Σκέψεις για την κοινωνική δυσφορία στην Ευρώπη
Όταν μιλάμε για την Ευρώπη και το Ισλάμ, και δη θέτοντάς τα σε μια ανομολόγητη αντιπαραβολή, διαπράττουμε αρκετά πολιτισμικά λάθη. Είναι αλήθεια αυτό.
Συσχετίζουμε μίαν ήπειρο με μια θρησκεία. Ξεχνάμε ότι η ισλαμική κουλτούρα μετέχει της Ευρωπαϊκής και τούμπαλιν. Αρνούμαστε να επισκεφτούμε το ιστορικό παρελθόν την ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας στους τόπους του Ισλάμ και εκείνο της Ισλαμικής κατάκτησης στην Ευρώπη. Και τελικά οδηγούμαστε, πίσω από εμβληματικές «μεγάλες οντότητες» (Ισλάμ, Ευρώπη), στο να ενοποιούμε τις εσωτερικές τους διαφορές. Στο να αποστρέφουμε το βλέμμα από την πολλαπλότητα του Ισλάμ και την αντίστοιχη ποικιλία της Ευρώπης.
Και τότε θα αναρωτηθεί κανείς γιατί να υπάρχουν οι λέξεις αυτές;
Γιατί να συλλογιζόμαστε τη σχέση που διατηρούν και να διεκδικούμε γνώση για τους κόσμους –τους πλούσιους και σύνθετους αυτούς κόσμους– που κρύβονται πίσω από αυτές τις λέξεις;
Γιατί να μην ενδιαφερόμαστε πιο συστηματικά για όσα ενδοευρωπαϊκά μας χωρίζουν αφενός και για εκείνα που διασπούν την, πράγματι ψευδή, εντύπωση ότι υπάρχει μια μουσουλμανική πίστη όλη και όλη –και μια μοναδική πρακτική της εφαρμογή;
Πώς μπορούμε να μιλήσουμε γι’ αυτό το «αντικείμενο» που είναι το Ισλάμ στην Ευρώπη και το Ισλάμ της Ευρώπης; Πώς μπορούμε να το πλησιάσουμε γνωστικά χωρίς να υποκύψουμε στην αυτό-υπονόμευση της ευρωπαϊκής πολιτισμικής παράδοσης; Χωρίς, από την άλλη, να τη σκηνοθετήσουμε ως απειλούμενη από τις δήθεν μεταναστευτικές ορδές που εκτελούν το «σκοτεινό σχέδιο της μεγάλης αντικατάστασης» των γηγενών πληθυσμών από τριτοκοσμικούς μουσουλμάνους;
Πώς να συλλάβουμε και να αποτυπώσουμε εκείνα τα στοιχεία του Ισλάμ που φοβίζουν, χωρίς να δεχτούμε την ιδεολογική μονομέρεια των αναλύσεων που δεν αναγνωρίζουν ποτέ κανένα συναισθηματικό δικαίωμα στους Ευρωπαίους παρά μόνο την υποχρέωση να απολογούνται για την ιστορία τους.
Τι οφείλουμε να κάνουμε για να δούμε καθαρά –και μέσα από το δημοκρατικό και ανθρωπιστικό πρίσμα– την καθημερινή εμπλοκή που υφέρπει στη συνύπαρξη ανθρώπων των οποίων οι ζωές αποκλίνουν ολοένα και περισσότερο, αλλά εξακολουθούν να πρέπει να μοιράζονται τους ίδιους δρόμους, τις ίδιες γειτονιές, τα ίδια σχολεία, τους ίδιους θεσμούς, το ίδιο λεωφορείο…
Και πώς να το κάνουμε –επιμένω– χωρίς να υποκύπτουμε στη φαντασίωση της μουσουλμανικής κατάκτησης μα ούτε και στην ψευδεπίγραφη ανεμελιά που σε κάθε ανησυχία και κριτική βλέπει ισλαμοφοβία, ρατσισμό και ασέβεια προς τις «πολιτισμικές ιδαιτερότητες» των μουσουλμάνων που βρίσκονται στο έδαφός της Ευρώπης.
Έργο δύσκολο κατά πώς φαίνεται, μα ίσως η προηγούμενη άσκηση αποριών να μπορεί να βοηθήσει και από αυτή την άποψη το «αρνητικό» ερμηνευτικό πλαίσιο να έχει κάποια ευρύτερη αξία.
Έχοντας ξεκαθαρίσει, λοιπόν, ότι στην Ευρώπη του 2021 εκτός από τις οικουμενικές αξίες της ελευθερίας, της ισονομίας και την ιδεολογία της ατομικής χειραφέτησης υπάρχει και ο εξουσιαστικός πουριτανισμός του πολωνικού καθολικισμού και ότι εκτός από την θεοκρατική αναλυτική επιβολή της Σαρία και την ανάδυση του ορίζοντα της τζιχάντ, οι μουσουλμανικές γραμμές των οριζόντων χωρούν ακόμα την ειρηνική ζωή στην Αίγυπτο και το Μαρόκο ή την πνευματική λάμψη του σουφισμού, πρέπει να μπορούμε να σκεφτούμε τι είναι αυτό που δεν πάει καλά με τους δύο αυτούς κόσμους. Σε ποιο σημείο της συγκατοίκησής τους κλονίζεται το συναίσθημα της κοινής μοίρας, εκείνο που όταν φτάνει στα άκρα της εκδίπλωσής του οδηγεί σε σκληρούς διαχωρισμούς και αιματηρή αντιπαράθεση, σε τρόμο και οργή. Τι υπάρχει στο «ισλάμ εντός Ευρώπης» που γεννάει πολιτισμική ανασφάλεια στους «γηγενείς πληθυσμούς», σε εκείνους δηλαδή τους παλαιόθεν Ευρωπαίους αλλά και τους προσφάτως αφιχθέντες που πρόλαβαν να αξιοποιήσουν τη δύναμη ενσωμάτωσης της μεταπολεμικής ευημερίας;
Τι προκαλεί τη λαϊκή δυσφορία προς το Ισλάμ και στρέφει σημαντικές κοινωνικές μερίδες στους ποικιλώνυμους εξτρεμισμούς, στην εθνικιστική αναδίπλωση και στις νεο-αντιδραστικές ιδεολογίες;
Η πολιτική σκέψη με τους αυτοματισμούς της συνήθως στρέφεται στη θεματολογία της εξτρεμιστικής βίας και της ισλαμικής τρομοκρατίας για να απαντήσει. Η αντανακλαστική αυτή συσχέτιση του Ισλάμ με τη βία, είναι πράγματι, στη συγκυρία της τελευταίας δεκαετίας, δηλωτική μιας ιστορικής εκδοχής του Ισλάμ –αυτής που σήμερα, αν δεν επικρατεί, σίγουρα αποκτάει ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στον ισλαμικό κόσμο. Δεν είναι όμως επαρκής για να απαντήσει στα κοινωνιολογικά ερωτήματα που έχουν τεθεί.
Η αναγωγή του Ισλάμ στη μηδενιστική βία, τη βαναυσότητα και τη θανατολαγνεία και η συρρίκνωσή του σε αυτό που –οργισμένα αλλά προσφυώς– έχει περιγράφει και ως «ισλαμοναζισμός» δεν μας βοηθάει να αντιληφθούμε τον όγκο του προβλήματος. Πέραν του πολιτισμικού λάθους που εμπεριέχει (μακροσκοπικά, οι μονοθεϊστικές θρησκείες και οι κοινωνίες που διέπονται από τις αρχές τους τείνουν προς την εξοικονόμηση της βίας και όχι προς την έκλυση της) και της εμπαθούς αντίδρασης που επωάζει, αυτή η προσκόλληση συρρικνώνει και υποτιμά εν τέλει τη σημασία της δυσφορίας για το Ισλάμ στην Ευρώπη. Θα την παραγνωρίσουμε συνειδητά λοιπόν, παρ’ ότι είτε μέσα από τη φαινομενολογίας της απειλής είτε μέσα από την ανάπτυξη ενός ταυτοτικού φονταμενταλισμού που ενδυναμώνεται μέσα από τον ναρκισσισμό της βίας, το φαινόμενο διατηρεί καταφανώς τη σημασία του. Θα τη σιγάσουμε για να εντοπίσουμε τον κύριο κόμβο, το βασικό πεδίο όπου αναμετρώνται εκείνες οι αντιφάσεις και δυναμικές που διαμορφώνουν την κοινωνική δυσφορία για το Ισλάμ στην Ευρώπη, έτσι όπως τη συναντάμε κυρίως στα τμήματα εκείνα της μεσαίας τάξη που βρίσκονται σε καθοδική πορεία.
Μιλάμε λοιπόν για το πεδίο όπου σχηματίζονται τα θεμελιώδη οργανωτικά μοτίβα που συναντάμε στην Ευρώπη. Τα πλαίσια μέσα στα οποία οργανώνεται η σχέση κράτους-πολίτη και στήνεται η ένταση μεταξύ ατόμου και κοινωνίας. Εκεί όπου αντιπαρατίθεται μια εκκοσμικευμένη παράδοση που συναιρεί το ευρωπαϊκό κρατικό μοντέλο (σε όλες τις εθνικές του εκδοχές) με μια οντολογικά φιλελεύθερη κατανόηση της κοινωνίας. Αυτός ο σχηματισμός, που αποτελεί το στοιχειώδες σωματίδιο της Δυτικής σύλληψης του κόσμου, εξατομικεύει τη σχέση του κράτους με τον πολίτη ενώ παράγει έναν κυρίαρχο κοινωνικό φαινότυπο: το σύγχρονο άτομο. Εκείνη την ύπαρξη, δηλαδή, που οργανώνει τον βίο της και διατυπώνει σχέδια ζωής ανεξάρτητα από οποιαδήποτε προηγούμενη ταυτότητα και οποιαδήποτε καταγωγική της δέσμευση. Ένα άτομο, μια ύπαρξη ή ένα σώμα του οποίου η μοίρα, το μέλλον και η ταυτότητα προσδιορίζονται μέσα από μια μεταφυσική της ιδιότητας, μιαν αναλυτική της προσωπικής επιλογής που κινούνται ενάντια σε οποιοδήποτε πρότερο κοινοτικό ανήκειν.
Η τροπή που έχει πάρει το Ισλάμ στην Ευρώπη είναι σήμερα λοιπόν πολύ διαφορετική από όσα ορίζονται το πεδίο που περιγράφεται παραπάνω και ενδεχομένως να είναι και σε ανοιχτή αντιπαλότητα με το πολιτισμικό του περιεχόμενο. Το Ισλάμ στην Ευρώπη διεκδικεί ολοένα και περισσότερο τη θρησκευτική ταυτότητα ως δεσμευτικό στοιχείο για τη βιογραφία των μελών μιας κοινότητας, την οποία επινοεί ενάντια σε όσα προηγούμενα αναφέραμε. Μέσα δε από την επίκληση του «εξωτερικού σεβασμού» που απαιτεί αυτό το σχήμα, η νέα μουσουλμανική δυναμική δεν αρκείται στο να εξαιρέσει τα μέλη της από το κοινωνικό συμβόλαιο και την εθνική κουλτούρα, από την αρχή του ατομικισμού, αλλά διεκδικεί και την αλλαγή του τρόπου ζωής ολόκληρης της (δυτικής) κοινωνίας στο όνομα της συμπερίληψης. Η σαφής ιεραρχική διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι το πιο πρόσφορο παράδειγμα για να καταλάβει κάποιος το είδος των μετασχηματισμών που απαιτούνται για να ικανοποιηθεί το αίτημα αυτού του πρακτικού πολιτισμικού σχετικισμού.
Η θρησκευτική δέσμευση που παράγει σήμερα το Ισλάμ στα μέλη του, όπως το έκαναν και τρομακτικά το ξανακάνουν και άλλες θρησκείες, όπως ο Χριστιανισμός, στην Ευρώπη, διασπά την αρχή του αυτοπροσδιορισμού, την κουλτούρα της ατομικής ευδαιμονίας και την ιδέα του προσωπικού σχεδίου ζωής. Και αν η εκπλήρωση της προσδοκίας της απόλυτης αυτοπραγμάτωσης μπορεί να είναι μάταιη, αυτό έχει να κάνει με τις απορίες του δυτικού ναρκισσισμού και τις ανισότητες της ελεύθερης οικονομίας. Δεν είναι εξ αρχής απαγορευμένη.
Η καταστατική δέσμευση στα συναισθηματικά και συμπεριφορικά πλαίσια μιας κοινότητας στην οποία ανήκεις εκ γενετής, την οποία διεκδικεί ο ισλαμικός κοινοτισμός, είναι κάτι τελείως διαφορετικό. Και πιθανόν, σε βάθος χρόνου, κάτι μη συμβατό με την κουλτούρα του δημοκρατικού ατομικισμού που, παρά τις αντιφάσεις και το εσωτερικό σαμποτάζ που ενίοτε υφίσταται, παραμένει ο υπαρξιακός ορίζοντας της Ευρώπης.