Οι μαθητές σήμερα δεν υπακούν στους διδάσκοντες, και οι διδάσκοντες δεν παίρνουν τη θέση της αυθεντίας που τους δίνει η γνώση τους. Καταρρέουν ενώπιον των επιθέσεων των μαθητών ή αντεκδικούνται, και γίνονται αυταρχικοί τιμωροί. Με άλλα λόγια δεν επιβιώνουν, απαξιώνονται στα μάτια των μαθητών. Είναι αναγκαίο οι διδάσκοντες να θέτουν όρια και περιορισμούς στην παντοδυναμία των μαθητών. Είναι αναπόφευκτο οι μαθητές να επιτίθενται για να καταστρέψουν τους διδάσκοντες, διότι θέτουν περιορισμούς τους οποίους αυτοί (οι μαθητές) εκ φύσεως μισούν.
Αυτό συμβαίνει στη ζωή, είναι προσωρινό στάδιο, μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης του παιδιού, το οποίο οφείλει να χωρίσει, να διαφοροποιηθεί από τους γονείς, για να γίνει αυτός που είναι, ο εαυτός του. Μέρος της ζωής είναι επίσης και η άρνηση της απώλειας, με γιορτές, συναυλίες, μπάσκετ, ποδόσφαιρο. Αυτές είναι προσωρινές φυσιολογικές αντιδράσεις της ζωντάνιας των παιδιών, που ανοίγουν τον δρόμο της ανάπτυξης.
Υπάρχουν βεβαίως και οι παθολογίες, που σταματούν την πορεία της ανάπτυξης του ανθρώπου. Υπάρχουν οι δύσκαμπτες ναρκισσιστικές παραμορφώσεις του χαρακτήρα. Επίσης, υπάρχει η αντι-κοινωνική συμπεριφορά των παιδιών που προκαλούν διαρκώς την κοινωνία να θέσει από έξω τα όρια που δεν αναπτύσσονται ποτέ εσωτερικά.
Εξαιτίας των ορίων στην παντοδυναμία εκλύεται φυσιολογικά η καταστροφικότητα όχι στη φαντασία, αλλά στην πραγματικότητα. Στην πραγματικότητα επιτίθενται οι μαθητές να καταστρέψουν τους διδάσκοντες. Εάν οι διδάσκοντες είναι ναρκισσιστικά απαρτιωμένοι, ακέραιοι και στηριζόμενοι από το πλαίσιό τους (πολιτεία, εκπαιδευτικό σύστημα, γονείς των μαθητών), αντέχουν, συνεχίζουν να εργάζονται ψυχικά αποκρινόμενοι επαρκώς στις ανάγκες των μαθητών. Τότε οι μαθητές τούς τοποθετούν έξω από την περιοχή της παντοδυναμίας τους και τους αντιλαμβάνονται ως εξωτερικά και αντικειμενικά πρόσωπα, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να δημιουργήσουν μαζί τους εμπειρίες και να μάθουν από αυτές. Οι διδάσκοντες τότε γίνονται αξιόπιστοι, σταθεροί, αντικειμενικοί ενδιαφερόμενοι ενήλικες που θέλουν τους μαθητές να τους βοηθήσουν να καταλάβουν.
Υπακοή δεν σημαίνει υποταγή, υπακοή σημαίνει δέσμευση. Η πειθαρχία (discipline) σημαίνει ότι δεχόμαστε να ενταχθούμε σε ένα καθεστώς ταυτίσεων, όπου ισχύουν κανόνες, και τρόποι με τους οποίους δημιουργούμε εμπειρίες και μαθαίνουμε από αυτές, τρόποι με τους οποίους γνωρίζουμε, μετασχηματίζουμε την πραγματικότητα.
Δύσκολα γίνονται όλα αυτά σήμερα. Σήμερα έχουμε πληθώρα πληροφοριών, αλλά δεν έχουμε νόημα. Δεν αντέχουμε την απώλεια της παντοδυναμίας, τη ματαίωση τού να μη γνωρίζουμε. Θέλουμε να γνωρίζουμε πριν μάθουμε. Δεν θέλουμε την αβεβαιότητα. Δεν θέλουμε την πολυπλοκότητα. Σήμερα, στην εποχή της κυριαρχίας της τεχνολογίας, λειτουργούμε αλλά δεν σκεφτόμαστε. Χωρίς μεταφορική σκέψη, βιαζόμαστε για άμεσες απαντήσεις, δεν παίρνουμε χρόνο για να αναζητήσουμε το νόημα των εμπειριών. Έχουμε απεμπολήσει την αίσθηση της ειρωνείας. Έχουμε χάσει την αίσθηση του τραγικού. Σήμερα επικρατεί το «συγκεκριμένο», η έλλειψη του εκ των υστέρων χρόνου του στοχασμού, η παρακμή του ενδιαφέροντος για τη λογοτεχνία, την ιστορία και τη δημοκρατία, η ανικανότητα να αμφιβάλλουμε, να αμφισβητούμε και να ζούμε δημιουργικά.
Για ναρκισσιστική προστασία καταφεύγουμε στις μαφίες του χαρακτήρα μας. Πρόκειται για εσωτερικές οργανώσεις αντίδρασης σε πρώιμα ακραία τραύματα αποτυχίας των γονιών να ανταποκριθούν (να δουν σαν αξιόπιστοι καθρέφτες) με επάρκεια τις φυσιολογικές ανάγκες εξάρτησης των παιδιών. Τα παιδιά αντιδρούν στις αποτυχίες της γονικής φροντίδας δημιουργώντας φαντασιώσεις αυτο-εξιδανίκευσης και καταστρέφοντας τις συνδέσεις νοήματος, δηλαδή αναγνώρισης και αντίληψης της πραγματικότητας, που είναι αβάστακτα οδυνηρή.
Στο πρότυπο αυτών των σχηματισμών του χαρακτήρα επαναλαμβάνουν ξανά και ξανά καταστάσεις εαυτού που αυτο-εξιδανικεύεται, είναι τα πάντα ή δεν είναι τίποτα, και δεν σκέφτεται, καταστρέφει το νόημα, αδειάζει τον νου του, δεν καταλαβαίνει. Και διαρκώς πεθαίνει ψάχνοντας να δει την εικόνα του και δεν την βλέπει, αναζητώντας να βρει την ταυτότητά του, και δεν τη βρίσκει, επειδή ποτέ δεν την έχει, όπως και ο Νάρκισσος.
Ο μύθος του Νάρκισσου έλεγε μη βρεις τον εαυτό σου, γιατί θα πεθάνεις. Οι μύθοι όμως, όπως το όνειρο και το παιχνίδι, μεταμφιέζουν την αλήθεια (λένε το αντίθετο από αυτό που συμβαίνει, αντιστρέφουν τους χρόνους κ.λπ.) για να κάνουν την αλήθεια υποφερτή και κατάλληλη να αφομοιωθεί. Η αλήθεια είναι ότι ο Νάρκισσος δεν μπορεί να βρει τον εαυτό του, διότι δεν έχει εαυτό, δεν έχει ταυτότητα, καθώς οι γονείς του ποτέ δεν καθρέφτισαν επαρκώς την ύπαρξή του.
Οι διδάσκοντες οφείλουν να καλωσορίζουν τον κάθε μαθητή με τον μοναδικό δικό του τρόπο. Οι μαθητές πρέπει να αισθάνονται ότι η εκπαίδευση τούς αφορά, τον καθένα προσωπικά. Πρέπει από κοινού, μαθητές και διδάσκοντες, να δημιουργούν και να ζουν μια αυθεντική εμπειρία (με αληθινές συγκρούσεις και διαπραγματεύσεις). Πρέπει να έχουν ένα γεγονός κοινό, διαθέσιμο σε όλους, να το συζητούν και να μαθαίνουν από αυτό. Ο φόβος, τα ψέματα, οι εξαιρέσεις, οι διευκολύνσεις, η ευνοιοκρατία, η διαφθορά, η δυσπιστία νοθεύουν την εμπειρία.
Η καλή εκπαίδευση χρειάζεται μια καλή διεργασία δημοκρατίας με σεβασμό στην αυτονομία του άλλου.
Ο Winnicott στο έργο του Σπίτι είναι εκεί απ’ όπου ξεκινάμε παρατηρεί ότι «δημοκρατία» σημαίνει ότι η «ώριμη κοινωνία» προσαρμόζεται καλά στα ώριμα μέλη της. Είναι ένα πολιτικό σύστημα. Είναι επίσης ένα επίτευγμα, ψυχικό και κοινωνικό. Ένας τρόπος κοινωνικής ζωής. Η μυστική ψήφος είναι ο πυρήνας της εργασίας της δημοκρατίας. Ο ψηφοφόρος όμως που αποφασίζει εκφράζει όχι μόνο συνειδητά αλλά και ασυνείδητα «βαθιά συναισθήματα»… Εάν τα αντι-κοινωνικά μέλη της κοινωνίας φτάσουν να σχηματίσουν μια κρίσιμη μάζα, τότε η κοινωνία κινδυνεύει να χάσει την ικανότητά της να λειτουργεί δημοκρατικά. Επί απουσίας επαρκούς ωριμότητας, η κοινωνία κινδυνεύει να καταλήξει σε αυταρχικά και ολοκληρωτικά πρότυπα.
Παρατηρούμε σήμερα μια απόρριψη της πολιτικής, μια σύγχυση και μια οδυνηρή ανακάλυψη ότι το πολιτικό σύστημα είναι ανίκανο να μας παρηγορήσει από τα σοκ της πραγματικότητας. Είμαστε σε σύγχυση. Τα κράτη έχουν χάσει την κυριαρχία τους και έχουν γίνει παρασιτικοί οργανισμοί, εξαιτίας της κυριαρχίας οικονομικών ολιγαρχικών δικτύων και συστημάτων διαφθοράς. Η πλέον τρομακτική παρακμή είναι η βαθμιαία ανικανότητα της δημοκρατικής πολιτείας να εγγυηθεί την ασφάλεια της κοινότητας και το μέλλον του κάθε μέλους της (Guy Hermet).
Εντούτοις, η απαισιοδοξία είναι πολυτέλεια στη σχέση διδασκόντων και μαθητών. Παίρνουμε τον κόσμο όπως είναι και λέμε τα πράγματα με το όνομά τους. Εξηγούμε στους μαθητές πώς είναι πραγματικά ο κόσμος σήμερα. Στις εκπαιδευτικές κοινότητες αγωνιζόμαστε να αναπτύξουμε χώρους πολιτισμού, για να φυλάξουμε και να μεταδώσουμε αυτά που ζούμε και αυτά που μαθαίνουμε από τις εμπειρίες μας. Αγωνιζόμαστε να μη γίνουμε απαθείς.
Κηφισιά, 8 Ιουνίου 2026
⸙⸙⸙
[Ο Σωτήρης Μανωλόπουλος είναι ψυχαναλυτής παιδιών και διδάσκων αναλυτής της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας.]
