«Περάσαμε τις Τρεις Γέφυρες… κατεξοχήν μπας κλας!» (ο κύριος)
«Ναι, ναι!» (οι κυρίες γύρω)
«Πάμε μετά στη Χασιά, σε καμιά ταβέρνα;» (μια κυρία, γελώντας)
«Α, δε θα το αντέξω!» (άλλη κυρία).
Θραύσματα διαλόγων που έφτασαν στ’ αυτιά μας κατά τη διάρκεια μιας παρουσίασης, χρόνια πριν, στο αίθριο του βιβλιοπωλείου. Μόλις πέντε χιλιόμετρα από το κέντρο, και κάποιοι ακόμα νομίζουν ότι θα χαθούν στην Άγρια Δύση. Όμως, εκτός από τη θαλπωρή των μπρασερί του κέντρου υπάρχει και η Δυτική Αθήνα που, υποβαθμισμένη, παρατημένη, ξεχασμένη, αβοήθητη και λεηλατημένη, προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της.
Το «Επίκεντρον» είναι ένα μικρό βιβλιοπωλείο στους Αγίους Αναργύρους, οικογενειακή επιχείρηση που στήθηκε με μεράκι, γνώση και αγάπη για το βιβλίο. Κατά κάποιον τρόπο νιώθω ότι απλώς συνεχίζω τα πρώτα μου βιβλιοπωλικά βήματα στα τέλη της δεκαετίας του ’80, φοιτητής ακόμα, στο «Πλαίσιο», το cult βιβλιοπωλείο του Αρτέμη Σταρένιου στο Ρέθυμνο.
Το «Επίκεντρον» δεν είναι μόνο του στον δήμο, ούτε στην ευρύτερη περιοχή. Υπάρχουν εξαιρετικά βιβλιοπωλεία στην περιοχή μας –τόσο ιστορικά όσο και ολοκαίνουργια–, αρκεί κανείς να έχει διάθεση να ψάξει. Προφανώς το Φρέαρ το έκανε, αντίθετα από τόσα και τόσα έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα που δεν μπόρεσαν ποτέ να μας ανακαλύψουν και να μας εγγράψουν στον βιβλιοπωλικό χάρτη της πόλης.
Οι πελάτες μας διαβάζουν τα πάντα. Κατά συνέπεια, στο βιβλιοπωλείο έχουμε όλων των ειδών τα βιβλία. Ωστόσο, η μακροχρόνια κρίση επιτάχυνε τις απώλειες των πωλήσεων μπεστ-σέλερ που είχε ήδη αρχίσει με την τοποθέτησή τους στα σούπερ-μάρκετ, ακόμα και σε αλυσίδες που πουλούσαν χαρτιά υγείας! (Συμβιώσαμε για ένα διάστημα μ’ ένα τεράστιο τέτοιο κατάστημα, δίπλα μας ακριβώς.) Για τα μικρά βιβλιοπωλεία με κάποια ιστορία, με χρόνια στην πλάτη τους και με βάθος τίτλων στα ράφια τους, αυτό ήταν μεγάλο χτύπημα· γιατί, σε τελική ανάλυση, τα ευπώλητα τροφοδοτούν τα ράφια με τους κλασικούς. (Το ίδιο δεν συμβαίνει και στους εκδοτικούς οίκους, ακόμα και σ’ αυτούς που χρησιμοποιούν το ποιοτικό βιβλίο ως προκάλυμμα;)
Προφανώς η λογοτεχνία (κυρίως η πεζογραφία) είναι το φόρτε μας· το πολιτικό και το ιστορικό βιβλίο, επίσης. Διατηρούμε με νύχια και με δόντια τα ράφια της ποίησης και τις εκδόσεις φυσικών και θετικών επιστημών. Σε μόνιμη πτώση το εκπαιδευτικό βιβλίο (το διαδίκτυο καλύπτει τις ανάγκες), σταθερά σε υψηλά επίπεδα το παιδικό βιβλίο για μικρές ηλικίες. Όσο ανεβαίνουμε ηλικιακά, τόσο χάνουμε αναγνώστες. Οι Έλληνες θέλουμε να διαβάζουν τα παιδιά μας, αλλά εμείς, όχι. Και όλα κρίνονται στην εφηβική ηλικία. Όσα παιδιά συνεχίσουν, γίνονται καλοί αναγνώστες. Οι άλλοι χάνουν κάθε επαφή με το βιβλίο, όπως εξάλλου και οι γονείς τους.
Εμείς, όμως, οι βιβλιοπώλες, συνεχίζουμε. Συνεχίζουμε αυτό που μάθαμε να κάνουμε είκοσι πέντε χρόνια τώρα (τα τελευταία δεκαπέντε, μάλιστα, με σχεδόν βίαιο τρόπο) και προσαρμοζόμαστε διαρκώς στις νέες συνθήκες.
Εκτός των άλλων, το «Επίκεντρον» είναι κι ένας φιλόξενος χώρος συνάντησης, για προσωπικούς φίλους και φίλους του βιβλίου, για χρόνια στέκι μιας εκπληκτικής παρέας μικρών παιδιών που τους άρεσαν πολύ τα παραμύθια και τα βιβλία. Κι εδώ, όπως συμβαίνει στις οικογενειακές επιχειρήσεις, ζούμε σχεδόν οικογενειακά (η κόρη μας μεγάλωσε κυριολεκτικά στο βιβλιοπωλείο), και γι’ αυτό νομίζω ότι πολλοί αισθάνονται σαν στο σπίτι τους.
Χώρος εκδηλώσεων επίσης, μικρών εκθέσεων ζωγραφικής, συναυλιών και προβολών, πολιτικών και πολιτιστικών συζητήσεων, ακόμα και… προεκλογικών! Χώρος δημόσιων αναγνώσεων, θεατρικών δρώμενων και αναλογίων, αλλά και, κυρίως, παρουσίασης βιβλίων: έχουμε κάνει πάνω από 300 εκδηλώσεις για βιβλία ενηλίκων και άλλες τόσες για παιδικά βιβλία. Είμαι περήφανος για την όμορφη λίστα με τους συγγραφείς που δέχτηκαν την πρόσκλησή μας και τίμησαν με την παρουσία τους το βιβλιοπωλείο μας. Πολλοί απ’ αυτούς μας στηρίζουν και έμπρακτα, ως πελάτες πλέον παραγγέλνοντας από εμάς τις δικές τους αναγνωστικές επιλογές.
Κατά περιόδους λειτούργησαν στο «Επίκεντρον» (και εξακολουθούν να λειτουργούν) τμήματα Μαθημάτων Δημιουργικής Γραφής και μια δραστήρια Λέσχη Ανάγνωσης Αστυνομικής Λογοτεχνίας που συντονίζω με τον γείτονα συγγραφέα Μάρκο Κρητικό. Μπορεί να ξεχάσω ν’ αναφέρω πολλά, αλλά όχι το Μεσοπολεμικό Πάρτι που οργανώνουμε κάθε χρόνο παραμονές Χριστουγέννων με μεγάλη επιτυχία: χρειάζεται να ξαναπούμε ότι «είμαστε ανίατα μεσοπόλεμος»;
Μας επισκέπτονται επίσης τάξεις σχολείων και νηπιαγωγείων, κι έχουμε συνδιοργανώσει εκδηλώσεις σε πάρκα και σχολικές βιβλιοθήκες. Μη φανταστείτε τίποτα οργανωμένο ή θεσμικό. Όλα οφείλονται στο μεράκι και το υστέρημα χρόνου κάποιων μετρημένων στα δάχτυλα του ενός χεριού εκπαιδευτικών. Οι κρατικοί θεσμοί κοιμούνται, οι δημοτικοί έχουν άλλες προτεραιότητες. Κανένα πρόγραμμα, καμία διάδραση! Αρκεί κανείς να δει τις πολιτιστικές εκδηλώσεις των λεγόμενων Πολιτιστικών Κέντρων της περιοχής για να καταλάβει τι εννοώ.
Έχουμε και ηλεκτρονικό κατάστημα. Στήθηκε με έμφαση στο εκπαιδευτικό βιβλίο, «δούλεψε» την περίοδο της πανδημίας και χρειάζεται ήδη αναβάθμιση. Δεχόμαστε τηλεφωνικά ή ηλεκτρονικά τις παραγγελίες και συνεχίζουμε τις κατ’ οίκον παραδόσεις με δικά μας μέσα στους γειτονικούς δήμους και την αποστολή σε όλη την Ελλάδα και την Κύπρο, αλλά και σε φίλους σε χώρες της Ευρώπης. Μας στηρίζουν με τις παραγγελίες τους φίλοι και συστηματικοί αναγνώστες λογοτεχνίας από διάφορα μέρη της Ελλάδας.
Η πανδημία αμέσως μετά τη μακροχρόνια κρίση, ο πόλεμος και η οικονομική δυσπραγία όλων μας την τελευταία χρονιά πλήττουν και πάλι τον χώρο του βιβλίου. Η προβληματική εικόνα γίνεται χειρότερη. Δε θα είναι υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι όλοι μας, βιβλιοπωλεία και εκδότες, ουσιαστικά στηριζόμαστε –αν δεν απομυζούμε κιόλας– τους λίγους πραγματικούς αναγνώστες αυτής της χώρας. Αν έπρεπε να δώσω έναν αριθμό, θα έλεγα ότι δεν είναι παραπάνω από 2500. Διαβάζω με πολύ προβληματισμό και δυσπιστία τα ποσοστά στις σχετικές έρευνες. Χωρίς τους τίτλους των βιβλίων που περνούν από τα χέρια των περιστασιακών αναγνωστών, τα ποσοστά δε λένε σχεδόν τίποτα. Δικά τους αναγνώσματα είναι τα γνωστά δωροβιβλία. Έγιναν και σε μας ευπώλητα το δεκαπενθήμερο της πανδημίας που είχαν ανοίξει μόνο τα βιβλιοπωλεία, και κόπηκε μαχαίρι αμέσως μετά η ζήτησή τους.
Στα βιβλιοπωλεία φτάνουν πλέον μόνο όσοι ψάχνουν καλό και ποιοτικό βιβλίο. Τα υπόλοιπα υπάρχουν στα σούπερ-μάρκετ και στο διαδίκτυο. Ωστόσο, κι αυτοί ακόμα οι συστηματικοί αναγνώστες όλο και λιγότερο περιηγούνται τους φορτωμένους πάγκους μας. Έρχονται συνήθως ενημερωμένοι από το διαδίκτυο και οι αγορές είναι στοχευμένες, ακριβώς γιατί είναι πια περιορισμένες. Η δυνατότητα παρέμβασής μας στις επιλογές τους όλο και περιορίζεται.
Δυστυχώς, σχεδόν αποκλειστική κατεύθυνση στα ευπώλητα και τα διαφημιζόμενα βιβλία κρατούν οι κάτοχοι των δωροεπιταγών του ΟΑΕΔ και του ΟΠΕΚΑ (το βιβλιοπωλείο μας, στο κέντρο μιας χειμαζόμενης και από την ανεργία περιοχή, είναι πάροχος). Για πολλούς απ’ αυτούς δεν υπάρχει παρά ο τίτλος που άκουσαν ή είδαν να διαφημίζεται στην τηλεόραση. Από κει και πέρα, λευκό σεντόνι! Κατά τα άλλα, γιορτάσαμε στην πλατεία Χριστούγεννα με Τόνι Σφήνο, όπως όλοι μας στους τηλεοπτικούς δέκτες με Σάκη Ρουβά.
Πολλά πρέπει να γίνουν –τόσο από πάνω όσο και από τα κάτω, όπως λέγαμε κάποτε. Βλέπετε, παρά τα περί αριστείας, παρά τις επικοινωνιακές παρεμβάσεις, η γνώση έχει χάσει κάθε αξία στο σημερινό χρηματιστήριο των ιδεών, και το βιβλίο είναι πολύ χαμηλά στην ιεραρχία των αναγκών μας. Πόσο εύκολα, όμως, μπορεί κανείς να κατακρίνει τον κόσμο όταν γνωρίζει την ακρίβεια της καθημερινότητας; Οι πρόσφατες ανατιμήσεις στην αγορά του βιβλίου επιτείνουν το πρόβλημα. Το βιβλίο, όμως, παραμένει φτηνό και η αγοραστική μας δύναμη μειώνεται διαρκώς.
Όπως και να ’χει, το σημερινό περιβάλλον είναι ζοφερό: η επιστροφή της ενιαίας τιμής δεν έχει περάσει στη συνείδηση του κόσμου, το κυνήγι του τζίρου απ’ τα μεγάλα βιβλιοπωλεία βγάζει τα βιβλία σε πλειστηριασμό, κι εμείς, πια, αγοράζουμε τα βιβλία πιο φτηνά από τα μεγάλα βιβλιοπωλεία παρά από τους ίδιους τους εκδότες (τα ίδια και χειρότερα στην αγορά του ξενόγλωσσου εκπαιδευτικού). Αυτά, όμως, είναι συντεχνιακά προβλήματα, μικρότερα στη σημασία τους μπροστά στη μεγάλη εικόνα, η οποία, παρά τα περί του αντιθέτου θρυλούμενα, παραμένει βαθιά αντιλογοτεχνική. Όμως αυτά λύνονται, αν λυθούν, με συνολική αλλαγή παραδείγματος. Κάθε άλλη παρέμβαση θα έχει μικρή επίπτωση.
Μέχρι τότε συνεχίζουμε, με προβλήματα, καθημερινή κούραση και αγώνα να κάνουμε αυτό που ξέρουμε και αγαπάμε, παίρνοντας κουράγιο απ’ τα μικρά παιδιά που συμπληρώνουν με το χριστουγεννιάτικο χαρτζιλίκι ελλείψεις σε σχολικά βοηθήματα ή τόμους σε λογοτεχνικές σειρές που παρακολουθούν, κι ας παραπονιούνται κάποιοι άλλοι περαστικοί ότι δεν έχουμε στα ράφια μας κλασικούς από τις Εκδόσεις Γεωργιάδη.
Για τους πρώτους αναγνώστες είμαστε πάντα εδώ: να βοηθήσουμε βιβλιογραφικά, να βρούμε εξαντλημένα βιβλία, να διορθώσουμε μαθητικές εργασίες, να επιμεληθούμε διατριβές· γιατί τα συνοικιακά βιβλιοπωλεία μεγαλώνουν μαζί με τα παιδιά της γειτονιάς τους. Πολλά τα θυμόμαστε στο καροτσάκι με τους γονείς τους. Τώρα μας στέλνουν κάρτες από την Ευρώπη όπου έχουν μεταναστεύσει για δουλειά. Κάποτε, μια μικρή πελάτισσα μας είχε φέρει δώρο τη ζωγραφιά της που στόλισε για μέρες τη βιτρίνα μας! Είχε ζωγραφίσει (τι άλλο;) το βιβλιοπωλείο κι εμάς! Είκοσι δύο χρόνια μετά, τελειόφοιτη φιλολογίας, μας έφερε δώρο δεμένη την πτυχιακή της εργασία!
⸙⸙⸙