Ο ρόλος των εκπαιδευτικών ψυχολόγων
στην πρόληψη της βίας στο σχολείο
Οι εντάσεις μέσα στον σχολικό χώρο τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί δραματικά και η βία, δυστυχώς, αποτελεί συχνό φαινόμενο. Οι μαθητές που ασκούν βία, δείχνουν θυμωμένοι, με μικρή αντοχή στην ματαίωση. Οι ματαιώσεις μπορεί να προέρχονται από μια διαφωνία, μια ένταση μεταξύ συνομηλίκων, μια ερωτική απογοήτευση, μια άνιση διεκδίκηση, ένα τυχαίο συμβάν. Οι αντιδράσεις τους είναι είτε οι φυσικές επιθέσεις μεταξύ τους (ξύλο στο σχολείο), προσβολές, κοροϊδίες, απειλές και κοινωνική απομόνωση, είτε ο αποκλεισμός από κοινές δραστηριότητες και ο διαδικτυακός εκφοβισμός.
Μια εύλογη ερώτηση θα ήταν η εξής: από πού πηγάζει αυτός ο έντονος θυμός; Γιατί δυσκολεύονται οι μαθητές να διαχειριστούν τα αρνητικά τους συναισθήματα; Γιατί η πρώτη άμεση και εύκολη αντίδραση είναι πάντα ο θυμός;
Για να απαντηθεί το παραπάνω ερώτημα, θα χρειαστεί να ταξιδέψουμε πίσω στον χρόνο, τότε που οι έφηβοι ήταν μωρά ή μικρά παιδιά. Συχνά συναντάμε ένα κοινό μοντέλο: τον σημαντικό μικρό αυτό άνθρωπο που από την πρώτη στιγμή της ζωής του κυριαρχεί στην οικογένεια καθώς ικανοποιείται άμεσα. Το μωρό που προσπαθούμε να μην κλάψει, ή όταν κλάψει θέλουμε γρήγορα να το επαναφέρουμε στην πρότερη συναισθηματική κατάσταση ευφορίας. Είναι το μωρό που δεν ακούει το «όχι». Το παιδί που ζητά διαρκώς κάτι και τον ενήλικα που ικανοποιεί την κάθε του επιθυμία. Είναι τα παιδιά που δεν έχουν ψυχική ανθεκτικότητα –που τα αρνητικά συναισθήματα που έρχονται στο διάβα τους, οι ενήλικες τα αποκρούουν για να παραμείνουν «πλασματικά» ευχαριστημένα. Αργότερα, όταν αυτά τα παιδιά γίνονται απαιτητικά με αιτήματα συχνά μη πραγματοποιήσιμα, οι ενήλικες διχάζονται και συμπεριφέρονται με αστάθεια: δηλαδή αντιδρούν με επιθετικότητα στα ίδια εκείνα παιδιά που μέχρι τώρα δεν τα άφηναν να στενοχωρηθούν. Αυτό το μοντέλο έχει και συνέχεια.
Αυτά τα παιδιά γίνονται αργότερα έφηβοι. Ως έφηβοι έρχονται αντιμέτωποι με περισσότερες αρνητικές εμπειρίες (ματαιώσεις στις σχολικές επιδόσεις, απογοητεύσεις σε ερωτικές σχέσεις, αταξίες και παραβατικότητα, κατανάλωση ουσιών, προβλήματα με τον νόμο κ.α.). Η διαχείριση των αρνητικών συναισθημάτων στην εφηβεία απαιτεί συνδυασμό αυτογνωσίας, δεξιοτήτων ρύθμισης (που ίσως δεν έχουν αναπτύξει) και υποστηρικτικού περιβάλλοντος. Πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση και ονομασία των συναισθημάτων (θυμός, ζήλια, ντροπή, φόβος), καθώς η γλωσσική τους αποτύπωση και συνειδητοποίηση μειώνει την ένταση. Ακολουθεί η αποδοχή: το «νιώθω έτσι τώρα» χωρίς αυτοκριτική. Χρήσιμες τεχνικές περιλαμβάνουν αργή διαφραγματική αναπνοή, βιωματική διαχείριση της έντασης, γείωση με τις αισθήσεις, καταγραφή σκέψεων για εντοπισμό γνωστικών στρεβλώσεων, αναπλαισίωση («τι θα έλεγα σε φίλο;»), μικρούς ρεαλιστικούς στόχους, τακτική άσκηση, ύπνο και σταθερή ρουτίνα. Οι υπόλοιποι πυλώνες της ψυχικής ανθεκτικότητας περιλαμβάνουν τη σύνδεση με αξιόπιστους ενήλικες και συνομηλίκους (που θα μπορούν να εμπιστεύονται), τα όρια και τον σεβασμό, την καλλιέργεια δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων, την πλαισίωση στη χρήση οθονών και την αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας, όπου και όταν χρειάζεται.
Είναι σημαντικό να σημειώσουμε πως οι έφηβοι δυσκολεύονται να επιμείνουν επειδή η νευροβιολογία τους βρίσκεται σε μετάβαση: το κέντρο ανταμοιβής και το σύστημα στρες είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός (έλεγχος παρορμήσεων, μακροπρόθεσμη σκέψη) ωριμάζει αργότερα. Ορμονικές διακυμάνσεις, έλλειψη ύπνου, κακή διατροφή και καθιστική ζωή αυξάνουν τη συναισθηματική αντιδραστικότητα. Κοινωνικοί παράγοντες –έντονη ακαδημαϊκή πίεση, συγκρίσεις στα κοινωνικά μέσα, εκφοβισμός, αστάθεια ή συγκρούσεις στην οικογένεια, οικονομική αβεβαιότητα– διαβρώνουν την αίσθηση ελέγχου. Επιπλέον, κενά σε δεξιότητες (συναισθηματικός αλφαβητισμός, επικοινωνία, οριοθέτηση), περιορισμένη θετική ενίσχυση και το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία αποθαρρύνουν την αναζήτηση βοήθειας. Τέλος, εμπειρίες τραύματος ή χρόνιου στρες υπερφορτώνουν το σύστημα συναγερμού, κάνοντας τις τυπικές στρατηγικές λιγότερο αποτελεσματικές χωρίς εξειδικευμένη στήριξη. Με σταδιακή εξάσκηση, σταθερά υποστηρίγματα και ρεαλιστικές προσδοκίες, οι έφηβοι μπορούν να ενισχύσουν ουσιαστικά την ψυχική τους ανθεκτικότητα.
Οι βίαιές πράξεις δείχνουν επιθυμία ελέγχου και επίδειξη δύναμης. Ταυτόχρονα εκφράζουν πανικό, αδυναμία οριοθέτησης και έλλειψη αυτοελέγχου –ενός τόσο εύθραυστου αυτοελέγχου, που εύκολα μπορεί να χαθεί– όταν υπάρχουν ουσιαστικές δυσκολίες στη διαχείριση των συναισθημάτων, στη λανθασμένη χρήση του ρόλου του μαθητή μέσα και έξω από την τάξη (εξουσία), όταν υπάρχει κούραση, μαθησιακές και συναισθηματικές δυσκολίες, αδυναμία δημιουργίας δεσμών μέσα στο σχολείο αλλά και απουσιάζει η ηθική ως θεμελιώδης αξία.
Από την οπτική και τον ρόλο ενός εκπαιδευτικού ψυχολόγου, η διαχείριση ανάλογων περιστατικών μέσα στη σχολική κοινότητα αποτελεί ζήτημα ύψιστης σημασίας:
- Η ψυχολογική ευημερία των μαθητών αποτελεί το πρώτο μας μέλημα: Οι πράξεις εκφοβισμού μπορούν να δυναμιτίσουν ένα ήδη έντονο κλίμα που κάποιες φορές υπάρχει μεταξύ των μαθητών και να οδηγήσουν σε παραβατικότητα, βία και εκφοβισμό. Στόχος μας η δημιουργία παρεμβάσεων μέσα στην τάξη για την καλλιέργεια ενός συναισθηματικού δεσμού μεταξύ των μαθητών (εργαστήρια δεξιοτήτων) και ενός υποστηρικτικού κλίματος από τους εκπαιδευτικούς. Οι μαθητές έχουν ανάγκη τον ενήλικα μέντορα στον οποίο μπορούν να μιλήσουν χωρίς φόβο και να συνδεθούν μαζί του για να μπορέσουν να λύσουν πιθανές συγκρούσεις.
- Η αξιολόγηση και ανίχνευση των αναγκών: η πολυεπίπεδη αξιολόγηση από τους ειδικούς βοηθά στον εντοπισμό των δυσκολιών και στη χαρτογράφηση των αναγκών των μαθητών. Στόχος μας η εξατομίκευση των παρεμβάσεων, η προσαρμογή της διδασκαλίας και οι εστιασμένες στρατηγικές αυτορρύθμισης με στόχο την ενίσχυση και τη βελτίωση της ακαδημαϊκής επίδοσης, της ανθεκτικότητας και της αυτονομίας.
- Η αέναη υποστήριξη των εκπαιδευτικών: Σημαντικός παράγοντας της διατήρησης υψηλού επιπέδου παροχής εκπαιδευτικών υπηρεσιών είναι η συνεχής και ουσιαστική επιμόρφωσή εντός και εκτός τάξης. Η σχολική τάξη αποτελεί έναν ζωντανό οργανισμό με σύνθετες δυσκολίες και αμέτρητες προκλήσεις. Τα σχέδια μαθήματος (με λεπτομερή καταγραφή των διαφορετικών ενοτήτων ανά μάθημα για τη διευκόλυνση των λιγότερο έμπειρων δασκάλων), η χαρτογράφηση των μαθητών και των δυσκολιών τους (με λεπτομερή απεικόνιση των σχέσεων ανά τμήμα, π.χ. κοινωνιογράμματα για τη σωστή τους τοποθέτηση στα θρανία), η ουσιαστική επικοινωνία με τους γονείς για τη δική τους στήριξη στον σύνθετο ρόλο τους, αποτελούν κάποιες από τις προτεινόμενες πρακτικές που θα μπορούσαν να εφορμοστούν στα σχολεία.
- Συμβουλευτική μαθητών: Οι ατομικές συναντήσεις με τους μαθητές διδάσκουν ψυχική ανθεκτικότητα, τεχνικές ρύθμισης συναισθήματος, επίλυσης προβλημάτων και στοχοθεσίας. Στόχος μας η αυτογνωσία, η αποφόρτιση των αρνητικών συναισθημάτων, η ενεργητική ακρόαση, η ικανότητα συμβιβασμού, οι συμφωνίες δράσης ή η διαμεσολάβηση, αλλά κυρίως η ικανότητα έγκαιρης αποχώρησης από τις συγκρούσεις.
- Συμβουλευτική γονέων: Η στήριξη και καθοδήγηση της γονεϊκότητας, η εκπαίδευση για τα αναπτυξιακά ορόσημα και τα σημάδια κινδύνου με στόχο την πρόληψη, τη διαχείριση δυσκολιών και τη βελτίωση της οικογενειακής λειτουργικότητας. Η στοχευμένη ψυχοεκπαίδευση των γονέων ενδυναμώνει την ασφαλή προσκόλληση, την ανθεκτικότητα και την ψυχική ευημερία, μειώνοντας τις συγκρούσεις και τις δυσλειτουργικές συμπεριφορές.
- Καινοτόμες παρεμβάσεις στον χώρο του σχολείου: Ο σχεδιασμός νέων δράσεων με πιλοτική εφαρμογή για την ευαισθητοποίηση και συναισθηματική εκπαίδευση των μαθητών όπως:
- Δημιουργία συναισθηματικών φάρων για την ανίχνευση ανώνυμων ψηφιακών σημάτων διάθεσης από τους μαθητές. Τα αποτελέσματα θα παρουσιάζονται σε ένα κοινό ταμπλό και θα αναλύονται στις ανά τάξεις παρεμβάσεις στο σχολείο.
- Επίλυση συγκρούσεων μεταξύ προσομοιώσεων: Σενάρια εφηβικών συγκρούσεων σε εικονική πραγματικότητα VR με άμεση ανατροφοδότηση και επίλυση.
- Επιτραπέζιο παιχνίδι κρίσεων: σενάρια για τη διαχείριση φημών, απώλειας, cyberbullying.
- Θεατρικά δρώμενα με επίκαιρη θεματολογία: Δημιουργία ενός έργου που θα πραγματεύεται καθημερινές εφηβικές συγκρούσεις. Όλοι οι μαθητές θα έχουν έναν ρόλο – μια ευθύνη.
- Υπηρεσίες «Αθόρυβης Παραπομπής»: QR κωδικοί σε τουαλέτες / βιβλιοθήκη / αποδυτήρια με στόχο τα διακριτικά αιτήματα βοήθειας.
- Συμβουλευτική Υπαίθρου / Κηπουρική Αποκατάστασης: Κηπουρικά project για ρύθμιση στρες και κοινωνική συνοχή.
Είναι σημαντικό να εστιάσουμε στην πρωτογενή πρόληψη και την υποστήριξη ολόκληρης της εκπαιδευτικής κοινότητας στοχεύοντας στη δημιουργία σχολείων που ενισχύουν την ευημερία των μαθητών και προάγουν την εκπαιδευτική διαδικασία στο σύνολό της. Η εξατομικευμένη υποστήριξη δεν αποτελεί εφάπαξ διαδικασία αλλά μια δυναμική πορεία συνεχούς βελτίωσης και αποκατάστασης των δυσκολιών. Στόχος μας είναι να μετατρέπουμε την κάθε δυσκολία σε ευκαιρία σύνδεσης και ανάπτυξης, χτίζοντας σταθερά θεμέλια για το παρόν και το μέλλον τους.
⸙⸙⸙
[Η Βίκη Παυλίδη είναι Ειδική Παιδαγωγός, Εκπαιδευτική Ψυχολόγος και Σύμβουλος Σταδιοδρομίας, με μακρά εμπειρία στην ιδιωτική εκπαίδευση.]
