[Ένα φιλολογικό τεκμήριο]
[Το 1975 ο Παντελής Μηχανικός (1926-1979) εκδίδει το κύκνειο άσμα του, ένα ποιητικό βιβλίο με τον εύγλωττο τίτλο Κατάθεση, μια σημαντική ποιητική μαρτυρία για την πρόσφατη τότε μαρτυρική εμπειρία της Κύπρου. Το βιβλίο πρότεινε για βράβευση η Επιτροπή Κρατικών Βραβείων στον υπουργό Παιδείας Χρυσόστομο Σοφιανό, ο οποίος όμως, εξαιτίας ορισμένων στίχων που άφηναν σαφείς αιχμές εναντίον του Προέδρου Μακάριου, ακύρωσε για πολιτικούς λόγους την απόφαση της Επιτροπής (η ακύρωση συμπεριέλαβε και το β΄ βραβείο που προοριζόταν να δοθεί στον «συμπολιτευόμενο» Λεύκιο Ζαφειρίου) και ζήτησε να προταθεί άλλος ποιητής ή ποιήτρια για βράβευση. Είναι γνωστή, μάλιστα, η αντίδραση του Φοίβου Σταυρίδη[1], όπως και άλλων, στο γεγονός. Τελικά η Επιτροπή αποφάσισε πολύ βολικά να απονείμει το βραβείο στον Κυριάκο Πλησή για τη Γραφή οδύνης, έναν ποιητή από την Ακανθού Αμμοχώστου, ο οποίος μετά την εισβολή και την απώλεια του σπιτιού του ζούσε στην Αθήνα, μακριά από τις τριβές της φιλολογικής ζωής της Κύπρου. Σύμφωνα με μαρτυρίες του Ανδρέα Παστελλά και του Αλέκου Κωνσταντινίδη, μετά από αυτό το γεγονός ο Μηχανικός φόρτωσε όλα τα αντίτυπα της Κατάθεσης στο αυτοκίνητό του, πήγε με τον μικρότερο γιο του σε ερημική τοποθεσία έξω από την Πάφο και τα έκαψε[2].
Στα κατάλοιπα του Πλησή (1929-2007) βρέθηκε η επιστολή-δήλωση που δημοσιεύεται παρακάτω, η οποία κατά τη μαρτυρία της συζύγου του φαίνεται ότι απευθυνόταν στον διευθυντή του περιοδικού Κύκλος (Διμηνιαία έκδοση τέχνης και προβληματισμού, Ιανουάριος 1980 – Αύγουστος 1986) της Λάρνακας, Φοίβο Σταυρίδη. Αν ισχύει αυτή η πληροφορία – γιατί ίσως και να την προόριζε για άλλο μέσο, σε απάντηση του Άντη Ροδίτη, σε χρονική στιγμή πιο κοντινή στη βράβευση (1977) – πιθανολογώ ότι είχε προγραμματίσει να την αποστείλει ενόψει ή μετά το αφιέρωμα στον Π. Μηχανικό που παρουσιάστηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού (Γενάρης-Φλεβάρης 1980). Ο Πλησής απαντά εδώ στο κείμενο του Άντη Ροδίτη που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Σημερινή με το ψευδώνυμο Οξυπόρος («Κρατικά λογοτεχνικά βραβεία», 1.1.1977, αναδημοσιεύτηκε στο τχ. 26/1996 της Ακτής). Δεν έχω στη διάθεσή μου το σχετικό φύλλο αλλά μπορεί κανείς βάσιμα να υποθέσει ότι ο Ροδίτης άλλαξε το άρθρο του όταν αναδημοσιεύτηκε στην Ακτή, αφαιρώντας τα επικριτικά σχόλια για τον Κυριάκο Πλησή. Από πού συνάγεται αυτό; Στην απάντηση του Μηχανικού (βλ. Χαραυγή, 4.1.1977, με τίτλο «Τα κρατικά λογοτεχνικά βραβεία και η “Σημερινή”»), που δημοσιεύεται στο ίδιο τεύχος της Ακτής, ο Μηχανικός αναφέρεται στο σχόλιο του Οξυπόρου, γράφοντας μεταξύ άλλων τα παρακάτω – νομίζω πως τα λόγια του δεν τιμούν μόνο τον Πλησή, αλλά και τον ίδιο:
Αγαπητή «Χαραυγή»,
Αναφέρομαι σε ένα εκτενές σχόλιο που δημοσιεύτηκε την πρωτοχρονιά στη «Σημερινή» με τίτλο «Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία».
Στο σχόλιο αυτό γίνεται προσπάθεια να μειωθεί η αξία της βραβευμένης ποιητικής συλλογής «Γραφή Οδύνης» του Κυριάκου Πλησή και να εξυψωθεί η αξία της δικής μου ποιητικής συλλογής που δεν βραβεύτηκε. Ομολογώ ότι, αν η προσπάθεια αυτή γινόταν σε καθαρά φιλολογικό πλαίσιο, θα ήταν άξια προσοχής. Δυστυχώς όμως αυτό που έγινε, είναι μια αήθης επίθεση εναντίον της συλλογής του κ. Πλησή, με ειρωνείες και φτηνές εξυπνάδες. Από την άλλη, όσον αφορά τη δική μου συλλογή, της αποδίδονται διαστρεβλωμένα νοήματα, τέτοια που να συμφωνούν με τα αντιπολιτευτικά πάθη του σχολιαστή, και με βάση αυτά τα σαθρότατα θεμέλια, με την έλλειψη κάθε αισθητικού κριτηρίου προσπαθεί να την εξυψώσει: σφάλμα επί σφάλματος. […][3]
Στη σχετική, με το συνηθισμένο προκλητικό ύφος, απάντηση του Ροδίτη («Για μια επιστολή του Παντελή Μηχανικού», Σημερινή, 9.1.1977), ο οποίος διεκδικεί να ερμηνεύει καλύτερα τις προθέσεις του ποιητή από τον ίδιο ή μάλλον να τις υπαγάγει στη δική του πολιτική οπτική, αναφέρεται ακριβώς η φράση που θα βρούμε στο κείμενο του Κυριάκου Πλησή και φαίνεται να έχει απαλειφθεί από την πρώτη επιστολή όπως δημοσιεύεται, εκ των υστέρων, στο σχετικό αφιέρωμα της Ακτής. Το σχετικό παράθεμα έχει ως εξής:
Λέγει λοιπόν ο Π.Μ. στην επιστολή του πως στο σχόλιο της «Σημερινής»
γίνεται προσπάθεια να μειωθεί η αξία της συλλογής του Κυριάκου Πλησή και να εξυψωθεί η δική του. Ας μας πει λοιπόν ο ίδιος ποια είναι η αξία της συλλογής του Πλησή, η οποία, ας το αμφισβητήσει, βρίθει αντιγραφών, παραφράσεων άλλων ποιημάτων, φτηνών εικόνων και ξεθωριασμένων «κλισέ». [4]
Ο Πλησής, πάντως, δεν απέστειλε τελικά ποτέ την επιστολή, ο δισταγμός και η φυσική του συστολή επικράτησαν, παρά το γεγονός ότι η τότε βράβευσή του είχε ως αποτέλεσμα την αποσιώπηση και περιθωριοποίηση στη συνέχεια του έργου του. Η σημασία της επιστολής έγκειται ακριβώς σε αυτό: ο Πλησής, που προφανώς δεν γνώριζε το παρασκήνιο της ακύρωσης της βράβευσης του Μηχανικού και άθελά του μπλέχτηκε σ’ ένα λογοτεχνικό σκάνδαλο, αναγνωρίζει την αξία του Παντελή Μηχανικού και με παρρησία δηλώνει ότι η Κατάθεση «κακώς δε βραβεύτηκε».
Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Ιωάννα Πλησή για την εύρεση και παραχώρηση του ντοκουμέντου και την Παναγιώτα Πλησή για τη φωτογράφιση του κειμένου και των επιστολών που θα το πλαισίωναν. Ευχαριστώ επίσης τον Λευτέρη Παπαλεοντίου που βοήθησε στην τεκμηρίωση αυτού του εισαγωγικού σημειώματος. Δ.Α.]
⸙⸙⸙
Σέβομαι κάθε άποψη που εκφράζεται για το έργο μου∙ ακόμη και την πιο αρνητική (βέβαια ο κρίνων κρίνεται). Έτσι, σέβομαι την άποψη του κ. Ροδίτη πως η ποίησή μου «βρίθει αντιγραφών, παραφράσεων άλλων ποιημάτων, φτηνών εικόνων και ξεθωριασμένων κλισέ». Κάποιοι άλλοι, όχι τυχαίοι νομίζω, έχουν διαφορετική γνώμη. Με πολύ δισταγμό και απροθυμία παραθέτω τρεις φωτοτυπωμένες επιστολές που στάλθηκαν σε μένα, που ως τα τώρα τις κράτησα για δικό μου λογαριασμό.
Επ’ ευκαιρία, ας πω κ’ εγώ τη γνώμη μου για την ποίηση του Παντελή Μηχανικού. Νομίζω πως ο Παντελής Μηχανικός είναι από τους πιο σημαντικούς ποιητές του τόπου μας. Βέβαια όχι γιατί καταφέρθηκε ενάντια στην τότε κρατούσα κατάσταση, αλλά γιατί πλούτισε τη γραμματεία μας με καινούριες ευαισθησίες, που εκφράστηκαν με ποιητικά μέσα εντελώς προσωπικά και πρωτότυπα. Γι’ αυτό κακώς δε βραβεύτηκε.
Κυριάκος Πλησής
[2] Το ίδιο αναφέρει και ο Λευτέρης Παπαλεοντίου, βασισμένος σε μαρτυρία του γιου του που ήταν αυτόπτης μάρτυρας, στο «Ποιητικός αντίλογος: ο Κώστας Βασιλείου αποδομεί την Κατάθεση του Παντελή Μηχανικού», στον τόμο Η πένα και το ξίφος. Η πολεμική στη νεοελληνική λογοτεχνία. Φιλολογία και κριτική από τους πρώιμους νεότερους χρόνους έως σήμερα, Πρακτικά ΙΣΤ΄ Διεθνούς επιστημονικής συνάντησης 16-18 Οκτωβρίου 2020, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης-Τμήμα Φιλολογίας-Τομέας Νεοελληνικών και Συγκριτολογικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2022, σ. 623. Το κείμενο (σ. 621-636) παρέχει σημαντικές πληροφορίες για την Κατάθεση και τις αντιδράσεις που προκάλεσε.
[3] Ακτή, τχ. 26/1996, σ. 209.
[4] Ακτή, τχ. 26/1996, σ. 210.
