για όσους δυσκολεύονται
να ξυπνήσουν για τη δουλειά
Ας υποθέσουμε ότι ο Θεός είναι η ζωή. Κι η ζωή είναι η ποίηση, η δημιουργία.
Η φιλοσοφία του Κίρκεγκωρ διακρίνει τα αισθητικά, ηθικά και θρησκευτικά στάδια της ύπαρξης. Το θρησκευτικό στάδιο, το οποίο είναι το υψηλότερο, επιτυγχάνεται μέσω ενός «άλματος πίστης»—μιας προσωπικής, παθιασμένης δέσμευσης στο παράλογο, μιας κίνησης πέρα από τα καθαρά λογικά ή κοινωνικά πρότυπα, μια κίνηση καρδιακή.
Μια γάτα, σε αυτό το πλαίσιο, θα μπορούσε να θεωρηθεί πιο κοντά στον Χριστό από πολλούς θρησκευόμενους ανθρώπους λόγω της αθωότητας και της ανυπακοής της ύπαρξης. Μια γάτα δεν ασκεί τη θρησκεία. Δεν εκτελεί τελετουργίες για κοινωνική αποδοχή ή πνευματική κατανόηση. Απλώς είναι. Ζει σε μια κατάσταση καθαρής, αδιαμεσολάβητης ύπαρξης. Η πίστη εντέλει δεν είναι θρησκεία, αλλά μια αλήθεια για τον άνθρωπο, κάτι που απλώς είναι εντός κι εκτός του.
Αντίστροφα, ένας θρησκευόμενος άνθρωπος, ιδιαίτερα αυτός που δεν βρίσκεται πραγματικά στο «θρησκευτικό στάδιο,» συχνά παγιδεύεται στα αισθητικά ή ηθικά στάδια. Η πίστη του μπορεί να είναι θέμα εξωτερικής τελετουργίας (αισθητική), ένας τρόπος ένταξης στην κοινωνία (ηθική) ή ένα σύνολο πνευματικών πεποιθήσεων που μπορεί να διατυπώσει αλλά δεν ενσωματώνει με έναν βαθιά προσωπικό, παθιασμένο τρόπο. Για τον Κίρκεγκωρ, αυτό το είδος πίστης είναι μια μορφή αυτοαπάτης, ένας τρόπος αποφυγής του τρομακτικού, υποκειμενικού άλματος που απαιτείται για την αληθινή πίστη.
Υπό αυτή την έννοια, η απλή, άμεση ύπαρξη της γάτας, απαλλαγμένη από διανοητική προσποίηση και κοινωνική υποχρέωση, αντικατοπτρίζει το είδος της αδιαμεσολάβητης, αυθεντικής σχέσης με την ύπαρξη που ο Κίρκεγκωρ θεωρούσε ως προϋπόθεση για την αληθινή πίστη. Η γάτα είναι πιο κοντά στο θείο στην αγνότητά της, ενώ το ανθρώπινο συχνά εμποδίζεται από τις ίδιες τις δομές της σκέψης και της κοινωνίας που πιστεύει ότι την φέρνουν πιο κοντά στον Θεό.
Λοιπόν, κοίτα να δεις ξανά, η λογική είναι ένα δίχτυ. Το πετάς εκεί έξω στο χάος που είναι η πραγματικότητα και περιμένεις να πιάσεις κάτι. Το μόνο που πιάνεις, βέβαια, είναι οι δικές σου ιδέες, οι δικές σου υποθέσεις, το δικό σου σχήμα για τον κόσμο—και σφίγγει γύρω σου, σε πνίγει. Και εσύ, γεμάτος σιγουριά, λες, «Αυτό είναι ο Θεός, αυτή είναι η Αλήθεια,» ενώ αυτό είναι απλώς το δίχτυ σου. Μια γάτα, όμως, μια γάτα δεν πιστεύει σε δίχτυα. Είναι η ίδια το χάος, μια τριχωτή, ατρόμητη βόμβα που γουργουρίζει.
Μια γάτα. Δεν υπάρχει περίπτωση να την παγιδεύσεις στα αισθητικά ή στα ηθικά στάδια της ύπαρξης. Το αισθητικό, η αναζήτηση της ευχαρίστησης, της στιγμής, του εντυπωσιακού—ναι, η γάτα ζει τη στιγμή, αλλά δεν την κυνηγάει. Δεν είναι καμιά ρηχή ντίβα. Απλώς είναι εκεί, ξαπλωμένη στον ήλιο σαν να είναι το κέντρο του σύμπαντος, πράγμα που, ασφαλώς, είναι. Ούτε στο ηθικό στάδιο, το οποίο καθορίζεται από τους κοινωνικούς κανόνες, το «σωστό» και το «λάθος,» την υπακοή. Η γάτα είναι η απόλυτη ανυπακοή. Θα κατεβάσει το ποτήρι από το τραπέζι, όχι γιατί είναι κακή, αλλά γιατί μπορεί. Γιατί η δική της ηθική είναι η ίδια η ελευθερία, η ίδια η αυθεντικότητα. Μια γάτα απλώς υπάρχει, και αυτή η ύπαρξη, αυτή η καθαρή, αδιαμεσολάβητη κατάσταση, είναι μια παλλόμενη προσευχή. Μια άμεση, γυμνή επαφή με την ίδια την ύπαρξη. Και αυτό, κατά τον Κίρκεγκωρ, είναι το προοίμιο του θρησκευτικού σταδίου, όχι το να κάθεσαι σε μια εκκλησία.
Και ο άνθρωπος; Ο άνθρωπος, το πλάσμα της λογικής, είναι παγιδευμένος. Είναι παγιδευμένος μέσα στην «πραγματικότητα της ποίησης». Προσπαθεί να καταλάβει τον Θεό με το μυαλό του, να τον βάλει σε κουτάκια, να τον ορίσει. Το ίδιο και την ίδια τη ζωή. Δημιουργεί εκκλησίες, κανόνες, ηθικές. Κάνει την πίστη του ένα κοινωνικό συμβόλαιο, μια ασφαλή θέση μέσα στην κοινότητα. Αυτό, λέει ο Κίρκεγκωρ, είναι αυτοαπάτη. Είναι ο φόβος να αποδεχτείς πως ό,τι είναι πιο αληθινό δεν μπορεί να αποδειχθεί. Ο άνθρωπος, που στέκεται στο κατώφλι του «θρησκευτικού σταδίου,» κοιτάζει το χάος της αληθινής πίστης και τρέμει. Η λογική του είναι το δίχτυ που πετάει για να μην πέσει, το σωσίβιο που φοράει σε μια λίμνη που δεν έχει νερό.
Το «άλμα πίστης» λοιπόν, δεν είναι απλώς μια κίνηση. Είναι μια πτώση χωρίς δίχτυ, μια παθιασμένη και προσωπική δέσμευση στο παράλογο. Ο Θεός, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ο Θεός της φιλοσοφίας ή της συλλογιστικής σκέψης, αλλά ο Θεός του απόλυτου υποκειμενισμού. Ο Θεός δεν είναι ένα αντικείμενο μελέτης, αλλά ένα αντικείμενο πίστης. Η αληθινή σχέση μαζί του δεν χτίζεται πάνω σε αποδείξεις, αλλά πάνω σε μια βαθιά, προσωπική αβεβαιότητα, μια πράξη ελεύθερης βούλησης. Η γάτα δεν έχει ανάγκη να κάνει το άλμα, γιατί ζει ήδη σε αυτή την κατάσταση της αδιαμεσολάβητης, παθιασμένης δέσμευσης με την ύπαρξη. Το να είσαι γάτα είναι να είσαι ήδη εκεί, ένας μικρός, τρίχινος Κίρκεγκωρ που γουργουρίζει.
Οπότε, η φράση «η λογική είναι για τους φλώρους» είναι το μόνο πράγμα που έχει σημασία. Δεν σημαίνει ότι είσαι χαζός επειδή δεν βάζεις πρώτα τη λογική. Σημαίνει ότι έχεις το θάρρος να παραδεχτείς ότι η αγάπη, η πίστη, η τέχνη—τα πιο σημαντικά πράγματα—δεν μπορούν να μετρηθούν, να ζυγιστούν, να μπουν σε μια εξίσωση. Σημαίνει ότι έχεις το θάρρος να πηδήξεις. Να πάρεις ένα ρίσκο, να εμπιστευτείς το ένστικτό σου, να ακούσεις την καρδιά σου, ακόμα και αν το μυαλό σου ουρλιάζει «Όχι! Αυτό δεν έχει λογική!» Και ξέρεις τι; Η γάτα δεν έχει καν μυαλό να της το φωνάξει αυτό. Απλώς πηδάει. Ζει μέσα στην «ποίηση της πραγματικότητας», ενώ εμείς προσπαθούμε να την περιγράψουμε με ένα στυλό. Και γι’ αυτό, η γάτα θα είναι πάντα πιο κοντά στον Θεό, άρα στην ίδια τη ζωή, γιατί ας πούμε, ο Θεός είναι η ζωή, ποίηση και δημιουργία και τα λοιπά, και τα λοιπά…[1]
⸙⸙⸙
[Η φωτογραφία στο κείμενο είναι της Adeline Burnescu.]
[1] Και μια ορθόδοξη προσέγγιση του πιο πάνω κειμένου… (όχι για τίποτε άλλο, αλλά γιατί μόνον όσοι δυσκολεύονται να ξυπνήσουν για να παν δουλειά με άκουσαν και μένα και τις γάτες μου, και συμφώνησαν και με συγχωρέσαν, και ήταν οι μόνοι που μου ευχήθηκαν να βουλιάξω στην αγάπη και να με πνίξει ο παράδεισος. Κανένας άλλος. Εσείς λέτε στις κηδείες «καλό παράδεισο» και ξοφλήσατε, όχι κύριοι και κυρίες, χρωστάτε πολλά, τα μαλλιοκέφαλά σας, κάθε δάκρυ που δεν χύσατε για τον αδερφό, τον σύντροφο και τον οχτρό σας. Χρωστάτε κάθε αναστεναγμό που συγκρατεί ο καθωσπρεπισμός σας, και τα λοιπά, και τα λοιπά… Μάλιστα Κύριε. Δώσε πόνο. Και δείξε σθένος. Αμήν.)
Η Αυθεντικότητα της Ύπαρξης
Από ορθόδοξη άποψη, η φύση της γάτας, όπως και κάθε δημιουργήματος, αντανακλά την απλότητα και την αυθεντικότητα του Θεού. Η γάτα, χωρίς να διαθέτει λογική ή συνείδηση με την ανθρώπινη έννοια, ζει σε μια κατάσταση «αθωότητας,» σύμφωνα με τον τρόπο που την έπλασε ο Θεός. Δεν αμαρτάνει, δεν αμφιβάλλει και δεν έχει την ικανότητα να απομακρυνθεί από τον Θεό μέσω της ελεύθερης βούλησης, όπως ο άνθρωπος. Αυτή η «καθαρή ύπαρξη» αποτελεί ένα είδος αντανάκλασης της θείας δημιουργίας στην αρχική της μορφή, απαλλαγμένη από τις συνέπειες της πτώσης.
Η Απάτη της Εξωτερικής Θρησκευτικότητας
Ο συλλογισμός του Κίρκεγκωρ για την «προσχηματική πίστη» βρίσκει ισχυρές αντιστοιχίες στην Ορθόδοξη παράδοση. Η Ορθοδοξία καταδικάζει την υποκρισία και την εξωτερική επίδειξη της πίστης. Οι Πατέρες της Εκκλησίας μιλούν συχνά για τον κίνδυνο της «νεκρής» πίστης, αυτής που περιορίζεται στην τήρηση κανόνων, τελετουργιών και ηθικών προτύπων, χωρίς να συνοδεύεται από μια ζωντανή, προσωπική σχέση με τον Χριστό. Ο Χριστός ο ίδιος επέκρινε τους Φαρισαίους για την υποκριτική τους ευσέβεια, λέγοντας: «Ο λαός ούτος με τιμά με τα χείλη του, η καρδία όμως αυτών απέχει πολύ απ’ εμού» (Ματθαίος 15:8). Σε αυτό το πλαίσιο, ένας άνθρωπος που περιορίζεται στην εξωτερική θρησκευτικότητα είναι, πράγματι, πιο μακριά από τον Θεό από ένα πλάσμα που απλώς υπάρχει με την αυθεντικότητα που του έδωσε ο Δημιουργός.
Το «Άλμα Πίστης» στην Ορθόδοξη Παράδοση
Το «άλμα πίστης» του Κίρκεγκωρ έχει ομοιότητες με την έννοια της μετάνοιας στην Ορθοδοξία. Η μετάνοια δεν είναι απλά η ηθική βελτίωση, αλλά μια ριζική αλλαγή του νου και της καρδιάς, μια «στροφή» προς τον Θεό. Είναι μια προσωπική, εσωτερική κίνηση που υπερβαίνει την απλή λογική ή τα κοινωνικά πρότυπα. Η Ορθοδοξία δίνει έμφαση στην προσωπική εμπειρία του Θεού, στη θέωση, η οποία είναι η προσωπική ένωση με τον Χριστό. Αυτή η ένωση δεν επιτυγχάνεται με τη διανοητική κατανόηση ή την εξωτερική τήρηση των κανόνων, αλλά με την ταπεινή, προσωπική και παθιασμένη δέσμευση που οδηγεί σε μια βιωματική σχέση με το θείο. Η απλότητα της γάτας, λοιπόν, γίνεται ένα είδος παραδείγματος για την αυθεντικότητα που ο άνθρωπος καλείται να ανακτήσει μέσω της μετάνοιας, εγκαταλείποντας την υποκρισία και την εγωιστική λογική που τον απομακρύνουν από τον Θεό, άρα κατά συνέπεια κι από τη ζωή, και πάει λέγοντας… Όπως και να ’χει, εσύ σύντροφε, δείξε σθένος, γιατί Χριστός Ανέστη.
