Πλήρης ημερών, πλήρης έργου, η μεγάλη κυρία της ψυχανάλυσης, η Άννα Ποταμιάνου, άφησε την τελευταία της πνοή το Σάββατο 28 Αυγούστου.
Γεννημένη το 1926 στον Πειραιά, σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών Φιλοσοφία και Αρχαιολογία και στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης Ψυχολογία.
Στο l‘Hôpital des Enfants Malades και πλάι στους πρωτεργάτες Serge Lebovici και René Diatkine εκπαιδεύεται στη θεραπεία παιδιών, για να αναγνωρισθεί αργότερα από τη Διεθνή Ψυχαναλυτική Ένωση (IPA) ως η πρώτη ψυχαναλύτρια παιδιών στην Ελλάδα. Αν το αναφέρω, είναι γιατί αυτή η ιδιότητά της είναι λιγότερο γνωστή από εκείνη της ψυχαναλύτριας ενηλίκων, που απέκτησε στο πλαίσιο της εκπαίδευσής της στην Ψυχαναλυτική Εταιρεία Παρισίων (SPP) και της ψυχοσωματίστριας στο Ινστιτούτο Ψυχοσωματικής Παρισίων (IPSO-P. Marty).
Το 1981, μαζί με τους Πέτρο Χαρτοκόλλη, Σταυρούλα Μπεράτη, εκπαιδευμένους στην Αμερική -καθώς και τους Παναγιώτη Σακελλαρόπουλο και Αθηνά Αλεξανδρή- ιδρύουν την Ελληνική Ψυχαναλυτική Εταιρεία (ΕΨΕ) – συνιστών μέρος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης που ίδρυσε ο ίδιος ο Sigmund Freud. Οι τρεις τους θα είναι οι επί σειρά ετών πρώτοι διδάσκοντες αναλυτές της, που θα εκπαιδεύσουν και εμπνεύσουν τη μεγάλη σειρά των Ελλήνων ψυχαναλυτών.
Κυριότερη εκπρόσωπος της λεγόμενης «γαλλικής» σχολής της ψυχανάλυσης στην Ελλάδα, η Άννα Ποταμιάνου εισήγαγε επίσης τη Γαλλική Ψυχοσωματική Σχολή, πρωτοστατώντας στην ίδρυση της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας IPSO–P. Marty, το 2001.
Διετέλεσε πρόεδρος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, αντιπρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Ψυχοσωματικής – P. Marty, μέλος του ΔΣ της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης, Fellow του Διεθνούς Συμβουλίου Ψυχολόγων, ενώ τιμήθηκε με βραβεία του Ελληνικού και Γαλλικού Ερυθρού Σταυρού.
Συμμετείχε με ανακοινώσεις της στα μεγαλύτερα ψυχαναλυτικά fora και συνέγραψε περισσότερα από δέκα βιβλία -γαλλικά και ελληνικά- και πολλές δεκάδες σημαντικά άρθρα, σχετικά με τις οριακές και ψυχοσωματικές οργανώσεις, τις ταυτίσεις, το τραυματικό, την καταστροφικότητα, τις αρνητικοποιούσες διεργασίες του ψυχισμού, την αισθητική, το όνειρο… Το πιο γνωστό της έργο αφορά την ελπίδα ως ασπίδα[1]Ψυχική οικονομία και δυναμική στις οριακές καταστάσεις, εκδ. Χατζηνικολή, 1993, ενώ τα τελευταία, το μεν ένα το όνειρο[2]Η ποίησις των ονείρων, εκδ. Ίκαρος, 2019, το δε άλλο το σώμα και τις διεργασίες ψυχικοποίησης και από-ψυχικοποίησής του, τα οποία αναδεικνύουν και το εύρος των ενδιαφερόντων της[3]Δονήσεις και δίοδοι – καταμερισμοί και αναθέσεις (δίγλωσση έκδοση ελληνικά – γαλλικά), εκδ. Γαβριηλίδη, 2019..
Φιλοξενούμενος από ένα περιοδικό λογοτεχνίας, θα ήθελα με συντομία να υπενθυμίσω πως το ψυχαναλυτικό κίνημα στην Ελλάδα ξεκίνησε μέσα στους κόλπους των γραμμάτων και των τεχνών. Πολλά χρόνια πριν, ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος μαζί με τους ψυχιάτρους Δημήτρη Κουρέτα, Γεώργιο Ζαβιτσιάνο και Νικόλαο Δρακουλίδη εισαγάγουν την Ψυχανάλυση στην Ελλάδα. Είναι ο γλωσσολόγος Μανόλης Τριανταφυλλίδης, που δημοσιεύει το 1915 το πρώτο κείμενο για την ψυχανάλυση στα ελληνικά και ο μοναδικός Έλληνας -εκτός βέβαια από την πριγκίπισσα Μαρία Βοναπάρτη, σύζυγο του πρίγκιπα Γεωργίου- που, μετέχοντας του ψυχαναλυτικού κύκλου του Μονάχου, είχε προσωπική επικοινωνία με τον ίδιο τον Freud.
Για τον ίδιο πάντα λόγο, εκείνο στο οποίο θα ήθελα να αναφερθώ στο σύντομο αυτό σημείωμα είναι η προσφορά της Άννας Ποταμιάνου στη σκέψη. Γιατί έτσι θεωρούσε η ίδια την Ψυχανάλυση: «μία θεωρία σκέψεως».
Με την εκπληκτική ικανότητα πνευματικής σύνθεσης που τη χαρακτήριζε, η μόλις τριαντάχρονη γόνος της οικογένειας Πιπινέλη, μιας αστικής οικογένειας συντηρητικού όπως λέμε πολιτικού προσανατολισμού και νυμφευμένη με τον Χαράλαμπο Ποταμιάνο, αρχηγό ΓΕΑ και στενότατο συνεργάτη του βασιλέα Παύλου, ακολουθεί μια εντελώς διαφορετική πορεία από εκείνη των νέων γυναικών της εποχής της. Εμπνευσμένη από τα πρώτα σκιρτήματα της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στη Γαλλία, η Άννα Ποταμιάνου ιδρύει το 1956, μέσα σε μια Ελλάδα πολιτικής αστάθειας και διώξεων, κοινωνικής αποξήλωσης και εσωστρέφειας, το Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών. Το ΚΨΥ υπήρξε ο πρώτος, και για πολλές δεκαετίες ο μοναδικός, φορέας εξωνοσοκομειακής περίθαλψης σε μία Ελλάδα, όπου ο εγκλεισμός στα άσυλα ήταν η αποδεκτή και συνήθης ψυχιατρική πρακτική. Διευθύνει το Κέντρο μέχρι το 1978, με εξαίρεση τα χρόνια της δικτατορίας, από το οποίο οικειοθελώς αποσύρεται.
Το 1958 υποστηρίζει τη διδακτορική της διατριβή με θέμα τα αίτια της αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Το κοινωνικό και εθνικό της ενδιαφέρον παραμένει αδιάπτωτο μέχρι το τέλος της ζωής της. Αυστηρή ψυχαναλύτρια, που η έννοια της έκπτωσης των απαιτήσεων στη σκέψη, στην εκπαίδευση και στη θεραπεία τής ήταν άγνωστη, είχε πάντοτε ένα ζωηρό νοιάξιμο για τη χώρα. Από το ΚΨΥ και τη διατριβή της, τις επιστημονικές δραστηριότητές της, ως τις τελευταίες παρεμβάσεις της στον τύπο[4]«Αντί για τη μητέρα μας, σκοτώνουμε την Αθήνα», Ελευθεροτυπία, 5.6.2010, «Η παντοδυναμία είναι ανέφικτη», Καθημερινή, 1.6.2020 κ.λπ. η Ελλάδα και οι Έλληνες την αφορούσαν: «Είμαστε παιδιά, οι Έλληνες…», μου είχε πει στην τελευταία μας συνάντηση. Η συντηρητική αστός, η φιλόσοφος που διαλεγόταν με τους προσωκρατικούς, η αναλύτρια που συνομιλούσε με τα μεγαλύτερα ονόματα της ψυχανάλυσης διατηρούσε τον δικό της αυστηρό τρόπο επαγρύπνησης. Πράγματι, η έννοια της επαγρυπνούσας μητέρας εισήχθη από την ίδια στην θεωρητικο-κλινική σκευή της ψυχανάλυσης: la mère veilleuse[5]A. Potamianou, «Calmer, s’absenter, veiller». Revue française de psychosomatique, 37 (2010), 97-108. https://doi.org/10.3917/rfps.037.0097.
«Οι μεγάλοι αριθμοί δεν μας αφορούσαν. Μας ενδιέφερε πρωτίστως η ποιότης των υπηρεσιών που παρείχαμε, της εκπαιδεύσεως», είχε περίπου πει σε μία εκδήλωση για τα σαράντα χρόνια λειτουργίας του ΚΨΥ. Το ίδιο και στην Ελληνική Ψυχαναλυτική Εταιρεία, όταν αναφορικά με την εκπαίδευση των νέων αναλυτών υπενθύμιζε εκείνο το «Ἄμμες δὲ γ’ ἐσόμεθα πολλῶ κάρρονες».
Η σκέψη εκφέρεται κυρίως με τον λόγο. Γι’ αυτό, με την ποιότητα και το ύφος του λόγου της θα ήθελα να ολοκληρώσω. Την εκπληκτική συνθετική της ικανότητα, για την οποία μίλησα, τη βρίσκει κανείς ζωντανή μέσα στον τρόπο σκέψης και έκφρασης της Άννας Ποταμιάνου. Η προσεκτική αναζήτηση των λέξεων που μεταχειριζόταν, οι μορφολογικές και γραμματικο-συντακτικές επιλογές της, η στίξη, η άρθρωση και η χροιά της φωνής ξένιζαν εκ πρώτης όψεως. Ο λεξικολογικός πλούτος και πλουραλισμός των μέσων έκφρασης γοήτευαν όποιον προσπαθούσε περισσότερο, οι αναφορές και το βάθος της σκέψης της τον κέρδιζαν.
Δεν είχε τον παραμικρό ενδοιασμό να μετέρχεται λέξεων και σύνταξης που αντλούσε αβίαστα από την εξέλιξη της γλώσσας μας, της καθ᾿ ὅλου ἑλληνικῆς. Έγραφε για παράδειγμα: «ο ψυχισμός δουλεύει επί και δουλεύεται από δυνάμεις…». Ή ακόμη χρησιμοποιούσε τη λέξη «δέμα», στην πρώτη της σημασία, δηλαδή του μέσου, του υλικού με το οποίο δένεται κάτι, για να αποδώσει τον γαλλικό όρο «liage» που εισήγαγε στη γαλλική ψυχαναλυτική σκέψη, όταν οι δεσμός, σύνδεση κλπ. εξαντλούνταν σε άλλες χρήσεις.
Ως κλινικός και θεωρητικός, ως διδάσκουσα αναλύτρια και συγγραφέας, η Άννα Ποταμιάνου θα συνεχίζει να εμπνέει τους ψυχαναλυτές, εύχομαι και το ευρύτερο κοινό ως μια δρώσα εκπρόσωπος της σκέψης.