Παναγιώτης Θωμά, Μια ανέφικτη ανάσταση. Σχόλιο στη Μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα, Αρμός, Αθήνα 2024.
Ασφαλώς και θα τον αναγνωρίσετε! Είναι ψηλόλιγνος, κυρτός, μάτια με μαύρους κύκλους σαν νυχτοπουλιού. Υπερβολικά πολύ φως! (Το εντελώς αντίθετο του Γκαίτε.) Υπερβολικά πολύς θόρυβος! Εκείνος που κυρίως απέφευγε να τραβά την προσοχή, να δημιουργεί ιστορίες – εκτός κι αν ήταν μόνο για την απόλαυση της γραφής. Και να που όλο γι’ αυτόν ανοίγουν ιστορίες! Θα έλεγε κανείς ότι βρίσκεται παντού μες στο πλήθος, μες στην εποχή. Σε διάστημα μικρότερο από έναν αιώνα, θα έχει πυροδοτήσει το μεγαλύτερο ρεκόρ ερμηνειών και παρερμηνειών και θα έχει φορτωθεί τον πλέον παράδοξο καταιγισμό «δικών» που μπορεί να φανταστεί κανείς.
Το παραπάνω εκτενές παράθεμα ανήκει στον Félix Guattari, ο οποίος, στο έργο του 65 όνειρα του Φραντς Κάφκα, προμάντευε την επιδραστικότητα του συγγραφέα στους κατοπινούς ειδικούς και μη αναγνώστες. Το βιβλίο που κρατάμε ανά χείρας δεν φορτώνει, βέβαια, τον Κάφκα με καμία παρερμηνεία× ο Παναγιώτης Θωμά μάς προσφέρει μια διαφορετική ανάγνωση της εμβληματικής Μεταμόρφωσης, ενός πλούσιου και πολυεπίπεδου έργου που επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες, μια ανάγνωση μέσα από θεολογικά πρίσματα, η οποία διαρκώς είναι σε δημιουργικό διάλογο με τη διεθνή βιβλιογραφία γύρω από τον Κάφκα αλλά και με τη χριστιανική Γραμματεία, την οποία χρησιμοποιεί ως οδοδείκτη για την ερμηνεία του.
Ο Κάφκα, λοιπόν, του οποίου η εβραϊκή κληρονομιά και οι υπαρξιακές ανησυχίες συχνά διαμόρφωναν τη γραφή του, κατασκευάζει μια αφήγηση που, ενώ φαινομενικά είναι παράλογη και σουρεαλιστική, αντανακλά βαθιά πνευματικά και θρησκευτικά υπονοούμενα. Η νουβέλα μπορεί να διαβαστεί ως διαλογισμός για την αμαρτία, την ενοχή, τη θυσία και τη λύτρωση, θέματα που βρίσκουν απήχηση στις ιουδαιοχριστιανικές παραδόσεις, «καθώς εγγράφεται», όπως σημειώνει ο Θωμά, «στην κατηγορία των έργων που ανατέμνουν προφητικά την ανθρώπινη φύση× την πολυπλοκότητα της σχεσιακής φοράς του ανθρώπινου όντος (σ. 11-12).
Στο επίκεντρο της Μεταμόρφωσης βρίσκεται ο Γκρέγκορ Σάμσα, ένας πλανόδιος πωλητής που ξυπνάει μια μέρα και βρίσκει τον εαυτό του μεταμορφωμένο σε ένα τερατώδες ζωύφιο. Αυτή η γκροτέσκα μεταμόρφωση μπορεί να ερμηνευτεί ως θεολογικό σύμβολο της μεταπτωτικής κατάστασης της ανθρωπότητας. Στο πλαίσιο της ιουδαιοχριστιανικής θεολογίας, η έννοια του προπατορικού αμαρτήματος τονίζει την απομάκρυνση της ανθρωπότητας από τον Θεό, με αποτέλεσμα (και) την πνευματική πτώση. Η μεταμόρφωση του Γκρέγκορ σε έντομο αντικατοπτρίζει αυτή την πτώση, καθώς μετατρέπεται σε μια απεχθή και ξένη μορφή, εκδιωγμένος από τη φυσική τάξη και ανίκανος να συνδεθεί με την οικογένειά του ή την κοινωνία. Αυτή η αποξένωση απηχεί την υπαρξιακή εξορία της ανθρωπότητας από τη χάρη, όπως φαίνεται στην ιστορία του Αδάμ και της Εύας. Ο Γκρέγκορ, όπως και ο αμαρτωλός, υπάρχει σε μια κατάσταση ντροπής και απομόνωσης, υπομένοντας μια βαθιά απώλεια αξιοπρέπειας.
Ο Θωμά, με μια γλώσσα που ενσωματώνει τρόπους της λογοτεχνικής γραφής και κάνει το κείμενο να διαβάζεται απνευστί, διαβάζει στη διαδικασία αυτή της μεταμόρφωσης μια ιδέα του θανάτου: «σκέφτεται [ενν. ο Σάμσα και ακούει ως άνθρωπος, μα δεν μπορεί να επιβιώσει και, κυρίως, να επικοινωνήσει ως άνθρωπος, αφού στερείται το κατά φύσιν του× δεν μπορεί, επίσης, να επιτελέσει κανένα από τα ανθρώπινά του καθήκοντα με πρώτο απ’ όλα, πως δεν μπορεί να σηκωθεί και να πάει στη δουλειά του» (σ. 14). Διάσπαρτες λογοτεχνικές αναφορές (π.χ. στον Πεντζίκη ή τη Δημουλά) φωτίζουν με ένα διαφορετικό φως τη μεταιχμική αυτή ερμηνεία, χωρίς ποτέ να βαραίνει η μία ή η άλλη πλευρά.
Αν θέλαμε να ορίσουμε κάπου την αρχή του θεολογικού μίτου της καφκικής νουβέλας, θα λέγαμε πως η μεταμόρφωση του Γκρέγκορ προσκαλεί παραλληλισμούς με την έννοια της τιμωρίας και της εξιλέωσης. Στο θεολογικό πλαίσιο, ο πόνος συχνά απεικονίζεται ως αναγκαία πορεία προς τη λύτρωση ή τον πνευματικό εξαγνισμό (dolorismus). Η κατάσταση του Γκρέγκορ έχει, άλλωστε, θεωρηθεί και μια μορφή εξιλέωσης για τη ζωή του ως γρανάζι σε ένα καπιταλιστικό σύστημα, μια ζωή χωρίς νόημα και πνευματικότητα. Πριν από τη μεταμόρφωσή του, ο Γκρέγκορ υπάρχει ως τροφοδότης της οικογένειάς του, αλλά η εργασία του είναι μηχανική και απάνθρωπη. Η κατάσταση που μοιάζει με έντομο εξωτερικεύει το εσωτερικό πνευματικό του κενό, μια συμβολική αναπαράσταση της κριτικής του Κάφκα για τη σύγχρονη αποξένωση. Η απόρριψη του Γκρέγκορ από την οικογένεια, αντί να προάγει την ενσυναίσθηση ή την κατανόηση, υπογραμμίζει την απουσία της χάρης και της συμπόνιας, βασικών θεολογικών αρετών.
Χωρίς να θέλω να ανοίξω τη μεγάλη συζήτηση για την πατρική μορφή στο έργο του Κάφκα, η οποία οδήγησε τους Deleuze και Guattari να μιλήσουν για έναν «υπερδιογκωμένο Οιδίποδα», επιτρέψτε μου να τονίσω τον τρόπο με τον οποίο ο Θωμά ανατέμνει το τρίγωνο πατέρας-μητέρα-γιος στη Μεταμόρφωση. «Αν ο πατέρας», γράφει, «συμβολίζει τον Θεό, ή τον θεϊκό Νόμο, τότε τούτη η αόριστη σχεδόν παρακοή και η ασαφής, αλλά υπαρκτή ενοχή, που φορτώνεται το παιδί εξαιτίας της […] δημιουργούν με μαεστρία το κλίμα για να υψωθεί ένα αγωνιώδες ερώτημα, που είναι τόσο ιουδαϊκό όσο και χριστιανικό: τι ακριβώς φταίει και δεν μπορεί ο πατέρας ν’ αφουγκραστεί την αγωνία του υιού […]× γιατί δεν μπορεί ο υιός να επι-κοινωνήσει με τον πατέρα και, εν τέλει, γιατί θα πρέπει το παιδί να αισθάνεται τούτη την αδιευκρίνιστη ενοχή, η οποία ίσως μόνο με μια νομικίστικη κατανόηση του Νόμου που καταπατήθηκε μπορεί να δικαιολογηθεί;» (σ. 29-30).
Η οικογένεια του Γκρέγκορ, ιδίως ο πατέρας του, λειτουργεί ως μεταφορά της θείας κρίσης. Αντί να δείξουν έλεος ή αγάπη, καταδικάζουν τον Γκρέγκορ, αντιμετωπίζοντάς τον ως βάρος και βδέλυγμα. Οι βίαιες ενέργειες του πατέρα προς τον Γκρέγκορ, όπως το να του πετάει μήλα, θυμίζουν την οργή ενός τιμωρητικού Θεού που διώχνει τους αμαρτωλούς. Το σάπιο μήλο που είναι ενσωματωμένο στην πλάτη του Γκρέγκορ γίνεται μια συμβολική πληγή, ένα σημάδι αμαρτίας και ενοχής που φθείρεται με την πάροδο του χρόνου. Είναι μια υπενθύμιση της έκπτωτης κατάστασής του και των αμετάκλητων συνεπειών της κατάστασής του. Αυτή η σωματική πληγή παραλληλίζει τις πνευματικές πληγές που προκαλούνται από την ενοχή και τη θεία κρίση στις θεολογικές αφηγήσεις.
Η καταπάτηση αυτού του Νόμου, η οποία λανθάνει, όμοια με την καφκική Δίκη, που οδηγείστο θέμα της θυσίας, ένα άλλο σημαντικό θεολογικό σύμβολο στη Μεταμόρφωση. Η παρουσία του Γκρέγκορ, αν και απεχθής για την οικογένειά του, τους αναγκάζει να αντιμετωπίσουν τους δικούς τους ρόλους και ευθύνες. Κατά μία έννοια, ο Γκρέγκορ γίνεται μια χριστιανική φιγούρα, ένα χριστόμορφο πρόσωπο, που υποφέρει για λογαριασμό των άλλων. Ο πόνος του Γκρέγκορ απελευθερώνει τελικά την οικογένειά του από την εξάρτησή της από αυτόν. Ο θάνατός του σηματοδοτεί τη στιγμή που η οικογένειά του αρχίζει να ευημερεί, υποδηλώνοντας ότι η θυσιαστική του ύπαρξη ήταν απαραίτητη για την ανανέωσή τους. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον Χριστό, η θυσία του Γκρέγκορ στερείται υπερβατικότητας ή θεϊκής επιβεβαίωσης – αντίθετα, αναδεικνύει τη σκληρότητα ενός κόσμου που στερείται πνευματικού νοήματος. Η θυσία του είναι άχαρη και μη αναγνωρισμένη, υπογραμμίζοντας τη ζοφερή άποψη του Κάφκα για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Η μεταμόρφωση του Γκρέγκορ εγείρει ερωτήματα σχετικά με τη φύση της σωτηρίας και της χάρης. Ενώ τα παραδοσιακά θεολογικά πλαίσια υποδηλώνουν τη δυνατότητα λύτρωσης, η νουβέλα του Κάφκα δεν προσφέρει καμία τέτοια ελπίδα. Το δράμα του Γκρέγκορ παραμένει άλυτο και ο θάνατός του παρουσιάζεται ως απελευθέρωση παρά ως σωτηρία. Η απουσία θεϊκής παρέμβασης ή υπέρβασης αντικατοπτρίζει τις υπαρξιακές ανησυχίες του Κάφκα για τη σιωπή του Θεού και το προφανές ανούσιο του ανθρώπινου πόνου. Ο αναγνώστης αφήνεται να παλέψει με την ανησυχητική ιδέα ότι ο πόνος του Γκρέγκορ μπορεί να μην εξυπηρετεί κανέναν ανώτερο σκοπό, μια έντονη αντίθεση με τον λυτρωτικό πόνο που αποτελεί κεντρικό στοιχείο της χριστιανικής θεολογίας. Η Ανάσταση μοιάζει ανέφικτη.
⸙⸙⸙
[Κείμενο που διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου στη Θεσσαλονίκη, στις 14 Δεκεμβρίου 2024.]
