Με αφορμή έναν θάνατο που μας πλήγωσε
Η γνωριμία μας τον Σεπτέμβριο του 2022, σε έκθεσή του, στάθηκε η αφορμή για να του ζητήσω σχέδια για το 8ο τεύχος μας (Ιανουάριος 2023). Έγραψα τότε κι ένα μικρό κείμενο, που το συμπεριέλαβε στη συνέχεια στο λεύκωμα που ετοίμασε για την έκθεσή του με τίτλο «Αναδρομή», στο Art Project Space (2025):
«Στα σχέδια του Χρήστου Μαρκίδη, που εκτίθενται στη Gallery 7 υπό τον τίτλο “Η οντολογία της ρευστότητας”, κυριαρχεί η ανθρώπινη μορφή. Όχι μια φιγούρα επιβλητικά ορθή ή ακαταμάχητα ευθυτενής όπως τη θέλει η ματαιόδοξη καταναλωτική μας κουλτούρα και η κοινωνία του θεάματος, αλλά μια μορφή απολύτως γειωμένη: σκυφτή, εσωστρεφής, ξαπλωμένη, πλάγια, στα γόνατα ή ανακούρκουδα καθιστή, που παραπέμπει ευθέως σε περίσκεπτα ή και ανησυχητικά δύσθυμα πρόσωπα από την ιστορία της τέχνης, τα οποία φαίνεται ν’ αποτελούν τους εικαστικούς οδηγούς ή τους ιδεολογικούς άξονες, αν θέλετε, της ζωγραφικής του Μαρκίδη: ο πειραζόμενος από αμφιβολίες Ιωσήφ στη βυζαντινή εικόνα τής του Χριστού Γεννήσεως, ο σκεπτόμενος του Ροντέν, ο ταπεινός Αντρέι Ρουμπλιόφ ή ο καταβυθισμένος στη δική του θεώρηση του κόσμου εμμονικός Στάλκερ των ομώνυμων ταινιών του Ταρκόφσκι, καθώς και οι συνεστραμμένες μορφές του Φράνσις Μπέικον εκφράζουν μια βαθιά εσωτερικότητα, μια ενατένιση προς τα μέσα, ένα προσευχητικό σκάψιμο της ύπαρξης. Τη λαχτάρα της πεπτωκυίας φύσης για λίγη υπερβατική πνευματικότητα. Εδώ η ανθρώπινη μορφή δεν οργανώνει απλώς τον χώρο της, αλλά δημιουργεί εξυπαρχής το περιβάλλον της, κάνει χώρο προκειμένου να αναδειχθεί η μυσταγωγική αύρα του εαυτού. Ο ζωγράφος δεν προσεγγίζει τελικά την ανθρώπινη μορφή ψυχολογικά ούτε εκβιάζει συναισθηματικά τον θεατή του. Οι βίαιες συσπάσεις, ο όγκοι και τα τραύματα του απομονωμένου κορμιού δεν μας απευθύνονται, δεν ρητορεύουν ούτε υφίστανται για χάρη μας∙ απλώς υπάρχουν. Ο ζωγράφος αναδεικνύει μια συγκεκριμένη αισθητική της ύπαρξης με θεολογικά όσο και ποιητικά προαπαιτούμενα, η οποία ακριβώς για τον λόγο αυτό προϋποθέτει εξοικείωση με το μυστήριο κι έναν συγκεκριμένο χρόνο βλέμματος. Πιθανόν η έκφραση αισθητική της αφαίρεσης να ταιριάζει ακόμα περισσότερο στα έργα του Μαρκίδη, τα οποία δεν λειτουργούν καθησυχαστικά ή παρηγορητικά, αλλά υποβάλλουν με τη συνειδητή οξύτητα της σχεδιαστικής του χειρονομίας επιτακτικά ερωτήματα για την πορεία μας μέσα στον κόσμο, εμμένοντας –όπως και οι αφηγηματικές βυζαντινές εικόνες (λ.χ. αναπαραστάσεις σαν την Ανάσταση του Λαζάρου ή τα μαρτύρια των αγίων)– στην αποτύπωση της αποφασιστικής στιγμής, της υπαρξιακής διελκυστίνδας μεταξύ του «ναι» και του «όχι», της δικαίωσης της αληθινής ζωής ή της κατίσχυσης του οριστικού θανάτου. Αξίζει να σταθεί κανείς για ώρα μπροστά σ’ αυτά τα υπαινικτικά έργα επιμέλειας εαυτού και να συλλογιστεί το πυκνό νόημά τους.»
Παράδοξο κάποτε πώς αυτό που πιάνεις στον αέρα διαισθητικά, το επιβεβαιώνει στη συνέχεια με τρόπο τραγικό η πορεία των γεγονότων.
❧
Θυμάμαι τον Κώστα Ε. Τσιρόπουλο που έλεγε πως ο ποιητής Μηνάς Δημάκης αυτοκτόνησε πέφτοντας από το δώμα της Αναγνωστοπούλου 69 επειδή βρέθηκε σ’ ένα ψυχολογικό αδιέξοδο: άρχισε ν’ αμφιβάλλει για την πρωτοτυπία και τη σπουδαιότητα της ποίησής του κι αυτή η εσωτερική απαξίωση, ο πειρασμός της αυτοαναίρεσης, της υπονόμευσης του έργου μιας ολόκληρης ζωής, τον οδήγησε στο απονεννοημένο διάβημα. Θάνατος από ακηδία θα λέγαμε κάποτε, σήμερα η εσωτερική αυτή ομίχλη ονομάζεται κατάθλιψη. Αδειάζεις από μέσα σου κι απομένεις ένας ασκόπως περιφερόμενος εξωσκελετός∙ ένας ζώνεκρος συνειδητός, που δίνει στον εαυτό του μικρές παρατάσεις, αν και γνωρίζει καλά πως το παιχνίδι είναι οριστικά χαμένο – αυτή την εντύπωση μού έδωσε ένα σύντομο αποχαιρετιστήριο κείμενο της φίλης του ζωγράφου Ελένης Φωτάκη.
Διαβάζοντας τα τελευταία χρόνια τις αναρτήσεις του στο Facebook, έχω την αίσθηση ότι κάτι ανάλογο συνέβη στον Χρήστο Μαρκίδη: ένας συνδυασμός αφ’ υψηλού ελιτισμού και απογοήτευσης από τη δυσανάλογα μικρή (πραγματική ή φαντασιακή) αναγνώρισή του σ’ έναν κόσμο που δεν σέβεται πια το Υψηλό και τις περισσότερες φορές αναδεικνύει το τιποτένιο. Αυτό δείχνει, τουλάχιστον, η πορεία του: εγκατέλειψε εδώ και είκοσι χρόνια τη ζωγραφική, ύστερα εγκατέλειψε και την ποίηση, ασκούσε ανελέητη κριτική στη σύγχρονη τέχνη έχοντας πολύ συγκεκριμένα και απόλυτα πρότυπα (τον Θεοφάνη, τον Πανσέληνο, τον Ρουμπλιόφ, τον Ταρκόφσκι), μέχρι που υπέκυψε σταδιακά στην αυτοδηλητηρίασή του απ’ τον μηδενισμό. Έφυγε γιατί δεν μπορούσε να συμβιβαστεί –αυτός, ένας προνεωτερικής αισθητικής θρησκευτικός (άραγε και εκκλησιαστικός;) άνθρωπος–, με τον (μετα)μεταμοντέρνο ασπόνδυλο κόσμο γύρω του. Οφείλουμε βέβαια να του πιστώσουμε τούτο: τα φαρμακερά, απαξιωτικά σχόλιά του για τη σύγχρονη τέχνη δεν αναφέρονταν ποτέ σε πρόσωπα∙ ως άνθρωπος ευγενής και μειλίχιος δεν πρόσβαλε ποτέ ονομαστικά κάποιον συνάδελφό του.
❧
«Νόμιζα πως ήταν χριστιανός», μου έστειλε μήνυμα ένας φίλος σοκαρισμένος. «Η χριστιανική πίστη δεν είναι σοβαρός λόγος για να μην αυτοκτονήσει κανείς; Ή, έστω, η σύνθεση ελληνισμού και χριστιανισμού που πρέσβευε;» Μα αυτό ακριβώς είναι η ακηδία: δεν παύεις εσύ μόνο να φροντίζεις τον εαυτό σου, αλλά φτάνεις να πιστεύεις πως ούτε ο ίδιος ο Θεός δεν νοιάζεται για σένα. Πρόκειται για μία κατάρρευση πνευματική, μία ρηγμάτωση που αφορά τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και την αυτοεικόνα του. Η ακηδία δεν είναι απλώς μια έλλειψη πνευματικής εγρήγορσης, είναι κάτι πολύ σημαντικότερο: πλήρης απουσία νοήματος. Η αιωνιότητα ως διακύβευμα ή κατόρθωμα παύει να σε αφορά. Δεν μπορούμε να μιλάμε με όρους αχαριστίας προς το θεϊκό δώρο της ζωής, η θεολογική καταδίκη της αυτοκτονίας κρύβει μια άτεγκτη και απάνθρωπη συλλογιστική, μια αναπαυμένη σε εύκολες βεβαιότητες συνείδηση. Οι άνθρωποι σπάνε.
❧
«Μα δεν ήταν πιστός; Γιατί του κάνουν αποτέφρωση;» διάβασα να σχολιάζει κάποιος άλλος με απορία. Δεν γνωρίζω αν είχε εκφράσει τέτοια επιθυμία ο Μαρκίδης, συχνά πάντως οι αυτόκτονοι επιζητούν την πλήρη εκμηδένισή τους, την καταστροφή κάθε σήματος της ύπαρξής τους. Μπορεί πάλι η αποτέφρωση να οφείλεται σε κάποιον ιερέα που, πιστός στο γράμμα, αρνήθηκε να τον κηδεύσει χριστιανικά, παρότι η εξόδιος ακολουθία γίνεται περισσότερο για παρηγοριά ή νουθεσία των περιλειπομένων και εξίσου παρεπίδημων οικείων. Δεν νομίζω πως χρειάζεται να διαγράφουμε την πίστη ή την πορεία ζωής κάποιου εξαιτίας μιας στιγμιαίας αδυναμίας που σε πολλές περιπτώσεις, ακόμα κι αν υπάρξει μεταστροφή, είναι αδύνατο ν’ ανακληθεί (φανταστείτε κάποιον που πέφτει στις γραμμές του τρένου και την ίδια στιγμή το μετανιώνει, αλλά δεν μπορεί πλέον να κάνει κάτι γι’ αυτό). Ίσως, αντίθετα, χρειάζεται ν’ αναλογιστούμε τη δική μας ευθύνη που δεν σταθήκαμε στο πλάι του όσο έπρεπε: η αυτοκτονία είναι ένα συλλογικό αμάρτημα, φέρουμε όλοι μας γι’ αυτήν ευθύνη.
Ούτε η αποτέφρωση είναι κάτι αντιχριστιανικό, αλίμονο. Τα δήθεν θεολογικά επιχειρήματα περί ανάστασης των σωμάτων κ.λπ. αγνοούν τους μάρτυρες της Εκκλησίας που βάναυσα πυρπολήθηκαν, και ουσιαστικά αρνούνται την παντοδυναμία του Θεού.
❧
Ο Χρήστος Μαρκίδης δεν είναι πια μαζί μας. Μάζεψε κι έσβησε όπως οι φιγούρες που ζωγράφιζε. Εκμηδενίστηκε με δική του απόφαση. Όμως μένει το έργο του, ζωγραφικό και ποιητικό, κυρίως όμως αυθεντικό ως προς την υπαρξιακή του αγωνία.
