Αυτό που δεν θα μπορούσε κανείς να πει για το 2022 που πριν από λίγες μέρες μας άφησε, είναι ότι υπήρξε μια «πληκτική» χρονιά. Πόλεμος στην Ευρώπη, απώλειες προσωπικοτήτων που άφησαν το βαρύ αποτύπωμά τους μέσα στην Ιστορία, όπως η βασίλισσα Ελισάβετ ή ο Πελέ, διάφορα εδώ στα καθ’ ημάς και, δυστυχώς ένα πολύ πλούσιο αστυνομικό δελτίο. Υπόθεση Πισπιρίγκου, Μίχου, Κιβωτός και λίγο πριν φύγει η χρονιά, Ίλιον.
«Πώς γίναμε έτσι;», αναρωτιούνται πολλοί. «Πάντα έτσι ήμασταν», ανταπαντούν άλλοι, «απλώς παλιά όλα καλύπτονταν και δεν έβγαιναν στο φως». Οπωσδήποτε, ούδεν καινόν υπό τον ήλιον, και σίγουρα, η ανθρώπινη φύση παραμένει ίδια, από την εποχή των τραγικών ποιητών, της Παλαιάς Διαθήκης, του Θουκυδίδη και αργότερα του Σαίξπηρ, του Φλωμπέρ, του Ντοστογιέφσκι ή του Μπέκετ. Αλλά από την άλλη, δεν μπορεί κανείς να μη διαπιστώσει σημαντικές διαφορές.
Αν μέχρι τα 12 χρόνια, προ 40ετίας, ο νταής του σχολείου αρκείτο στο να κοροϊδεύει τον παχύσαρκο, τον «γυαλάκια», τον ψηλό, τον κοντό, τον αδύνατο, κι η βία εξαντλείτο κατά κύριο λόγο στο «φατούρο» στο σβέρκο του φρεσκοκουρεμένου συμμαθητή, σήμερα το πράγμα φαίνεται να έχει πάρει άλλες διαστάσεις. Άγριοι ξυλοδαρμοί, bullying που ξεπερνά τα όρια της –κακόγουστής ή κακοήθους, έστω– πλάκας, βία που δεν δικαιολογείται, ούτε εξηγείται με τα συνηθισμένα ερμηνευτικά εργαλεία που χρησιμοποιούσαμε μέχρι σήμερα. Τι στην ευχή συμβαίνει;
«Χάλασε η φάση», είπε εντελώς αυθόρμητα ο φονιάς και σύντροφος της άτυχης 26χρονης κοπέλας που σκοτώθηκε τον Ιούλιο του 2021 στη Φολέγανδρο. Πρωτότυπη, αν μη τι άλλο εξήγηση, που δεν την είχαμε ακούσει άλλοτε. Στη δε υπόθεση του Κολωνού, ξεπερνώντας τον αποτροπιασμό, γεννιούνται μια σειρά από ερωτήματα, αφενός για το οικογενειακό περιβάλλον και αφετέρου –κι ίσως εδώ είναι και το πιο σημαντικό– τι ήταν αυτό που, στην εποχή της πλήρους σεξουαλικής απελευθέρωσης, όπου το σεξ είναι πιο εύκολο από ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία, εξώθησε τόσους πολλούς ανθρώπους στο να επιδιώξουν την, σε τελική ανάλυση, παράνομη και επικίνδυνη συνεύρεση με ένα δωδεκάχρονο παιδί; Και τέλος, όλη αυτή η φρικτή ιστορία στο Ίλιο που, όπως φαίνεται, ξεπερνά τα πάθη και τα δεινά στα οποία είχε υποβληθεί από τους συνομηλίκους του ο άτυχος Βαγγέλης Γιακουμάκης, πώς εξηγείται; Πώς μπορεί να ερμηνευτεί όλη αυτή η παιδική βία, αυτή η απίστευτη σκληρότητα, που υπερβαίνει ακόμη και τη φαντασία του Γκόλντινγκ, συγγραφέα του δυστοπικού Άρχοντα των Μυγών;
Ως προς τους φόνους γυναικών, ο Μπρυκνέρ δίνει στο πρόσφατο βιβλίο του, Ένας σχεδόν τέλειος ένοχος, τη δική του εξήγηση στο φαινόμενο, η οποία αντιτίθεται στην ευκολία της ερμηνείας που, με σύνθημα «για όλα φταίει η πατριαρχία», επιδιώκει να θέσει τα πάντα στην προκρούστεια κλίνη της πολιτικής ορθότητας και της cancel culture. Σύμφωνα με τον Γάλλο διανοούμενο, τα εγκλήματα αυτά ερμηνεύονται ακριβώς ως αποτελέσματα του τέλους της πατριαρχίας, σαν ένα είδος μαχών οπισθοφυλακής από εκείνους που δεν μπορούν να αποδεχτούν το δεδομένο, ότι δηλαδή η σημερινή γυναίκα είναι, και μπορεί, και πρέπει να είναι απολύτως ανεξάρτητη, δεν ανήκει στην εξουσία κανενός και μπορεί, ανά πάσα στιγμή θέλει, να φύγει.
Τα νέα δικαιώματα που κατέκτησαν οι γυναίκες, το δικαίωμα να αγαπάνε όποιον θέλουν, να χωρίζουν, να βιοπορίζονται όπως επιθυμούν, να απολαμβάνουν οικονομική αυτονομία, εξαγριώνουν κάποιους άνδρες. Θέλουν να ανακτήσουν με τη βία αυτό που έχασαν με το νόμο. Με άλλα λόγια, τα αδικήματα εναντίον των γυναικών υπάρχει κίνδυνος να αυξηθούν όσο αυξάνεται η ανεξαρτησία τους. Η αντρική οργή γεννιέται λιγότερο από ένα πισωγύρισμα και περισσότερο από ένα βήμα προς τα εμπρός∙ είναι ο ρεβανσισμός των ηττημένων, γράφει χαρακτηριστικά ο Μπρυκνέρ,[1] και ομολογώ πως αυτή η εκδοχή δείχνει αρκετά πειστική.
Από μια άλλη πλευρά, κοιτάζοντας τη μεγάλη εικόνα, η επαίσχυντη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Πέρα από διάφορες θεωρίες γύρω από τις διεθνείς σχέσεις, ο καθένας από εμάς που προσπαθεί να εξηγήσει αυτή τη βάρβαρη επίθεση ενός ισχυρού κράτους απέναντι σε ένα αδύναμο, στην καρδιά της Ευρώπης, σχεδόν 80 χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αναλογίζεται γιατί άραγε έπρεπε με τη βία των βομβαρδισμών και της σκληρής στρατιωτικής εισβολής η Ρωσία να επιδιώξει να θέσει ξανά υπό την κυριαρχία της την Ουκρανία; Δεν θα μπορούσε με ενέργειες ήπιας ισχύος να επιτύχει κάτι τέτοιο; Δεδομένου μάλιστα ότι, πριν από την εισβολή, υπήρχε ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού της χώρας που στρεφόταν προς τη Μόσχα και έβλεπε με μεγαλύτερη συμπάθεια τη ρωσική ηγεμονία παρά την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας. Γιατί τελικά προτιμήθηκε η ωμή βία, η οποία μάλιστα δεν φαίνεται και να φέρνει κανένα αποτέλεσμα αφού, μέχρι στιγμής, η ηρωϊκή αντίσταση του ουκρανικού λαού έχει ανατρέψει τα σχέδια του Κρεμλίνου;
Ο αναγνώστης θα πρόσεξε ίσως πως ο τίτλος του παρόντος παραφράζει την, ίσως πιο διάσημη φράση του Ντοστογιέφσκι, από τους Αδελφούς Καραμαζόφ, σύμφωνα με την οποία, αν δεν υπάρχει Θεός, τότε όλα επιτρέπονται. Αφού δεν υπάρχει Θεός, τότε όλα επιτρέπονται, πράγμα που θα πει πως από την υπόθεση, από το ενδεχόμενο, περνάμε στη διαπίστωση. Αλλά τι σχέση έχει ή μπορεί να έχει αυτό το γεγονός με τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω;
Δεν είναι σκοπός του άρθρου να θεολογήσει. Πόσο μάλλον να μπούμε σε διαδικασίες ιεροεξεταστή που θα ερμηνεύσει την όποια «παρακμή» μέσα από το πρίσμα της απομάκρυνσης του ανθρώπου από τον Θεό, όπως συνέβαινε κατά κύριο λόγο στην Παλαιά Διαθήκη, όπου η ιστορία του Ισραήλ ήταν συνυφασμένη με τη σχέση του με τον Γιαχβέ. Καλή η σχέση; Ευημερία για τον αγαπημένο λαό. Κακή η σχέση; Συμφορές και δυστυχία.
Ίσως φωτίσει περισσότερο τα πράγματα ένα άλλο απόσπασμα από το έργο του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα, όταν ο ορθολογιστής Ιβάν –ο επινοητής και του «Μεγάλου Ιεροεξεταστή» στο έργο– λέει τα εξής: Αν καταστρέψετε την πίστη της ανθρωπότητας στην αθανασία της, μέσα στον άνθρωπο θα στερέψει όχι μονάχα η αγάπη αλλά και κάθε δύναμη να συνεχίσει τη ζωή του στη γη. Και δεν είναι μόνο αυτό. Τότε δε θα υπάρχει πια τίποτα που να θεωρείται ανήθικο, τα πάντα θα είναι επιτρεπτά, ακόμα και η ανθρωποφαγία.[2]
Ο Ευρωπαίος άνθρωπος (και στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνεται και ο Αμερικανός αλλά και ο Έλληνας φυσικά) έχει χάσει τη σταθερά του. Και δεν εννοείται εδώ απαραίτητα μια μεταφυσική σταθερά, κι ας έλεγε ο Βιτγκενστάιν πως το νόημα του Κόσμου κείται πέραν του Κόσμου. Η σταθερά θα μπορούσε να είναι ακόμη και ενδοκοσμική, όπως ήταν εκείνη των μεγάλων ιδεολογιών που σάρωσαν την Ευρώπη κατά τον περασμένο αιώνα αλλά που ταυτόχρονα νοηματοδότησαν την ύπαρξη εκατομμυρίων ανθρώπων, αν και φυσικά το αποτύπωμά τους στην Ιστορία, κάθε άλλο παρά θετικό υπήρξε.
Τι είναι εκείνο σήμερα που σε συλλογικό επίπεδο μπορεί να συγκροτήσει και να συγκρατήσει τις κοινωνίες του Ευρωπαίου ανθρώπου ως μία σταθερά, ως ένα σημείο αναφοράς; Η ελευθερία των αγορών; Η αντιπροσωπευτική Δημοκρατία; Μα και αυτές ακόμη οι αρχές αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό και, ειδικά η Δημοκρατία, σε πολλές περιπτώσεις, με την άνοδο του λαϊκισμού, με ανοιχτή εχθρότητα.
Με δυο λόγια, για ποιο πράγμα, για ποια αξία θα ήταν πρόθυμος σήμερα ο Ευρωπαίος άνθρωπος να θυσιάσει τη ζωή του; Για τα δικαιώματα των μειονοτήτων; Δεν νομίζω. Για το #Μe_too; Δύσκολα. Για τα δικαιώματα των παντός είδους ταυτοτήτων που ξεπηδούν με απίστευτη ταχύτητα και που η υποστήριξή τους προκαλεί θυμηδία, όταν δεν εξοργίζει; Μάλλον όχι. Άρα;
Ο Διαφωτισμός υποστήριζε πως αν ο Θεός δεν υπήρχε θα έπρεπε να τον εφεύρουμε. Ο Καντ βάσισε την ύπαρξη του Θεού στην ηθική αναγκαιότητα: πρέπει να υπάρχει Θεός (ή κάτι σαν Θεός θα λέγαμε, μια κοινή αναφορά) ώστε να είναι δυνατό να ξεχωρίζει το καλό από το κακό.
Ο σημερινός Ευρωπαίος άνθρωπος δεν πιστεύει πια, με κανέναν τρόπο, στην αθανασία του, έτσι όπως την εννοούσε ο Ιβάν τουλάχιστον. Άρα, όλα του επιτρέπονται. Η πιο ωμή και κτηνώδης βία μπορεί πια να λειτουργεί όχι ως τρόπος άσκησης εξουσίας αλλά ως παιχνίδι, ως τρόπος να σκοτώσει κανείς τον χρόνο του που κυλά ανυπόφορα αργά και βασανιστικά. Τι είναι εκείνο που μπορεί να εμποδίσει κάποιον, στο ηθικό πεδίο, από το να επιδιώξει, χωρίς ίχνος ντροπής, τη σεξουαλική συνεύρεση με ένα 12χρονο παιδί, τη στιγμή που ο ηλικιακός πήχης ολοένα και κατεβαίνει, σε σημείο που ο νομοθέτης στην Ελλάδα να επιτρέπει την αλλαγή φύλου σε ένα παιδί 15 ετών; Γιατί 15 κι όχι 14; Γιατί 14 κι όχι 13; Και πάει λέγοντας. Κι αυτό την ίδια στιγμή που πρώην πρόεδρος της Βουλής, χαρακτήρισε, προσπαθώντας να δικαιολογήσει τις πράξεις του, τον 35χρονο γιό του, «ημιπιτσιρικά».
Αφού λοιπόν δεν υπάρχει καμία κοινή αξία για την οποία αξίζει κανείς να θυσιάσει τη ζωή του (κι εδώ είναι ένα σημαντικό μάθημα που μας δίνουν οι γενναίοι Ουκρανοί), δεν υπάρχει ένα κοινό σημείο αναφοράς, ενδοκοσμικό ή με μεταφυσικά χαρακτηριστικά που να λειτουργεί και να συνέχει τις κοινωνίες μας, αφού δεν υπάρχει καμία αυθεντία, ούτε καν η επιστημονική, όπως φάνηκε από τις τρομακτικές επιθέσεις που δέχτηκε η επιστήμη από τους αρνητές του κορωνοϊού ή τους αρνητές των εμβολίων στη συνέχεια, κατά την πρόσφατη υγειονομική κρίση, αφού καθένας είναι Θεός, θύτης, θύμα, συνήγορος και εισαγγελέας του εαυτού του, τότε ναι, πράγματι, όλα επιτρέπονται. Κι αυτό, φυσικά, δεν είναι καλό.
[1] Πασκάλ Μπρυκνέρ, Ένας σχεδόν τέλειος ένοχος, μτφ. Α. Παππάς, Πατάκης, Αθήνα 2022, σ. 102-103.
[2] Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Αδελφοί Καραμαζώφ, τόμος IΙ μτφ. Κ. Σίνου, Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1994, σ. 118.
