Με χαρά δέχθηκα την πρόσκληση να συμβάλω στο αφιέρωμα στον Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, που έφυγε από τη ζωή στις 2 Φεβρουαρίου του 2023, σε ηλικία 92 ετών. Υπήρξε μια μεγάλη προσωπικότητα, ένας μεγάλος θεολόγος, με διεθνή αποδοχή. Κατά τη μαρτυρία σπουδαίων ανθρώπων, ίσως ο μεγαλύτερος σύγχρονος θεολόγος όλης της Χριστιανοσύνης. Αυτό το δέχομαι γιατί έτσι το αισθάνομαι, χωρίς όμως να μπορώ να το τεκμηριώσω, αφού δεν είμαι θεολόγος. Γι’ αυτό δεν θα γράψω για το θεολογικό και ακαδημαϊκό έργο του, για το οποίο άλλωστε θα γράψουν άλλοι αρμοδιότεροι και ειδικότεροι, κρίνοντάς το είτε θετικά είτε αρνητικά. Θα προσπαθήσω να πω «τα λιγοστά μου τα λόγια» για τον άνθρωπο, γι’ αυτά που διδάχθηκα κοντά του από το 1983 που είχα την τύχη να τον γνωρίσω και να συνδεθώ πνευματικά μαζί του. Τα τελευταία –δέκα και πλέον– χρόνια είχα την τιμή να του συμπαρασταθώ στενά ως γιατρός στις περιπέτειες της υγείας του και αυτό έχει μεγάλη σημασία γιατί στην αρρώστια και στην οδύνη ο άνθρωπος αποκαλύπτει το πραγματικό του πρόσωπο.
Από το 1983 λοιπόν, μαζί με τον αδελφικό μου φίλο π. Σταμάτη Σκλήρη και τις γυναίκες μας Σοφία και Μαρίνα, συναντιόμασταν πολύ συχνά με τον τότε καθηγητή και από το 1986 Μητροπολίτη Περγάμου και περνούσαμε πολλές ώρες μαζί του συζητώντας και μαθαίνοντας. Τα τελευταία χρόνια προστέθηκαν στη συντροφιά τα παιδιά μας που μεγάλωσαν και άλλοι πολύ αξιόλογοι συνομιλητές, κληρικοί, θεολόγοι, γιατροί κ.λπ. Οι συναντήσεις αυτές ήταν πραγματική απόλαυση, διαρκούσαν πολλές ώρες και μέσα από συζητήσεις, συμφωνίες και διαφωνίες φεύγαμε ενθουσιασμένοι. Ο Περγάμου ήταν φυσικά το κεντρικό πρόσωπο που συνήθως έθετε το θέμα, θεολογικό ή φιλοσοφικό, και μέσα από επί ίσοις όροις συζήτηση, αλλά καταλυτική δική του συμβολή, φθάναμε σε συμπεράσματα, ή σε… προσωρινό αδιέξοδο. Όπως είπα, η συμβολή του ήταν καταλυτική, η εξαιρετική οξύτητα του πνεύματός του, την οποία διετήρησε μέχρι το τέλος της ζωής του, η ελευθερία, η τόλμη και η διεισδυτικότητα της σκέψης του, η βαθειά φιλοσοφική και θεολογική γνώση του, καθόριζαν την έκβαση της συζητήσεως. Να λοιπόν τι διδάχθηκα από τη συναναστροφή με αυτόν τον άνθρωπο αλλά και από την ιατρική μου συμπαράσταση και φροντίδα στις δύσκολες στιγμές του.
Πρώτα απ’ όλα την αξία της ελευθερίας. Ο Περγάμου ήταν ένας άνθρωπος απόλυτα ελεύθερος, δεν δεσμευόταν από αγκυλώσεις της σκέψης, από παραδεδεγμένα και αυθεντίες. Ασφαλώς είχε τις δικές του απόψεις, τεκμηριωμένες μετά από προσεκτική μελέτη των πηγών και διαμορφωμένες μετά από πολλή «βάσανον» με τη διεισδυτική και δημιουργική σκέψη του. Διερευνούσε όμως όλα τα θέματα αντικειμενικά, βαθιά, και ήταν ανοιχτός να ακούσει και να εξετάσει μια άλλη άποψη και να τη δεχθεί ή να την απορρίψει με λογικά επιχειρήματα. Αρεσκόταν μάλιστα ιδιαίτερα να ακούει τις επιφυλάξεις ή και τις διαφωνίες των συνομιλητών του, τις οποίες ανέλυε και απέρριπτε, ή δεχόταν. Είχε την τόλμη να εξετάζει και να διερευνά όλα ανεξαιρέτως τα θέματα, χωρίς ταμπού και δογματισμούς. Ασφαλώς στα θεολογικά θέματα σεβόταν τις απόψεις των πατέρων και ιδίως του Αγίου Μαξίμου που τον αγαπούσε πολύ. Όπως και ο Μάξιμος, είχε μια πρωτότυπη και επινοητική σκέψη, έφερνε στη συζήτηση κάτι καινούργιο και δεν αναμασούσε απλώς τα παλιά. Ήταν ένας δημιουργικός νους.
Η ευπρέπεια και η πολιτισμένη συμπεριφορά ήταν άλλο ένα χαρακτηριστικό του. Παρ’ όλο που ήταν σαφώς ο δάσκαλος, άκουγε όλες τις απόψεις και τις πιο απλοϊκές και απαντούσε με σεβασμό στους συνομιλητές του. Παρ’ όλο που είχε ανέλθει όλη την ακαδημαϊκή κλίμακα, ήταν Μητροπολίτης του Πατριαρχείου και σχεδόν αποκλειστικός εκπρόσωπός του στο εξωτερικό, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, καθηγητής σε Ελληνικά και ξένα Πανεπιστήμια, παγκόσμια αναγνωρισμένος συγγραφέας με πάμπολλες διδακτορικές διατριβές γραμμένες για το έργο του, είχε την ταπείνωση να ακούει και να συζητάει για οποιοδήποτε θέμα με οποιονδήποτε. Στα τελευταία 2-3 χρόνια του, ίσως λόγω ηλικίας, ήταν κάπως πιο απόλυτος στις απόψεις του, αλλά ποτέ δεν έφυγε από τα όρια της ευπρέπειας. Ασφαλώς είχε και ελαττώματα στην καθημερινότητά του, αλλά όχι κάποιο που να καθιστά δύσκολη την κοινωνία μαζί του.
Ήταν ένας ισχυρός χαρακτήρας, αυτό που λέμε ισχυρή προσωπικότητα. Ελάμβανε τις αποφάσεις του μετά από καθαρή σκέψη και ήταν σε αυτές σταθερός και συνεπής. Ουδέποτε έδωσε μια υπόσχεση χωρίς να την τηρήσει απαρέγκλιτα.
Αυτό το οποίο ετόνιζε ιδιαίτερα ήταν η έννοια της ελευθερίας. Επέμενε να τονίζει την ελευθερία του Θεού και την ελευθερία του ανθρώπου ως μέγιστο δώρο, παρ’ όλο που μπορεί να τον οδηγήσει σε λανθασμένες και επώδυνες αποφάσεις. Η ελευθερία μάς καθιστά υπεύθυνους για τις πράξεις μας και η προσωπική διακινδύνευση δίνει αξία στις επιλογές μας. Γι’ αυτό και δεν συμπαθούσε τη μόδα των «γερόντων» (εκτός του μοναχισμού βέβαια), όπου οι άνθρωποι παραδίδουν την ελευθερία τους και την προσωπικότητά τους σε κάποιον χαρισματικόν ή μη.
Ήταν άνθρωπος κατανόησης και συγγνώμης. Δεν κρατούσε κακία. Η αγάπη του δεν εκφραζόταν με συναισθηματισμούς ή με λόγια, αλλά με πράξεις. Στην καθημερινότητα ήταν εκ χαρακτήρος συγκρατημένος. Ήταν ευγενής και απλός, αλλά κρατούσε αποστάσεις. Την εύνοιά του την εξέφραζε με ωραίο χιούμορ, όπως συνήθως οι ευφυείς άνθρωποι. Στην πράξη όμως πάντα προσέφερε τη βοήθειά του, ακαδημαϊκή, κοινωνική ή πνευματική, σε όποιους τον χρειάστηκαν ή του το ζήτησαν. Δεν κράτησε μνησικακία ούτε σε αυτούς που τον συκοφάντησαν άδικα από φθόνο, ούτε σε εκείνους που τον προσέβαλαν ή τον πίκραναν, και απάντησε με τη συμπαράστασή του, όπου χρειάστηκε.
Ένα μεγάλο του έργο ήταν η προετοιμασία της Πανορθόδοξης Συνόδου του 2016. Εργάσθηκε πολλά χρόνια με ζήλο και ικανότητα να ξεπεράσει τα προβλήματα και πέτυχε πολλά, αλλά η αλαζονεία και η υστεροβουλία των διοικούντων της Ρωσικής Εκκλησίας και η στενομυαλιά των «υπερορθοδόξων» σαμποτάρισαν και εξουδετέρωσαν, ίσως οριστικά, μια ευκαιρία ενότητας και προόδου των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Μια άλλη σημαντική συμβολή του στον σύγχρονο προβληματισμό είναι το οικολογικό ζήτημα. Από πολύ νωρίς είχε αντιληφθεί το πρόβλημα της μόλυνσης του περιβάλλοντος και αυτός ευαισθητοποίησε και κατηύθυνε με τις πρωτότυπες απόψεις του την «πράσινη» πολιτική του Πατριαρχείου.
Τα τελευταία χρόνια έγραφε ένα βιβλίο για το αγαπημένο του θέμα, την Εσχατολογία. Με τη βαθειά πίστη του και το διεισδυτικό πνεύμα του, πιστεύω ότι έχει κάνει ένα σοβαρό έργο, το οποίο δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει, αλλά έχει γράψει ένα αρκετά μεγάλο μέρος, που ελπίζω να εκδοθεί. Με απίστευτο νεανικό ενθουσιασμό γι’ αυτό το θέμα που τον ενθουσίαζε και τον συμπαρέσυρε απόλυτα, μας έλεγε ότι το σκεφτόταν συνεχώς και πολλές φορές τη νύχτα σηκωνόταν από το κρεβάτι για να γράψει κάποιες σκέψεις που είχε. Και αυτό, όταν η ηλικία και η αρρώστια τον είχαν ήδη καταβάλει.
Ο Ιωάννης Ζηζιούλας ήταν ένας ελεύθερος και γενναίος άνθρωπος. Δεν δίστασε να εκφράσει το πιστεύω του, γνωρίζοντας την αδιαλλαξία και τη μισερότητα των φανατικών. Εξέφρασε αυτά που πίστευε ως αληθινά, γνωρίζοντας ότι μπορεί να υποστεί τις κακόβουλες κατηγορίες και τις ύβρεις από αυτούς. Όταν γίνονταν οι διαπραγματεύσεις του Πατριαρχείου για την Εκκλησία της Εσθονίας, δεν δίστασε να ταξιδέψει επανειλημμένως σε αυτήν και στη Ρωσία, παρά τους φημολογούμενους τότε κινδύνους. Όταν η πρώην Γιουγκοσλαβία βομβαρδιζόταν από το ΝΑΤΟ και υπήρχε απόλυτη ανασφάλεια και κίνδυνος, δεν δίστασε να ταξιδέψει στη Σερβία, για να παραστεί στη χειροτονία σε επίσκοπο του μακαριστού Αθανάσιου Γιέβτιτς (το 1991), με τον οποίον τον συνέδεε μεγάλη φιλία και αλληλοεκτίμηση, όπως και στη χειροτονία σε επίσκοπο του Ιγνατίου Μίντιτς (1993).
Θα αναφερθώ όμως σε αυτό που θεωρώ σπουδαιότερο: στη μακροχρόνια δοκιμασία της υγείας του έδειξε απαράμιλλο θάρρος και αξιοπρέπεια. Πίστευε βαθιά στο θέλημα του Θεού και στον καταλυτικό ρόλο της προσευχής, κυρίως στο πλαίσιο της Ευχαριστιακής Ακολουθίας. Παράλληλα όμως ζητούσε οπωσδήποτε την αρωγή της ιατρικής επιστήμης. Συζητούσε και αποδεχόταν τη θεραπεία με λογικά επιχειρήματα. Ποτέ δεν λιγοψύχησε ούτε παραπονέθηκε κατά τη διάρκεια της ασθένειας, ούτε καν στους τελευταίους μήνες, όπου αυτή τον ταπείνωσε με σωματική αδυναμία, κινητικές δυσκολίες και την ανάγκη βοήθειας. Δεχόταν την ιατρική και νοσηλευτική φροντίδα πάντα με αξιοπρέπεια, όχι παρακλητικά, όχι φοβισμένα. Έχω ζήσει λόγω του επαγγέλματός μου πολλούς ανθρώπους στις τελευταίες ημέρες τους και έχω αποκτήσει αντικειμενικά κριτήρια σύγκρισης. Ο Ιωάννης Ζηζιούλας εκέρδισε τον σεβασμό μου και ως ασθενής. Δεν υποτιμούσε το κακό του θανάτου, αντίθετα τον θεωρούσε τη μέγιστη αποτυχία του ανθρώπου. Αντιμετώπισε όμως αυτό το κακό με γενναιότητα. Είχε την τύχη να του συμπαρασταθεί σαν γιός και περισσότερο ο Ανδρέας Γούλας, ένα πνευματικό του παιδί, που του στάθηκε εκεί που κανένας άλλος δεν θα το έκανε. Έφυγε από την ζωή ανώδυνα, ανεπαίσχυντα και ειρηνικά.
Χαίρε δάσκαλε! Καλό σου ταξίδι στους κόσμους που πίστεψες και σε ενέπνευσαν, και που με αγάπη και σεβασμό προσπάθησες να ψηλαφήσεις!
