Η τέχνη του απορείν την εποχή του AI
Ας ταξιδέψουμε νοερά στην ακόλουθη συνηθέστατη συνθήκη: ένας μαθητής της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης αναλαμβάνει την εκπόνηση μιας εργασίας στο πλαίσιο ενός μαθήματος. Μέχρι πριν λίγα χρόνια –λιγότερα από τέσσερα– ο μαθητής αυτός θα έπρεπε να ανατρέξει στο σχολικό εγχειρίδιο για να μελετήσει τη σχετική με το θέμα της εργασίας ενότητα, θα αναζητούσε τις κατάλληλες πηγές στο διαδίκτυο, θα κρατούσε σημειώσεις, πιθανόν να δημιουργούσε και ένα powerpoint και θα συνέτασσε το κείμενο της εργασίας. Εάν διαπίστωνε λάθη, θα επιχειρούσε να τα διορθώσει. Στο τέλος, θα παρουσίαζε την εργασία του, η οποία θα αξιολογούνταν.
Σήμερα, όμως, η παραπάνω διαδικασία διαφοροποιείται ριζικά. Ο μαθητής του παραδείγματός μας δεν έχει παρά να ακολουθήσει μια κατά πολύ συντομότερη διαδικασία: δίνει το θέμα της εργασίας του σε ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης, λαμβάνει την εργασία ολοκληρωμένη και την παρουσιάζει στον εκπαιδευτικό ή στην ολομέλεια της τάξης, συχνά χωρίς να την έχει αναγνώσει. Είναι πολύ πιθανό η εργασία αυτή να βαθμολογηθεί με άριστα.
Το ερώτημα που τίθεται στο σημείο αυτό είναι το εξής: επιτεύχθηκε μάθηση; Και με το ερώτημα αυτό η εστίαση του διδακτικού έργου μετατοπίζεται από το αποτέλεσμα (το οποίο σε υπερβολικό βαθμό και με υπέρμετρη συχνότητα αξιολογείται στο ελληνικό σχολείο) στη διαδικασία.
Για αιώνες, το σχολείο αποτελούσε μια δεξαμενή γνώσεων, από όπου οι μαθητές και οι μαθήτριες, με διαμεσολαβητές τον εκπαιδευτικό και το βιβλίο, αντλούσαν γνώσεις, στις οποίες δεν είχαν εύκολη πρόσβαση με άλλους εναλλακτικούς τρόπους και πόρους. Σήμερα, όμως, η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει την άμεση και ταχύτατη πρόσβαση σε αναρίθμητες πληροφορίες. Και μάλιστα, μπορούμε πλέον όχι μόνο να αναζητήσουμε πληροφορίες, αλλά να ζητήσουμε από τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης να οργανώσουν αυτές τις πληροφορίες, να τις αναλύσουν, να παρέχουν εξηγήσεις και διευκρινίσεις πάνω σε αυτές, αλλά και να τις συνοψίσουν και γενικότερα να τις παρουσιάσουν με τρόπους προσαρμοσμένους στις ανάγκες μας.
Με άλλα λόγια, σήμερα κάθε μαθητής και κάθε μαθήτρια μπορεί να καταλήξει στην παρουσίαση ενός σώματος πληροφοριών, παρακάμπτοντας μια σειρά από νοητικές διεργασίες πρόσληψης και επεξεργασίας των πληροφοριών αυτών και χωρίς να παρέχεται κανένα εχέγγυο αληθινής μάθησης, εσωτερικής, δηλαδή, μεταμόρφωσης.
Πρόκειται στην ουσία για αντιστροφή της πορείας της μάθησης, η οποία ξεκινά κανονικά από την απορία, τη συνειδητοποίηση του γνωστικού κενού που ζητά την πλήρωσή του. Έτσι, αντί η μαθησιακή διαδικασία να αρχίζει από την έκσταση της διατύπωσης των ερωτήσεων για τα πράγματα, περιορίζεται σε ένα πεδίο όπου ο εκπαιδευτικός είναι το πρόσωπο που θέτει τις ερωτήσεις και ο μαθητής περιορίζεται στη διατύπωση της απάντησης. Οι απαντήσεις αξιολογούνται και στο τέλος, με βάση την αξιολόγηση αυτή, αποτυπώνεται με αριθμητικούς όρους η επίδοση του μαθητή. Ερωτήσεις όπως «γιατί συμβαίνει αυτό;» ή «τι θα συνέβαινε αν…;» δεν κατοικούν στο ελληνικό σχολείο. Και όμως, η παρότρυνση των εφήβων μαθητών και μαθητριών να διατυπώσουν τέτοιου είδους ερωτήσεις είναι σημαντικός παράγοντας ενίσχυσης της διερευνητικής και ενεργητικής μάθησης.
Οι αποτρεπτικοί προς την απορία και τη διατύπωση ερωτήσεων εκπαιδευτικοί μηχανισμοί ενισχύονται ακόμη περισσότερο από τη χρήση εργαλείων AI από τους μαθητές και τις μαθήτριες. Η δυνατότητα της τεχνητής νοημοσύνης να παρέχει απαντήσεις ταχύτατα, μετατοπίζει την έναρξη της μαθησιακής διαδικασίας στην άμεση και αδιάλειπτη παροχή της ανταπόκρισης σε δοτά ερωτήματα. Και ενώ το cognitive offloading, η μεταφορά, δηλαδή, μέρους ενός γνωστικού έργου σε ένα εξωτερικό εργαλείο δεν είναι νέο τεχνολογικό επίτευγμα (ας θυμηθούμε για παράδειγμα, τις αριθμομηχανές ή τις μηχανές αναζήτησης στο διαδίκτυο), η τεχνητή νοημοσύνη δεν εξαντλείται απλώς σε έναν επικουρικό για τη νοητική εργασία ρόλο, αλλά μπορεί να υποκαταστήσει μια σειρά από γνωστικές διεργασίες κριτικής και δημιουργικής σκέψης. Αυτές οι διεργασίες, όμως, είναι σημαντικές προκειμένου ο έφηβος να είναι σε θέση να αξιολογεί αντιλήψεις και επιχειρήματα, να συγκρίνει, να οργανώνει πληροφορίες, να δοκιμάζει πιθανές λύσεις, να μαθαίνει από τις αποτυχίες και τα λάθη του και να χαίρεται για τις επιτυχίες που κατέκτησε με κόπο.
Το να ισχυριστεί κάποιος ότι το σχολείο θα είναι άβατο για το AI είναι μη ρεαλιστικό. Αυτό που θα πρέπει να απασχολήσει τόσο τους επίσημους φορείς εκπαίδευσης όσο και την εκπαιδευτική κοινότητα είναι οι τρόποι με τους οποίους τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης θα αξιοποιηθούν στην πράξη της διδασκαλίας και της μάθησης. Και για να αξιοποιηθούν με τρόπο δημιουργικό και αποτελεσματικό απαιτείται, μεταξύ άλλων, ικανοποιητικός ψηφιακός γραμματισμός τόσο των μαθητών όσο και των εκπαιδευτικών και σταδιακά η δημιουργία Αναλυτικών Προγραμμάτων που θα ενσωματώνουν περιεχόμενα διδασκαλίας με τη χρήση AI και τη σχετική με αυτά στοχοθεσία.
Ο γραμματισμός αυτός θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και για την εγκατάσταση των ερωτήσεων στον πιο γόνιμο χώρο τους, το σχολείο. Με την κατάλληλη καθοδήγηση και παρότρυνση των εκπαιδευτικών και τη δημιουργία ενός Προγράμματος Σπουδών που θα ενισχύει την αυτενέργεια και τις διερευνητικές μαθησιακές διαδικασίες στο εκπαιδευτικό περιβάλλον, οι έφηβοι μαθητές και μαθήτριες θα μπορούσαν να ανακαλύψουν σε ένα καινοφανές πλαίσιο τη χαρά της απορηματικής και ερωτηματικής στάσης απέναντι στον εαυτό τους και τον κόσμο. Έτσι θα μάθουν να διατυπώνουν με κατάλληλο τρόπο τις προτροπές (prompting) για την εξαγωγή απαντήσεων από τα εργαλεία AI, αλλά και θα αξιολογούν τις απαντήσεις αυτές, θα αναζητούν πιθανά στερεότυπα και αστοχίες, θα χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για να κάνουν brainstorming και να τροφοδοτούν τις υποθέσεις και τους συλλογισμούς τους, θα αποκτήσουν μεταγνωστικές δεξιότητες με τον αναστοχασμό πάνω στα στάδια αναζήτησης της γνώσης.
Στη σημερινή ψηφιακή εποχή, μια σημαντική πρόκληση για το εκπαιδευτικό σύστημα είναι η διευκόλυνση της συνάντησης του μαθητή με το θαυμάζειν και απορείν, μια συνάντηση που θα του επιτρέπει να διατηρήσει το πνεύμα του ελεύθερο και να αξιοποιεί μια νοημοσύνη διαφορετική από την ανθρώπινη, με τρόπους που θα επεκτείνουν την πρώτη και θα υπηρετούν το ευ ζην.
⸙⸙⸙
[Η Ειρήνη Καλτσά είναι φιλόλογος στο 6ο ΓΕΛ Αχαρνών.]
