Η Λογοτεχνία, ως καθ’ ύλην αρμόδια για την εκφορά ενός επιτηδευμένου λόγου, απολύτως ελκυστικού για το κοινό της, αναλαμβάνει έναν πρωτεύοντα ρόλο στα κοινωνικοπολιτικά δρώμενα της εποχής. Δηλαδή, δεν υιοθετεί μία στάση παθητική, αποστασιοποιημένη από τα γεγονότα. Παρόμοια είναι και η θέση της Τέχνης γενικότερα, δεδομένου ότι και οι δύο –με την παρεμβατική τους πολιτική– ενδιαφέρονται για τη βελτίωση της καθημερινότητας, διαμέσου της επαφής και της ανάγνωσης-πρόσληψης των έργων τους από ένα ευρύ ή μερικώς εξειδικευμένο κοινό.
Τα έργα τους αντανακλούν την πραγματικότητα –συνήθως– όσο το δυνατόν πιο πιστά. Φυσικά, αυτή η μίμηση δεν είναι μία στείρα διαδικασία. Εξάλλου, η δημιουργία ενός έργου –άρτιου και αισθητικά καταξιωμένου– δεν είναι παρά ο συγκερασμός της προσωπικότητας του δημιουργού και του πλαισίου μέσα στο οποίο αυτός κινείται. Τα ατομικά βιώματα, οι εμπειρίες, οι μνήμες, οι προσδοκίες, οι προβληματισμοί, η ιδεολογία του τελευταίου παρεμβαίνουν –αναπόφευκτα– κατά τη στιγμή γένεσης του έργου και παρουσιάζουν μία νέα οπτική των πραγμάτων.
Αυτό το αποτέλεσμα (λογοτεχνικό ή εικαστικό) καθίσταται γόνιμο και ουσιώδες, μόνον εφόσον υπάρχει ανταπόκριση από την πλευρά του κοινού. Η διαδικασία της δημιουργίας και πρόσληψης ενός έργου είναι αρκετά σύνθετη και εξαρτάται από τρεις βασικές παραμέτρους∙ τον πομπό-δημιουργό, το κοινό-δέκτη και το ίδιο το έργο. Ο δημιουργός λαμβάνει υπ’ όψιν το κοινό στο οποίο απευθύνεται, έχοντας προκαθορίσει τους στόχους του. Διαφορετικά, το έργο κινδυνεύει να απορριφθεί από τον αναγνώστη ή αντίστοιχα, από τον θεατή και επομένως, να μην επιτευχθεί ο επιθυμητός διάλογος. Σε αυτή την περίπτωση, η επικοινωνία συναντά ανυπέρβλητα εμπόδια και η διαδικασία καθίσταται άκαρπη. Όταν όμως υπάρξει μία γόνιμη συνδιαλλαγή, ο δέκτης προσλαμβάνει με κριτικό πνεύμα τα νοήματα του έργου και τα επιστρέφει τροποποιημένα στον πομπό. Έτσι, ο λογοτέχνης και ο καλλιτέχνης προβληματίζονται και –ενδεχομένως– προβαίνουν σε μερικές αλλαγές του έργου τους.
Οι τελευταίοι υιοθετούν μια παρεμβατική-κριτική στάση απέναντι στα γεγονότα. Η πραγματικότητα αποτυπώνεται μέσα από τα έργα τους με ποικίλους τρόπους. Συνήθως, οι δημιουργοί λειτουργούν ως πιστοί αντιγραφείς της, αποδίδοντας όλες τις πτυχές της. Άλλοτε πάλι, προβάλλουν ένα εικονικό-ιδανικό αντίγραφό της, εκφράζοντας –στην ουσία– τις προσδοκίες τους για αλλαγή.
Πολλές φορές, συνθέτουν μια φουτουριστική εικόνα του μέλλοντος. Ίσως, με αυτόν τον τρόπο, επιθυμούν να προετοιμάσουν ψυχολογικά το κοινό για τις ανατροπές που οι ίδιοι διαβλέπουν. Χαρακτηριστικές είναι οι απεικονίσεις γκράφιτι (σε συνδυασμό με μικρά κείμενα) στους τοίχους των μεγαλουπόλεων, όπου οι μορφές συχνά εμφανίζονται αλλοιωμένες, εκφράζοντας έτσι τη διαφωνία τους με τα γεγονότα. Επίσης, στο διαχρονικό και καθ’ όλα επίκαιρο μυθιστόρημα Η Πανούκλα [La Peste] του Γάλλου διανοούμενου Albert Camus, αποτυπώνεται μια φανταστική πραγματικότητα όπου η γαλλική επαρχία Οράν (Αλγερία, 1940 και μετά) μολύνεται σταδιακά από την πανδημία της πανούκλας. Βέβαια, ο συγγραφέας, διαμέσου αυτού του εγχειρήματος, επιθυμεί να καυτηριάσει την απώλεια ευαισθησίας και αλληλεγγύης του σύγχρονου δυτικού ατόμου, κάτι που κατάφερε να ανατρέψει επιτυχώς η φοβερή λαίλαπα. Στο εικαστικό έργο (ελαιογραφία) με τίτλο Η Εμμονή της Μνήμης του υπερρεαλιστή Ισπανού ζωγράφου του 20ού αιώνα Salvador Dali, αποτυπώνεται η φθορά του Χρόνου και ο εφήμερος χαρακτήρας της ύπαρξης. Αυτή η οφθαλμαπάτη και η παρεμβολή όλων των αισθήσεων σε ένα φουτουριστικό τοπίο καταδεικνύουν εμφανώς τη δύναμη της Μνήμης έναντι του Χρόνου, με διατήρηση εικόνων του παρελθόντος.
Άλλοτε πάλι, η πραγματικότητα αποδίδεται συνδυαστικά στην κλίμακα του παρόντος, του βιωμένου παρελθόντος και του άγνωστου μέλλοντος. Για τον λόγο αυτό, ιδιαίτερα σε ένα λογοτεχνικό κείμενο, προκειμένου να φωτιστούν όλες οι πλευρές των κεντρικών χαρακτήρων, είναι συχνές οι αναδρομές στο παρελθόν σε συνάρτηση με το παρόν και το μέλλον. Ο μεταπολεμικός συγγραφέας της Θεσσαλονίκης Νίκος Μπακόλας υιοθετεί αυτήν την τακτική, ιδιαίτερα στο εκτενές μυθιστόρημά του Η ατέλειωτη γραφή του αίματος, όπου το πραγματικό συμβαδίζει με το φανταστικό σε ένα συνεχές flash back της ζωής των ηρώων και της Ιστορίας της Ελλάδος. Με αυτόν τον τρόπο, η Λογοτεχνία και γενικότερα η Τέχνη λειτουργούν ως θεματοφύλακες της ιστορικής μνήμης, αφού διαμέσου των έργων τους προβάλλονται μνήμες από ένα πραγματικό ιστορικό παρελθόν και αναβιώνουν καταστάσεις που δεν γνώρισαν οι νεότεροι. Αυτή η αναπαράσταση της παρελθούσας πραγματικότητας θα λειτουργήσει ως ασπίδα προάσπισης της μνήμης κατά της αλλοτριωτικής λήθης. Έτσι, οι μελλοντικές γενιές –ανατρέχοντας σε ένα έργο– θα έρχονται νοερά αντιμέτωποι με ένα άγνωστο παρελθόν, που άλλοτε φαντάζει εφιαλτικό κι άλλοτε, μαγευτικό, ιδανικό.
Παράλληλα, θα μπορούν να ερμηνεύσουν τα ιστορικά γεγονότα διαμέσου της προσωπικής κριτικής τους σκέψης, μακριά από μεθοδευμένες τοποθετήσεις πολιτικών και ιστορικών προσώπων. Φυσικά και εδώ, ένας κριτικός και ώριμος αναγνώστης ή ένας θεατής έργου τέχνης οφείλουν να διακρίνουν ενδεχόμενες, εσκεμμένες ή μη, τακτικές προπαγάνδας του συγκεκριμένου δημιουργού. Έτσι, κατά τη διαδικασία πρόσληψης του έργου, μπορούν να αποδεχθούν ή να απορρίψουν αυτές τις προθέσεις του πομπού. Στο εικαστικό έργο με τίτλο Guernica [Γκερνίκα] του Ισπανού κυβιστή και υπερρεαλιστή ζωγράφου Pablo Picasso, μέσα από τις αποχρώσεις του ασπρόμαυρου και του γκρίζου, αποτυπώνεται όλη η βαρβαρότητα του Εμφύλιου Ισπανικού Πολέμου∙ μια αιματοχυσία που προκάλεσε στον άμαχο πληθυσμό της ομότιτλης κωμόπολης της βόρειας Ισπανίας το καθεστώς του δικτάτορα Φρανσίσκο Φράνκο, με τη συμβολή του Αδόλφου Χίτλερ (Απρίλιος 1937). Με το έργο αυτό, ο Picasso εκφράζει τον αποτροπιασμό του για την ανθρώπινη κτηνωδία, παροτρύνοντας το κοινό να απομονώσει παρόμοιες καταστάσεις. Στο ποιητικό έργο του Γάλλου υπερρεαλιστή Paul Eluard εξυμνείται –κατά κύριο λόγο– η δύναμη της αγάπης, ως ισχυρό μέσον προστασίας κατά της βίας και του πολέμου.
Η Λογοτεχνία και η Τέχνη –διαμέσου έργων αισθητικά άρτιων και καταξιωμένων– κατακτούν την αιωνιότητα, καθώς γίνονται δίαυλοι επικοινωνίας με το παγκόσμιο κοινό. Παράλληλα, η καθιέρωση των δημιουργημάτων τους ως πολιτισμικά αγαθά τις μετατρέπει σε φορείς της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Διαμέσου της Τεχνολογίας και των εξελιγμένων εφαρμογών της, είναι δυνατή η πρόσβαση και επαφή με τα έργα ολόκληρης της Υφηλίου από κάθε χρήστη, στο πλέον απομακρυσμένο σημείο. Οι λαοί συνδέονται μεταξύ τους με κοινά πολιτισμικά στοιχεία και αισθάνονται αλληλέγγυοι.
Ακόμη, ένα έργο (λογοτεχνικό ή καλλιτεχνικό) καλλιεργεί πρότυπα κοινωνικής ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς, προοδευτικής ή συντηρητικής ιδεολογίας, διαμέσου των κεντρικών ηρώων ή των εικαστικών φιγούρων που απεικονίζονται σε αντίστοιχες στάσεις. Είναι χαρακτηριστική η κεντρική περσόνα (ο Meursault) του Albert Camus στο έργο L’Etranger [Ο Ξένος], η οποία κινείται σε ένα απολύτως αντικομφορμιστικό πλαίσιο, απορρίπτοντας κάθε ανούσιο κοινωνικό ρόλο ως υποκριτικό και αντίθετο στην αληθινή ανθρώπινη φύση. Με το έργο αυτό, ο Γάλλος συγγραφέας επιχειρεί να προβληματίσει τον αναγνώστη, που έχει αλλοτριωθεί από την παγίδα του σύγχρονου δυτικού τρόπου ζωής και να τον επαναφέρει στις αυθεντικές αξίες της Φύσης, στο πνεύμα του αλτρουισμού, της αλήθειας, της αξιοπρέπειας, της πραγματικής ευτυχίας.
Σε όλους αυτούς τους σύνθετους ρόλους που αναλαμβάνουν (και συνδυαστικά) η Λογοτεχνία και η Τέχνη, η πραγματικότητα απεικονίζεται άλλοτε με την ευχάριστη εκδοχή της, κι άλλοτε, με την πλέον δυσοίωνη ή έστω, μίζερη. Σε ένα λογοτεχνικό έργο αυτό μεταφέρεται διαμέσου μιας ατμόσφαιρας ευφορίας, αισιοδοξίας ή αντίστοιχα, μελαγχολίας, μοναξιάς, απαισιοδοξίας. Στο εικαστικό έργο κυριαρχούν τα έντονα χρώματα (για καταστάσεις πλήρους ευτυχίας) ή τα μουντά, τα σκοτεινά (για απεικόνιση απαισιόδοξων πτυχών της καθημερινότητας).
Τελικά, η Λογοτεχνία και η Τέχνη, με απόλυτη συνέπεια και ευθύνη, παραμένουν κοντά στα γεγονότα, αποδίδοντας πιστά το πνεύμα της εποχής. Επιτυγχάνοντας δε, με αυτόν τον τρόπο, έναν επιτυχή και γόνιμο διάλογο με το κοινό τους, υπερνικούν τον αήττητο Χρόνο και μετατρέπονται σε γέφυρες επικοινωνίας μεταξύ των λαών και των διαφορετικών πολιτισμών.
