Η αγορά του βιβλίου στην Ελλάδα είναι σχετικά μικρή. Τη στηρίζουν ένας σκληρός πυρήνας αναγνωστών που αγοράζουν αρκετά βιβλία συστηματικά τον μήνα και ακολουθούν κατά πόδας την τρέχουσα παραγωγή και οι επαγγελματίες, εκδότες και βιβλιοπώλες, που συχνά κρατούν τις επιχειρήσεις τους ανοιχτές από καθαρή τρέλα και μεράκι. Για να μη μιλήσουμε για τους ίδιους τους δημιουργούς, τους συγγραφείς, τους μεταφραστές, τους επιμελητές, τους κριτικούς, που κάνουν τη δουλειά τους αμισθί.
Το Booktalks, ένα μικρό ανεξάρτητο βιβλιοκαφέ στο Π. Φάληρο, το στήσαμε με απεριόριστη αγάπη κι ίσως και λίγο θράσος, δέκα χρόνια πριν, στην καρδιά της οικονομικής κρίσης. Τι ξέραμε για αυτή τη δουλειά; Ελάχιστα πράγματα. Αλλά αγαπούσαμε τα βιβλία, διαβάζαμε μανιωδώς –λογοτεχνία κυρίως–, και γράφαμε για αυτά στα blogs.
Η αρχική μας ιδέα ήταν να φτιάξουμε ένα βιβλιοπωλείο που θα εστίαζε στα βιβλία που εκτιμάμε, κι ο χώρος του καφέ θα συνεπικουρούσε σε παρουσιάσεις βιβλίων και εκδηλώσεις, μακριά από το κέντρο, στα νότια προάστια.
Το βασικό πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε από την αρχή ήταν πως στις γειτονιές τότε δεν υπήρχαν πραγματικά βιβλιοπωλεία, μόνον «βιβλιοχαρτοπωλεία» με ελάχιστα βιβλία από συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους, «ευπώλητα» και «εύπεπτα». Το κόνσεπτ φαινόταν το λιγότερο περίεργο, πιο πολύ μας ζητούσαν συνδετήρες και μαρκαδόρους, παρά γινόταν κατανοητό πως αυτό το μέρος πουλούσε μόνο βιβλία.
Μας στήριξε η κοινότητα των βιβλιόφιλων, έρχονταν (και έρχονται) από όλες τις γωνιές της Αττικής, άνθρωποι που διάβαζαν τα blogs μας, άκουγαν τις εκπομπές μας στο ραδιόφωνο, συμμετείχαν στις βιβλιοφιλικές μας ομάδες στο Facebook και διψούσαν να μιλήσουν και με άλλους, αντίστοιχα «τρελούς και παλαβούς» με τη λογοτεχνία. Δημιουργήθηκε ένα ανθρωποδίκτυο που έμοιαζε με οικογένεια, ένα δίκτυο διαδικτυακό.
Κι έτσι επιβιώσαμε, με σπουδαία βιβλία στους πάγκους, εστίαση πάντα στην καλή ελληνική και μεταφρασμένη λογοτεχνία, επιλεγμένα δοκίμια, non-fiction, λίγη ποίηση, λίγα graphic novels, πολλά αξιόλογα παιδικά βιβλία, με εκδηλώσεις για τους νέους Έλληνες συγγραφείς, με λέσχες ανάγνωσης. Σιγά σιγά ξεθάρρεψε η γειτονιά μας, μας αγκάλιασαν κι εκείνοι. Όλα έμοιαζαν ισορροπημένα, έφταναν ως εκεί.
Κι ύστερα ήρθε ο covid, κι οι ισορροπίες άλλαξαν ξανά. Άνθρωποι που θα ήθελαν να διαβάζουν μα ποτέ δεν είχαν τον χρόνο, τον βρήκαν, η ομάδα μας, το ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ, γιγαντώθηκε με πάνω από 140.000 μέλη και ο μόνος τρόπος για να πουληθούν βιβλία ήταν ο διαδικτυακός. Οι πελάτες επικοινώνησαν μαζί μας μέσω τηλεφώνου, e-mail, social media, παραδώσαμε βιβλία σε όλη την Αθήνα ιδιοχείρως. Κι άρχισε έτσι να λειτουργεί ένα νέο κανάλι πωλήσεων. Αργότερα στήθηκε και το e-shop μας, και τώρα πια πάνω από 50% των πωλήσεων μας είναι ηλεκτρονικές. Μάθαμε να είμαστε γρήγοροι και αποτελεσματικοί στην αποστολή των παραγγελιών, στέλνουμε σε όλη την Ελλάδα και όλη την Ευρώπη. Μάθαμε να προτείνουμε βιβλία στα διαδικτυακά ράφια.
Παράλληλα, μεγάλωσαν πολύ και οι Λέσχες Ανάγνωσης του βιβλιοπωλείου, έχουμε τρεις τον μήνα. Ένα Σάββατο στην αρχή του μήνα συζητάμε για βιβλίο Έλληνα συγγραφέα, κι αν ζει, τον έχουμε μαζί μας στο βιβλιοπωλείο για να τον ρωτήσουν ό,τι θα ήθελαν τα μέλη της Λέσχης. Ένα Σάββατο προς το τέλος του μήνα κάνουμε Λέσχη για βιβλίο μεταφρασμένης λογοτεχνίας και την Κυριακή επαναλαμβάνουμε τη Λέσχη διαδικτυακά μέσω zoom. Εκεί συμμετέχουν αναγνώστες από όλη την Ελλάδα και την Ευρώπη. Στο βιβλιοπωλείο «τρέχουν» εργαστήρια δημιουργικής Γραφής και Ανάγνωσης (τόσο διά ζώσης όσο και διαδικτυακά), και φυσικά έχουμε παρουσιάσεις βιβλίων.
Όλη η αυτή η δραστηριότητα δημιουργεί πιστό αναγνωστικό κοινό, που θέλει να μας στηρίξει, που νιώθει το κατάστημα δικό του. Μας αρέσει να προτείνουμε βιβλία, να συζητάμε για βιβλία, να κάνουμε φίλους με βάση τα βιβλία και να στήνουμε παρέες. Αυτή είναι η μοναδικότητα των μικρών ανεξάρτητων βιβλιοπωλείων, τα βιβλία που προτείνουμε τα αγαπάμε πραγματικά, έχουμε άποψη για αυτά, τα διαβάζουμε κι εμείς. Τα «ευπώλητα» που δίνουμε στις εφημερίδες και ανεβαίνουν στο www.booktalks.gr είναι τα πραγματικά, βάσει των πωλήσεων, είμαστε ανεξάρτητοι από επιρροές. Έχουμε εξαιρετικές σχέσεις με τους περισσότερους εκδοτικούς οίκους, αλλά οι εμπορικές μας συναλλαγές περιορίζονται στην αγορά και πώληση βιβλίων, προωθούμε τα βιβλία που μας αρέσουν και μόνον.
Η αλήθεια είναι πως επιβιώσαμε στο δύσκολο περιβάλλον της αγοράς του βιβλίου από καθαρή θέληση, όπως οι περισσότεροι εμπλεκόμενοι. Έχουμε έντονη διαδικτυακή παρουσία, γράφουμε κριτικές βιβλίων, φτιάξαμε ομάδες, έχουμε τις Λέσχες, τα Εργαστήρια, ενώ παράλληλα διατηρούμε οικονομικά σταθερή μια επιχείρηση με βιβλιοπωλείο, καφετέρια και e-shop∙ κάνουμε ο καθένας δουλειά για τρεις ανθρώπους.
Η Πολιτεία όχι μόνον δεν μας διευκολύνει αλλά μας δυσκολεύει να επιβιώσουμε, όπως σχεδόν όλους τους ελεύθερους επαγγελματίες. Μια καλή αρχή θα ήταν να υπάρξει μια πολιτική για το Βιβλίο, μια έστω όποια, γιατί τώρα δεν υπάρχει καμιά. Κι αυτή πρέπει να κινείται σε δύο άξονες, ο πρώτος είναι η ανάπτυξη της φιλαναγνωσίας, που αφορά τις μικρές ηλικίες, τα παιδιά. Όσες προσπάθειες κι αν κάνουμε εμείς με τους ενήλικες, απαιτείται κεντρική πολιτική βούληση για να έχουμε μεγαλύτερα ποσοστά αναγνωστών στην Ελλάδα, η αρχική ζύμωση συμβαίνει στα σχολεία και τις βιβλιοθήκες.
Ο δεύτερος αφορά τη στήριξη της επιχειρηματικότητας στον κλάδο, να σταματήσει η απλήρωτη εργασία των δημιουργών, να επιδοτηθούν μεταφράσεις στο εξωτερικό, να βοηθηθούν οι μικρές επιχειρήσεις οικονομικά ώστε να υπάρχουν και να μη ρυθμίζουν την αγορά οι (ελάχιστοι) στην Ελλάδα μεγάλοι παίχτες. Να ισχύσει πραγματικά ο νόμος για την Ενιαία Τιμή του Βιβλίου.
Η αλήθεια είναι πως στα δέκα χρόνια λειτουργίας του Booktalks το τοπίο έχει σημαντικά αλλάξει. Αλυσίδα βιβλιοπωλείων υπάρχει μία στη χώρα, κι αυτή δεν ασχολείται ιδιαίτερα –ούτε καν μόνον– με τα βιβλία, τα δύο μεγάλα βιβλιοπωλεία της πρωτεύουσας δεν αρκούν για να καλύψουν τη ζήτηση. Υπάρχει πια χώρος για τα μικρά βιβλιοπωλεία της γειτονιάς που επικεντρώνονται στην πώληση βιβλίων και όχι χαρτικών και για αυτό με πολύ μεγάλη χαρά τα βλέπουμε να ανοίγουν σχεδόν σε όλα τα προάστια και την επαρχία. Κάτι καινούργιο συμβαίνει, ελπιδοφόρο. Κι αν δεν το αφήσει η Πολιτεία να μαραζώσει και να συρρικνωθεί, ίσως δούμε σπουδαία πράγματα στο μέλλον.
⸙⸙⸙