Ρέυμοντ Κάρβερ, Εκεί που είχαν ζήσει, μτφρ. Άκης Παπαντώνης, εκδ. Κίχλη, Αθήνα 2020.
Ο Ρέυμοντ Κάρβερ (1938-1988) υπήρξε μία από τις εμβληματικές μορφές της νεότερης αμερικανικής διηγηματογραφίας. Η αναγνώριση του έργου του και η καταξίωσή του ως συγγραφέα στο λογοτεχνικό κατεστημένο της Αμερικής έγινε σταδιακά από τα μέσα της δεκαετίας του ’70, αλλά και μετά τον θάνατό του το έργο του παρέμεινε στο προσκήνιο, καθώς χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως ο πατέρας του αμερικάνικου νεορεαλισμού (όπως αυτός καθρεφτίζεται στο έργο του Bret Easton Ellis και του Jay McInerney, για παράδειγμα). Η πορεία τόσο της πρώτης όσο και της δεύτερης –όπως την αποκαλούσε ο ίδιος– ζωής του είναι γνωστή: γάμος σε νεαρή ηλικία, δύο παιδιά, συνεχείς αλλαγές δουλειάς, μαθήματα δημιουργικής γραφής, πρώτες δημοσιεύσεις, οικογενειακά προβλήματα, αλκοολισμός και αγώνας για απεξάρτηση, διαζύγιο, γνωριμία με την ποιήτρια Τες Γκάλαχερ (η οποία θα τον βοηθήσει στην επανεκκίνηση της ζωής του και θα ζήσουν μαζί μέχρι το τέλος), έκδοση των σημαντικών διηγηματογραφικών και ποιητικών του συλλογών και ευρεία λογοτεχνική αναγνώριση. Το ενδιαφέρον αναγνωστών και ερευνητών για το έργο του αναζωπυρώθηκε μάλιστα τα τελευταία χρόνια, και μία από τις κύριες αιτίες στάθηκε η επανέκδοση των διηγημάτων του από την Τες Γκάλαχερ στην αρχική τους μορφή, πριν από τις παρεμβάσεις και περικοπές του επιμελητή και μέντορά του, του διάσημου Γκόρντον Λις. Κι ακριβώς επειδή έχει γίνει μεγάλη συζήτηση σχετικά με το κατά πόσο η μινιμαλιστική αρτιότητα και η συνυποδηλωτική δύναμη των διηγημάτων του Κάρβερ είναι αποτέλεσμα τελικά των επιλογών του Λις, η ανάγνωση των ποιημάτων του μας προσφέρει τελικά έναν πολύτιμο οδηγό κατανόησης τόσο των αισθητικών του αναζητήσεων όσο και της αφηγηματικής του γλώσσας.
Όλα τα ποιήματα του Κάρβερ, από τις τρεις ποιητικές συλλογές που πρόλαβε να εκδώσει όσο ζούσε και από την τέταρτη που είχε ολοκληρώσει αλλά εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, καθώς και μερικά αθησαύριστα, έχουν συγκεντρωθεί στην επίτομη έκδοση «All of Us», με επιμέλεια του William L. Stull. Η ανθολογία Εκεί που είχαν ζήσει περιλαμβάνει 57 ποιήματα, σε δίγλωσση έκδοση, με την τυπογραφική καλαισθησία που διακρίνει όλα τα βιβλία των εκδόσεων Κίχλη. Έχοντας διαβάσει πολλές φορές τα διηγήματα του Κάρβερ, τόσο τα επιμελημένα όσο και τα πρωτότυπα (η συζήτηση για την επιρροή του Λις είναι πραγματική πρόκληση για όποιον ενδιαφέρεται για το συγκεκριμένο θέμα), και αρκετά από τα ποιήματά του στο αγγλικά, το πρώτο που νιώθεις διαβάζοντας την ανθολογία της Κίχλης είναι η βαθιά γνώση και αγάπη του Άκη Παπαντώνη για το έργο του Κάρβερ. Και επιμένω στην αναφορά της λέξης «έργο», που περιλαμβάνει τόσο τα πεζά όσο και τα ποιητικά του κείμενα, γιατί αυτά τα δύο βρίσκονταν σε συνεχή διάλογο μεταξύ τους και συμπορεύονταν ήδη από την αρχή της λογοτεχνικής του διαδρομής. Την άνοιξη του 1962 έγιναν για πρώτη φορά δεκτά προς δημοσίευση σε μη φοιτητικά περιοδικά, δύο κείμενά του, το διήγημα «Pastoral» και το ποίημα «Brass Ring», και συμπτωματικά έλαβε τις δύο επιστολές αποδοχής την ίδια μέρα [1]Carol Sklenicka, Raymond Carver. A Writer’s LIfe, New York: Scribner, 2009, σ. 84. Το βιβλίο της Sklenicka είναι η πλέον περιεκτική βιογραφία του Κάρβερ.. Είναι μάλιστα αξιοσημείωτο ότι αν και η φήμη του βασίστηκε κατά βάση στη διηγηματογραφία του, ο ίδιος δήλωνε σε συνεντεύξεις του ότι στην ταφόπλακά του θα ήθελε να γράψουν «ποιητής και διηγηματογράφος – και κατά περίσταση δοκιμιογράφος». (Στον τάφο του, οι τρεις ιδιότητές του γράφτηκαν πράγματι με αυτή τη σειρά και συνοδεύτηκαν από το «Late Fragment», το τελευταίο ποίημα της τελευταίας του συλλογής, «Ένα καινούργιο μονοπάτι μέχρι τον καταρράκτη».)
Η ποίηση του Κάρβερ αναμοχλεύει πολλούς από τους θεματικούς τόπους της ζωής του: η σχέση πατέρα-γιου, η αγάπη για τη φύση και το ψάρεμα, η διαδικασία της γραφής, η ερωτική συνύπαρξη και ρήξη. Στην πρωτότυπη μονογραφία της για την ποίηση του Κάρβερ, η Sandra Lee Kleppe εξετάζει την ποιητική του διαδρομή υπό το πρίσμα της θεωρίας της αυτοποίησης, των βιολόγων H. Maturana και F. Varela, για να αναδείξει τη διαρκή συνομιλία μεταξύ προσωπικής και ποιητικής διαδρομής, αλλά και των ποιημάτων του μεταξύ τους, στοιχεία που διαμορφώνουν τελικά την αυτοαναφορική ποιητική του [2]Sandra Lee Kleppe, The Poetry of Raymond Carver. Against the Current, Surrey: Ashgate Publishing Limited, 2014.. Περισσότερο ιμπρεσιονιστικά στην αρχή τα ποιήματά του, αποκτούν σταδιακά μια πεζολογική ταυτότητα, γεμάτη υπόρρητη συναισθηματική φόρτιση και ανεπιτήδευτη αμεσότητα. Η μεταφραστική μαστοριά του Άκη Παπαντώνη (όσοι έχουν απολαύσει τη μετάφραση των βιβλίων του Μίροσλαβ Πένκοφ σίγουρα τη γνωρίζουν) αναδεικνύει την ειλικρίνεια των στίχων του Κάρβερ αλλά και την κρυμμένη μουσικότητα της mot juste σε κάθε του ποίημα, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς σε αυτό που ακολουθεί, από τη συλλογή του «Εκεί που το νερό συναντά κι άλλο νερό»:
Όλη της τη ζωή
Ξάπλωσα να κοιμηθώ. Μα κάθε φορά που έκλεινα τα μάτια μου,
τούφες σύννεφα περνούσαν αργά πάνω από το Στενό
προς τον Καναδά. Και τα κύματα. Έσκαγαν στην παραλία
κι ύστερα πάλι πίσω. Το ξέρεις πως όνειρα δεν βλέπω.
Χθες βράδυ όμως ονειρεύτηκα πως παρακολουθούσαμε
μια κηδεία στη θάλασσα. Στην αρχή ήμουν έκπληκτος.
Κι ύστερα γεμάτος ενοχές. Αλλά εσύ
μου άγγιξες το χέρι και είπες «Όχι, δεν πειράζει.
Ήταν πολύ μεγάλη, κι εκείνος, όλη της τη ζωή, την αγαπούσε».
Ο Ρόμπερτ Φροστ είχε πει κάποτε ότι το να γράφεις ποίηση σε ελεύθερο στίχο είναι σαν να παίζεις τένις χωρίς δίχτυ. Μια προσεκτική ανάγνωση των ποιημάτων του Κάρβερ δείχνει ότι αν αγαπάς πραγματικά την ποίηση, το δίχτυ το φτιάχνεις και χωρίς ομοιοκαταληξία ή μέτρο. Η στίξη, οι διασκελισμοί, οι παρηχήσεις και οι επαναλήψεις ήταν τα βασικά εκφραστικά μέσα, με τα οποία ο Κάρβερ δεν αποτύπωσε απλώς τις αισθητικές του αναζητήσεις∙ τόλμησε να αναμετρηθεί με αλήθεια και εντιμότητα με τον εαυτό του και τις εμπειρίες της ζωής του. Και η ποίηση αποτέλεσε ένα ιδανικό πεδίο για να εναποθέσει τη γλυκόπικρη αίσθηση που σου αφήνει αυτή η αναμέτρηση. Σε μια συνέντευξη, μάλιστα, που έδωσε στον Larry McCaffery και τη Sinda Gregory το 1984, όταν ρωτήθηκε αν ο γνωστός στίχος «All poems are love poems» (από το ποίημα «For Semra, With Martial Vigor»), καθρεφτίζει την ποίησή του στο σύνολο της, απάντησε ότι κάθε ποίημα είναι μια πράξη αγάπης και πίστης, γιατί είναι τόσο μικρή η ανταμοιβή, με τη μορφή των χρημάτων ή της φήμης που μπορείς να κερδίσεις, που πρέπει να το θες και να το αγαπάς πραγματικά για να γράψεις ποίηση.
Τα σπουδαία λογοτεχνικά έργα, βέβαια, θέτουν ερωτήματα, δεν δίνουν απαντήσεις. Και το έργο του Κάρβερ δεν αποτελεί εξαίρεση. Ασχέτως αν η επιλογή του τίτλου της γνωστής συλλογής διηγημάτων του, Για τι πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για αγάπη, ήταν απόφαση του επιμελητή του, έχω την αίσθηση πως ο υπαινικτικός ερωτηματικός τόνος συνοψίζει με μοναδικό τρόπο τη βασική έγνοια που διατρέχει το σύνολο του διηγηματογραφικού και ποιητικού του έργου. Εκείνο που συνέχει όλους τους διαφορετικούς λογοτεχνικούς τόπους στο έργο του Κάρβερ δεν είναι άλλο από την προσπάθεια ενσυναίσθησης του άλλου και κατανόησης του εαυτού, κι αυτό μόνο ως διαρκής, επώδυνη και ερωτηματική αναψηλάφηση μπορεί να αποτυπωθεί λογοτεχνικά. Όπως είχε γράψει, εξάλλου, σε μια επιστολή του ο συγγραφέας που τον επηρέασε, κατά την άποψη μου, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, ο Άντον Τσέχοφ, «ο καλλιτέχνης παρατηρεί, επιλέγει, μαντεύει, συναναστρέφεται – κι αυτές και μόνο οι ενέργειές του στοιχειοθετούν στη βάση τους ένα πρόβλημα. Αν από την αρχή δεν έκανε στον εαυτό του ερωτήσεις, δεν θα υπήρχε κάτι να μαντέψει, ούτε να επιλέξει» [3]Ά. Τσέχοφ, Η τέχνη της γραφής. Συμβουλές σε ένα νέο συγγραφέα, μτφρ. Β. Ντινόπουλος, Αθήνα: Πατάκης, 2017, σ. 73..
Τελικά η ζωή του Κάρβερ πάντα συνομιλούσε με την τέχνη του – το δείχνει εξάλλου και το ποίημα που έχει χαραχτεί στον τάφο του. Και είναι ωραίο να κλείνεις τις ερωτήσεις της ζωής σου με μία κατάφαση.
Late fragment
And did you get what
you wanted from this life, even so?
I did.
And what did you want?
To call myself beloved, to feel myself
beloved on the earth.
