Σταύρος Ζουμπουλάκης, Ηθική της αγάπης και πολιτική πράξη, Πόλις, Αθήνα 2023.
Το έργο του Σταύρου Ζουμπουλάκη εξερευνά κυρίως τη συνύπαρξη της δημοκρατίας ως πολιτικού συστήματος με την αγάπη ως ηθικό περιεχόμενο, με αφορμή τη σκέψη σημαντικών στοχαστών, όπως οι Ζακ Μαριταίν, Σιμόν Βέιλ, Αλβέρτος Σβάιτσερ, Πωλ Ρικαίρ, Χανς Γιόνας, Έττυ Χίλλεσουμ, Σαούλ Φρηντλαίντερ, Τζορτζ Όργουελ, Τόνυ Τζαντ και Βάτσλαβ Χάβελ. Αν και οι δύο όροι, αγάπη και δημοκρατία, είναι εξαιρετικά θελκτικοί καθ’ εαυτούς, ο συνδυασμός τους δεν είναι τόσο αυτονόητος όσο μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Έχουν διατυπωθεί πολλές ενστάσεις από πολιτικούς στοχαστές αν μπορεί να στηθεί μία πολιτική φιλοσοφία επί της αγάπης και ο συγγραφέας απαντά σε πολλές από αυτές, επιχειρώντας να λύσει θεμελιώδεις απορίες.
Η αγάπη είναι το κεντρικό μήνυμα του Χριστιανισμού, όμως τα ευαγγέλια τονίζουν ότι πρόκειται για την αγάπη και προς τους εχθρούς, η οποία αρνείται και την ίδια την αυτοσυντήρηση και φτάνει μέχρι τη θυσία του σταυρού. Μήπως όμως αυτό είναι τελικά μια πρόταση που κινδυνεύει να μένει παντοτινά απραγματοποίητη ακόμη και στην ηθική, πόσω δε μάλλον στην πολιτική; Η χριστιανική αγάπη δεν διεκδικεί αμοιβαιότητα και επιστροφή ή ανταλλαγή και δεν έχει ως αναγκαίο όρο της τη βελτίωση του αγαπώμενου άλλου. Η αγάπη στην πλέον ριζοσπαστική χριστιανική εκδοχή της φαίνεται μάλλον είτε να αποκλείει είτε να είναι υπαρξιακώς ανταγωνιστική προς συναφή αισθήματα που δεν έχουν όμως την ίδια ριζικότητα, όπως λ.χ. η φιλία, ο έρως, το/ο έλεος, η φιλανθρωπία, εκτός αν υποθέσουμε ότι αποτελεί αυθυπερβατική εκ των ένδον μεταμόρφωσή τους. Σε κάθε περίπτωση, η πολιτική, ιδίως η κρατική, βασίζεται, κατά τη νεωτερικότητα τουλάχιστον, στο μονοπώλιο της βίας, καθώς και σε αντιθέσεις μεταξύ φίλου, αντιπάλου και εχθρού. Το ερώτημα παραμένει αν μπορεί η αγάπη να μεταφραστεί σε κοινωνικοπολιτική πράξη ή πρέπει να μένει πάντα στα διαπροσωπικά όρια, γιατί αλλιώς θα ακυρώσει τον εαυτό της. Στην ιστορία των ιδεών στη Δύση, πάντως, αρχής γενομένης από τον ιερό Αυγουστίνο Ιππώνος, η αγάπη θεωρήθηκε ως συνθετικός αναστοχασμός αντίθετων πόλων, με αφετηρία τον ίδιο τον Τριαδικό Θεό, που είναι αγάπη στο ίδιο Του το είναι. Έκτοτε η αγάπη έχει καταστεί τελικό μέρος διαλεκτικών που βρίσκουμε στη δυτική σκέψη. Μια περαιτέρω απορία, όμως, είναι αν η αγάπη, εφαρμοζόμενη στην πολιτική ζωή, οδηγεί εντέλει μονότροπα σε συναινέσεις και σε διαλεκτικές συνθέσεις που προσιδιάζουν περισσότερο σε καθεστώτα που έχουν ως πειρασμό τους τον ολοκληρωτισμό, όπως λ.χ. συμβαίνει με κομμουνιστικές κοινωνίες που έχουν ως όραμά τους την κοινοκτημοσύνη. Αντιθέτως, η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει ως προϋποθέσεις της, κατά πολλούς στοχαστές, το μεταφυσικό κενό και τον καταστατικό πλουραλισμό, ο οποίος περικλείει μια μορφή θεμιτής αντιπαλότητας, όπως άλλωστε αυτή που βλέπουμε στον πλουραλισμό κομμάτων, κοινωνικών τάξεων κ.ο.κ., ενώ και ο καπιταλισμός ως οικονομικό σύστημα που συνοδεύει τη φιλελεύθερη δημοκρατία βασίζεται στον ανταγωνισμό.
Η έννοια-κλειδί που αξιοποιεί ο Σταύρος Ζουμπουλάκης για να συνδέσει την αγάπη με τη δημοκρατία είναι ο πολιτισμός των δικαιωμάτων ως εκκοσμίκευσης της χριστιανικής θεώρησης ότι το ανθρώπινο πρόσωπο είναι κατ’ εικόνα Θεού και σε αυτόν τον ουνιβερσαλισμό των δικαιωμάτων βασίζεται και το κοινωνικό κράτος προνοίας ως μέριμνα για τους πλέον αδύναμους και αναγκεμένους. Τα κείμενα του τόμου, πάντως, διακρίνονται για τον απορητικό χαρακτήρα τους που τα διασώζει από έναν πολιτικό θετικισμό της αγάπης που θα κινδύνευε να παλινδρομήσει στον ολοκληρωτισμό. Αρετή του βιβλίου είναι ότι θέτει την αγάπη ακριβώς σε δύσκολα συμφραζόμενα οξύτομων ιστορικών και πολιτικών διλημμάτων από διάφορες εποχές της ηπειρωτικής, κυρίως, σκέψης. Μεταξύ των πολύ ενδιαφερουσών στιγμών του βιβλίου είναι η επέκταση της αγάπης και στα ζώα από τον Αλβέρτο Σβάιτσερ, ένα θέμα που πιο πρόσφατα έχει θίξει διεξοδικά η Κορίν Πελυσόν, ενώ στη σκέψη του Πωλ Ρικαίρ βρίσκουμε τη σχέση της δημοκρατικής πολιτικής με την αφηγηματική κοινότητα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η σύγκριση ανάμεσα στον Βάτσλαβ Χάβελ και τον Μίλαν Κούντερα, ενώ διήκουσα θεματική του βιβλίου είναι ο αγώνας ενάντια στον ναζισμό. Η πλουραλιστική πολιτική θεώρηση του βιβλίου υπηρετείται, εξάλλου, από την πληθώρα των θεματικών, των περιόδων και των υπαρξιακών διλημμάτων που θίγει.
