Κώστας Σιαφάκας, Το Ψάρι και το Ζάρι, εκδ. Σμίλη, Αθήνα 2021.
Η κόρη μου, 6μιση ετών, είδε πάνω στο τραπεζάκι του σαλονιού το βιβλίο του Κώστα Σιαφάκα Το Ψάρι και το Ζάρι. Τώρα μαθαίνει ανάγνωση, όμως έχει κιόλας αρχίσει να διαισθάνεται ότι η γλώσσα είναι ένας τόπος όπου οι άνθρωποι θάβουν τα μυστικά τους –και ότι εκείνη μπορεί κοιτάζοντας προσεκτικά να τα ξεθάψει. Να τα κάνει να εμφανιστούν σαν μαγικές εικόνες. Επιμένει στην εικαστική όψη της γραφής, τις καμπύλες και τις παραξενιές των γραμμάτων. Οι παραξενιές των γραμμάτων αποκαλύπτουν διάφορα μυστικά. Κοιτάζοντας το πανέμορφο εξώφυλλο οδηγήθηκε στο συμπέρασμα ότι «το Ψάρι και το Ζάρι είναι το ένα μέσα στο άλλο». Εννοούσε τις λέξεις. Ο Σιαφάκας τις έχει ενώσει σαν σιαμαίες –δύο γράμματα-κεφάλια σε ένα κοινό σώμα. Έχει ενώσει το σύμβολο της τύχης με το πλάσμα της φύσης. Έχει βάλει (στο ομώνυμο διήγημα) το πλάσμα της φύσης να καταπίνει όχι ένα αλλά δύο ζάρια, που ορίζουν όντως τη μοίρα του, αλλά κι από την άλλη, δεν είναι αμελητέο ότι το ψάρι ορίζει με τη σειρά του τη μοίρα των ζαριών. Είναι άραγε το βιβλίο του Κώστα Σιαφάκα μια αλληγορία για τον τρόπο που ο δημιουργός παίρνει τη μοίρα στα χέρια του, ή καλύτερα στο στόμα του, από το οποίο βήχει και πετάει έξω τον λόγο; Έχουμε λόγους να πιστέψουμε ότι το ψάρι είναι ο συγγραφέας –μας δίνει ρητούς λόγους ο συγκεκριμένος συγγραφέας. Και έχουμε λόγους να πιστέψουμε ότι μπλέκοντας το ζάρι σ’ αυτή την υπόθεση, ο συγγραφέας δεν θέλει να μας μιλήσει τόσο για την τυχαιότητα αλλά για τον έλεγχό της. (Αν κάτι εδώ είναι τυχαίο αυτό είναι το ψάρι, όχι το ζάρι.)
Αγαπώ τον τίτλο/στίχο του Στεφάν Μαλαρμέ «Un coup de des jamais n’ abolira le hazard», που σημαίνει «Μια ριξιά των ζαριών δεν μπορεί ποτέ να καταργήσει το Τυχαίο». Όμως προσπαθεί να καταργήσει το Τυχαίο, έτσι δεν είναι; Το ζάρι, λοιπόν, ορίζει το επόμενο βήμα που θα κάνουμε στο ταμπλό, είναι μια προσπάθεια να μπει φρένο στην τυχαιότητα, άρα στην εντροπία και το χάος. Ο δημιουργός είναι ο άνθρωπος με το ζάρι. Το ορίζει για να τον ορίσει. Είναι το άτομο που έχει την ψευδαίσθηση –η οποία όμως οδηγεί σε αληθινά αποτελέσματα– ότι μπορεί να φτιάξει τον κόσμο σύμφωνα με τους δικούς του κανόνες.
❧
Η νέα συλλογή διηγημάτων του συγγραφέα και ζωγράφου Κώστα Σιαφάκα κολυμπάει μέσα σ’ αυτό το πανέμορφο βιβλίο με τη φροντίδα των εκδόσεων Σμίλη. Στον αφρό του θα συναντήσετε 24 απολαυστικά και αφρώδη διηγήματα, ενώ από το βυθό του θα αλιεύσετε 24 μαργαριταρένιους γρίφους. Πρόκειται για γρίφους που δεν είναι απαραίτητο να λυθούν, για την ακρίβεια η ίδια η εικόνα που τους πλασάρει τούς έχει κιόλας λύσει με την ομορφιά της. Ο συγγραφέας είναι ένας τρυφερός στυλίστας, επιστρατεύει τα μολύβια του σε μια ωφέλιμη ομορφιά. Παράγει μικροεπεισόδια, συμβάντα όπου εμπλέκονται οι ήρωές του, τα οποία είναι απρόβλεπτα αλλά και ραδιούργα στην οργάνωσή τους. Κάθε ευφυολόγημα πρέπει να έχει καλό έλεγχο, αλλιώς δεν θα μπορέσει να φτάσει στον αποδέκτη. Στο τέλος κάθε αφηγήματος ο αναγνώστης λέει «α, μάλιστα, κατάλαβα!» αλλά είναι αδύνατον σε έναν πραγματικό κόσμο να έχει όντως καταλάβει. Να καταλάβει τι; Για ποιον λόγο κλαίει το Αυγό; Γιατί αυτοκτόνησαν η ερωτευμένη ζυγαριά και το ερωτευμένο ρολόι; Πώς οργανώθηκε το μεγάλο συμπόσιο με όλους τους Αντώνηδες, Αντόνι, Αντόν, Αντουανέτες της Ιστορίας; Ο αναγνώστης καταλαβαίνει εκείνο, απέναντι στο οποίο ο συγγραφέας με γλυκύτητα και ευστροφία τον έχει δεσμεύσει. Ο συγγραφέας έχει παίξει τα ζάρια του αναγνώστη και ο αναγνώστης λέει «τα κατάφερα!» Έχουμε μπει στη θάλασσα του Σιαφάκα, στις μικρές του λίμνες που έχουν βάθος κι από κάτω επικοινωνούν. Κάθε μικροαφήγηση χαρακτηρίζεται από την καθαρότητα και την απλότητα ενός αυγού. Κι όμως, πόση φιλοσοφία χωράει σε ένα αυγό! Και όσο για την τέχνη, πόσα αυγά δεν έχει χωρέσει ο σουρεαλισμός!
❧
Ο Σιαφάκας έχει σαφώς σουρεαλιστικά ευρήματα στις ιστορίες του. Μπαίνει στο δωμάτιο της φαντασίας του, που είναι ζωγραφισμένο με μολύβι και επίμονες λεπτομέρειες, βρίσκει εκεί διάφορα αντικείμενα που κατοικούν το Υποσυνείδητό του, εστιάζει με φετιχιστική προσήλωση σε ορισμένα, τα ζωντανεύει και τα φέρνει σε διάλογο μεταξύ τους. Ένα από τα γνωρίσματα της γραφής του είναι η συμπόρευση ανιμισμού και συμβολισμού. Τα αντικείμενα γίνονται υποκείμενα κι έτσι, σ’ αυτή την ανιμιστική λογοτεχνική τελετουργία, δίνεται η ευκαιρία στον συγγραφέα να τα αγαπήσει σαν να ήταν άνθρωποι ή έστω πνεύματα που αποζητούν ένα σώμα και μια συμμετοχή στη ζωή. Ή άλλοτε τα αντικείμενα γίνονται έννοιες κι έτσι, σ’ αυτή τη συμβολιστική τώρα σύνθεση, δίνεται η ευκαιρία στον συγγραφέα να δώσει ορατή μορφή στις μεγάλες ιδέες όπως η Γαλήνη που είναι μία πολυθρόνα, και άρα να βεβαιωθεί ότι υπάρχουν και ότι είναι υποστηρικτικές.
❧
Ένα ακόμα από τ’ αγκίστρια του συγγραφέα μας, που συνδέεται με το ζωντάνεμα των πραγμάτων, είναι το κόλπο της αντιμετάθεσης. Τρία παραδείγματα: το ζάρι ρίχνει το ψάρι, το γάντι χάνει το χέρι του, ο κόσμος μοιάζει με τον χάρτη. Είναι τόσο διασκεδαστικό, τόσο παιδικό και τόσο ποιητικό αυτό το κόλπο. Μας μπάζει σ’ ένα τετράδιο χαριτωμένων μαθηματικών, όπου η κλασική αριθμητική ανατρέπεται. Είναι ένα πάρε-δώσε που επιστρέφει στα πράγματα ενός καθημερινού δωματίου την ψυχή τους, μια ψυχή που δεν μπορούμε να μυριστούμε όσο τα αντικείμενα βλέπονται σαν προϊόντα ή σαν χρηστικά εξαρτήματα.
❧
Ένα δεύτερο αγκίστρι είναι ο χειρισμός της μεταμφίεσης. Φυσικά θα μπορούσα να πω κατευθείαν «της μεταμόρφωσης» αφού το βιβλίο είναι γεμάτο μεταμορφώσεις. Επιλέγω να πω «της μεταμφίεσης» για να σταθώ στους ήρωές του που συχνά φορούν μια ταυτότητα παρά μεταβαίνουν σε μία άλλη. Θα έλεγα ότι υπάρχουν διάφορα μεταβατικά στάδια απ’ όπου περνάει ο κάθε ήρωας, από το μέσα προς το έξω και από το έξω προς το μέσα. Έχουμε δύο ιστορίες με αποκριάτικες μεταμφιέσεις όπου οι έξω ταυτότητες συγκρούονται με τις μέσα. Έχουμε μία ιστορία όπου το όνομα του ήρωα είναι μια ταμπέλα κολλημένη πάνω του σαν μια μεταμφίεση με την οποία ταυτίζεται, μέχρι σιγά σιγά να απαλλαγεί από δαύτη. Έχουμε και ξεκάθαρες μεταμορφώσεις, όπως στην περίπτωση της γοργόνας ή στην περίπτωση του ιχθυοπρόσωπου συγγραφέα. Όμως κάθε μεταμόρφωση μοιάζει σαν ο ήρωας να πετάει από πάνω του μία μεταμφίεση κι αυτή είναι μια κρίσιμη διαφορά –ο Σιαφάκας δεν εγκαταλείπει ποτέ το ένυλο αντικείμενο, τη φλούδα, έχει μια αόρατη άγκυρα ρεαλισμού μέσα στα διηγήματά του που δεν τον εξακοντίζουν στο αφηρημένο ούτε και στο εντελώς μυθικό.
Σ’ έναν βαθμό οι ιστορίες του είναι μεταμφιέσεις της αγάπης. Τα αντικείμενα και οι χώροι αγιογραφούνται. Οι δυσκολίες φορούν φωτοστέφανο. Όσο κι αν ακούγεται αυτή η ανάγνωση ίσως υπερβολικά χριστιανική ή κλισέ, νιώθω πάντα στις εικόνες του Σιαφάκα τη βαθιά επιθυμία σύνδεσης με τον κόσμο μέσω της αγάπης (ακόμα και στο διήγημα του Φυλακισμένου, όπου η εικόνα του Χριστού δείχνει το μεσαίο δάχτυλο στον κατάδικο). Βλέπω τον τρόπο που εμφανίζει τη βία μόνο και μόνο για να την παρακάμψει, όπως στο διήγημα με το ξυράφι. Βλέπω πώς το αίσθημα της μαύρης ενοχής, με τη σωστή καθοδήγηση του ζαριού που ρίχνει ο συγγραφέας (και το ρίχνει αρκετές φορές για να φέρει αυτό που θέλει!), το «σκοτοστέφανο» γίνεται φωτοστέφανο. Βλέπω πώς οι προβλέψεις για ισόβια δυστυχία οδηγούν ταχύτατα σε μια υμνητική αποτίμηση της ζωής! Και βέβαια, σ’ εκείνη τη συγκινητική σύλληψη του διηγήματος «Υποβρύχια Σκέψη» όπου οι αυτόχειρες συγγραφείς ξε-αυτοκτονούν, βλέπω την αναστροφή της αυτοκτονίας, μια ελπίδα ανάδυσης στο οξυγόνο! Ο Σιαφάκας, με ήρεμες κινήσεις, αδιόρατες, απολύτως ψυχοθεραπευτικές, με χιούμορ κι ευφυία, μετατρέπει τις απειλές σε υποσχέσεις. Το Ψάρι και το Ζάρι μάς είναι χρήσιμο! Είναι ένα ίχνος χρώματος που αφήνει το καλό όνειρο της δημιουργίας πάνω στην πραγματικότητα.
⸙⸙⸙
[Από την παρουσίαση του βιβλίου, τον Δεκέμβριο του 2022.]
