Μάριος Μπέγζος, Ισλαμικά. Ακοή και Υπακοή, Λειμών, Αθήνα 2023.
Στο πλαίσιο μιας εύρυθμης λειτουργίας της δημοκρατίας σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες αναζητείται μία ισλαμογνωσία, η οποία να αποφεύγει τα άκρα είτε της ισλαμοφοβίας είτε μιας φανατικής ισλαμοφιλίας σε πλαίσιο μαχητικού αντιδυτικισμού, και τον σκοπό αυτό της νηφάλιας γνώσης επιχειρεί ο Μάριος Μπέγζος στο έργο του. Εντοπίζει στο Ισλάμ έναν εσχατολογικό θεϊσμό, ο οποίος επικεντρώνει στην ιστορία και στην ενεργό παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση, ενώ έχει πατροκεντρικά χαρακτηριστικά. Η θρησκευτική αυτή γραμμή χαρακτηρίζεται από ιστοριοκρατία και αναβάθμιση του ανθρώπινου προσώπου, που είναι συνεργός του Θεού μέσα στην Ιστορία. Ο Μάριος Μπέγζος θεωρεί τον προφητισμό ως διακριτό από τον μυστικισμό. Ο προφητισμός, που βλέπουμε μεταξύ άλλων στο Ισλάμ, σημαίνει μία έμφαση στην Ιστορία και στην ελευθερία της ιστορικής δράσης, ενώ για τον μυστικισμό επαρκεί ένα αίσθημα ενότητας, το οποίο μπορεί να είναι και φυσιοκρατικό. Στο Ισλάμ έχουμε, αντιθέτως, μια ακραία υπερβατικότητα του Θεού ως απόλυτης ετερότητας, το οποίο συμβαδίζει με ιστορικότητα γραμμικού χρόνου. Ο εσχατολογικός μονοθεϊσμός εισάγει μια καταξίωση της ανθρώπινης ελευθερίας και αυτονομίας, έχει όμως και αρνητικά, όπως τη βία, μεταξύ άλλων προς το φυσικό περιβάλλον, αλλά και την ίδια την ανθρώπινη φύση.
Το ιδιάζον του Ισλάμ είναι ότι δεν κάνει δεκτές τις διακρίσεις μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού ή μεταξύ κοσμικού κράτους και θρησκευτικής κοινότητας, που ενυπάρχουν στον χριστιανισμό, με αποτέλεσμα να είναι περισσότερο δύσκολη η πρόσληψη μιας εκκοσμικευμένης νεωτερικής κοινωνίας. Σχετικό με αυτό είναι η άρνηση της πολλαπλότητας εντός του Θεού, που έχουμε στη χριστιανική θεολογία της Αγίας Τριάδας, αλλά και η άρνηση της ενσάρκωσης δηλαδή της εισόδου του Θεού στον κόσμο. Η συνέπεια είναι ότι στο Ισλάμ έχουμε έναν πλήρως υπερβατικό Θεό, μοναχικό, ο οποίος εντός του κόσμου κατ’ ανάγκη εκπροσωπείται, λ.χ. από τον χαλίφη ή από άλλους κοσμικούς αντιπροσώπους, οι οποίοι διεκδικούν κοσμική και κρατική εξουσία. Ωστόσο, ο Μάριος Μπέγζος επισημαίνει ότι ο φονταμενταλισμός είναι χαρακτηριστικό όλων των θρησκειών, ιδίως των μονοθεϊστικών, με αποτέλεσμα να μην έχουμε «σύγκρουση πολιτισμών» κατά Χάντινγκτον, αλλά σύγκρουση φονταμενταλισμών. Κάθε θρησκεία παρέχει αφορμές δυναμικής ερμηνείας της, είναι εξάλλου χαρακτηριστική η πρόσληψη από το Ισλάμ μιας σύνθεσης μεταξύ νεοπλατωνισμού και αριστοτελισμού, η οποία είχε επιτευχθεί στον χώρο της Ανατολής, στη Συρία και την Αίγυπτο, και έχει διαπορθμευθεί στη Μεσοποταμία. Στον Αβικένα λ.χ. οφείλουμε τη διάκριση μεταξύ αναγκαιότητας και ενδεχομενικότητας, η οποία έχει επηρεάσει ολόκληρη τη δυτική σκέψη από τον σχολαστικισμό του όψιμου Μεσαίωνα τουλάχιστον μέχρι και τον υπαρξισμό. Ως προς το σημερινό θρησκευτικό, ιδεολογικό και πολιτικό τοπίο, ο Μάριος Μπέγζος βλέπει τις χριστιανικές Εκκλησίες ως έχουσες έναν διαμεσολαβητικό ρόλο στο πλαίσιο της δημοκρατίας, χωρίς όμως να είναι οπωσδήποτε ιδεολογικώς προστάτριες του κυρίαρχου δυτικού λόγου, ακόμη κι όταν πρόκειται λ.χ. για πολεμικές παρεμβάσεις της Δύσης. Ο διάλογος που χρειάζεται να γίνει δεν είναι μια διπλωματία ή μια ελεύθερη αγορά ιδεών, αλλά ένας διάλογος που προκύπτει και από την ίδια τη χριστιανική αυτοσυνειδησία ως θεολογική εντολή και ανθρωπιστική αποστολή. Παραδείγματα προς μίμηση μας έχουν αφήσει τόσο ο άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός, όσο και ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς Θεσσαλονίκης. Στον άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό επίκεντρο του διαλόγου είναι η ελευθερία του ανθρώπου και το πρόβλημα του κακού, η λεγόμενη θεοδικία. Αλλά και στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά Θεσσαλονίκης τον 14ο αιώνα βρίσκουμε μια αναδιατύπωση των χριστιανικών δογμάτων σε διάλογο με τη θρησκευτική ετερότητα του Ισλάμ. Υπάρχουν, λοιπόν, εκ των ένδον της χριστιανικής παράδοσης αφορμές για μια διαλογική διερώτηση περί της πίστεως, η οποία μπορεί να λάβει χώρα σε έναν δημοκρατικό ορίζοντα.
