π. Νικόλαος Λουδοβίκος, Αναλογικές ταυτότητες. Η δημιουργία του Χριστιανικού εαυτού. Διεννοημάτωση, μετα-ναρκισσισμός και Χριστιανική θεολογία,Αρμός, Αθήνα 2025.
Το magnum opus του π. Νικολάου Λουδοβίκου μπορεί να θεωρηθεί ως μια Ορθόδοξη απάντηση στο Πηγές του εαυτού του Τσαρλς Τέιλορ, αλλά εν πολλοίς και ως μια διορθωτική παρέμβαση στην ιστοριογράφηση του Μισέλ Φουκώ. Εκλαμβάνεται ως ενιαίος ο χριστιανικός ελληνοδυτικός κόσμος με τυχόν διαφορές και αποκλίσεις να έχουν νόημα εντός του ίδιου κόσμου. Με αυτήν την έννοια, το έργο ισορροπεί με βαθύτητα μεταξύ των δύο άκρων αφενός του φονταμενταλιστικού αντιδυτικισμού και, αφετέρου, του μεταπρατικού φιλοδυτικισμού, ως μια πρωτότυπη συμβολή.
Στη δυτική πορεία της σκέψης τονίζεται κυρίως η αυθυπέρβαση, η οποία εκκινείται από την επιθυμία του απείρου που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο. Η πηγή αυτή του δυτικού εαυτού ανάγεται στον ιερό Αυγουστίνο Ιππώνος που τόνισε τη σημασία της εσωστρέφειας και της βουλήσεως για τη συγκρότηση του εαυτού (βολονταρισμός). Συνεχίστηκε με τον αυγουστινιανό Ρενέ Ντεκάρτ, ο οποίος εκδέχεται τον εαυτό ως σημειακό και αποδεσμευμένο από τη σωματικότητα, ενώ συνεχίστηκε στον Καντ, τον Φίχτε, τον Έγελο και τον Νίτσε, ο οποίος ομιλεί για θέληση για δύναμη, συμπληρώνοντας καθοριστικά τον Αυγουστίνο. Η νιτσεϊκή αυθυπέρβαση από τον άνθρωπο προς τον υπεράνθρωπο ως μια εσωτερική αυθυπέρβαση θεωρείται από τον π. Λουδοβίκο ως η τελική μοίρα του χριστιανικού πλατωνισμού στη Δύση, καθώς ο Φίλων Αλεξανδρεύς, ο Ωριγένης και ο Ευάγριος Ποντικός θεωρούνται ως πλατωνίζοντες πρόδρομοί της. Τον 18ο και 19ο αιώνα είναι επίσης καθοριστικός ο εκφρασιοκεντρισμός ή «εξπρεσιβισμός» (expressivism), ο οποίος από τον Χέρντερ και τον Ρουσώ ως τον Χέγκελ, μας καλεί να ακούσουμε τη φωνή της φύσης μέσα μας και να ανακαλύψουμε την ψυχοβιολογική πρωτοτυπία μας, εκφράζοντας συναισθήματα και απολαμβάνοντας φυσικές κλίσεις. Ο εκφρασιοκεντρισμός οδηγεί σε ό,τι ο Τσαρλς Τέιλορ ονόμασε «ηθική της αυθεντικότητας». Ωστόσο, παραμένει εντός της δυτικής αυτοαναφορικής υποκειμενικότητας ως ανακάλυψη των άλλων προσώπων και όντων εντός μου. Με αυτήν την έννοια, ακόμη και ο εκφρασιοκεντρισμός, ο οποίος τονίζει τη σημασία των φυσικών και σωματικών κλίσεων, αίροντας τον απόλυτο διχασμό σώματος και ψυχής, ή ακόμη και η φαινομενολογία, η οποία κάνει λόγο για διυποκειμενικότητα, δηλαδή αντίληψη του δικού μου υποκειμένου μέσω των άλλων, δεν μπορούν να υπερβούν την εσωστρέφεια του δυτικού υποκειμένου.
Ως μια ορθόδοξη ανταπόκριση σε αυτό το δυτικό αίτημα προβάλλεται από τον π. Νικόλαο Λουδοβίκο το «θέλημα για ομοούσιο», δηλαδή η έφεση για μια πληρέστερη εκδοχή του εαυτού στο μέλλον, όπως τη βρίσκουμε στον άγιο Μάξιμο Ομολογητή, η οποία, όμως, περνάει από την κοινωνία με τους άλλους ανθρώπους, με την κοινότητα της φύσεως (ομοούσιο) να αποτελεί ένα υπαρκτικό άθλημα. Το αγώνισμα αυτό είναι σταυρικό, καθώς σημαίνει ένα άδειασμα από τη φιλαυτία, ώστε να είναι δυνατή η περιχώρηση και η αλληλοενοίκηση των προσώπων, όπως τη διδάσκει κατεξοχήν η Θεοτόκος. Η άλλη διάσταση αυτού του θελήματος είναι η συνάντηση με μια γνήσια εξωτερικότητα, την οποία προσφέρει η διαλογική συνενέργεια του κτιστού με το άκτιστο. Ενώ η φαινομενολογική διυποκειμενικότητα δεν κατορθώνει να υπερβεί οντολογικώς τον σολιψισμό, δηλαδή τη θεώρηση ότι μόνο εγώ ο ίδιος υπάρχω με βεβαιότητα, η διυποστατική συνενέργεια, που βρίσκουμε στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά Θεσσαλονίκης, σημαίνει μια ασύγχυτη σύνοδο των προσώπων μέσα από την αναφορά τους στη ριζική εξωτερικότητα του ακτίστου. Η αναλογία σημαίνει ότι ο άνθρωπος θεούται αναλογικά προς την ενσάρκωση του Θεού με αποτέλεσμα να υπάρχει ένας γνήσιος διάλογος ταυτότητας και ετερότητας, κτιστού και ακτίστου.
Ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος αναλύει τις δύο διαφορετικές εκδοχές, ελληνο-ανατολική και δυτική, του χριστιανικού εαυτού, με την πρώτη να επιμένει στην αναλογική συνενέργεια και τη δεύτερη στην εσωτερικότητα. Στην πρώτη το άτομο είναι ψυχοσωματικό, ενώ στη δεύτερη συνίσταται κατεξοχήν στην ψυχή. Στην πρώτη η ανθρώπινη φύση είναι εν τω γίγνεσθαι, ενώ στη δεύτερη είναι ψυχική και αμετάβλητη. Για τους Έλληνες Πατέρες, η κοινωνία με το απόλυτο λαμβάνει χώρα μέσω μετοχής, προκειμένου ο εαυτός και η φύση να μεταμορφωθούν διά της χάριτος, ενώ για τους δυτικούς μέσω στοχασμού, ώστε να υπάρξει διά της χάριτος κατοχή της φύσης. Ενώ στην Ανατολή, ο τρόπος της ενότητας είναι το ομοούσιο μέσω της αντίστοιχης θελήσεως για αυτό, στη Δύση είναι η υπερβατική ενότητα στον εαυτό μέσω της θελήσεως για δύναμη. Στην πρώτη εκδοχή ζητούμενο είναι η εκπλήρωση της φύσης έστω και μέσω έκστασής της, ενώ στη δεύτερη η έκσταση από τη φύση. Η διυποστατική συνενέργεια σημαίνει αναλογική έκσταση, διαγλωσσικότητα και διεννοημάτωση, ενώ η δυτική ενδοϋποστατική ενέργεια (αναφέρεται ενίοτε ως διυποκειμενικότητα) συνεπάγεται, αντιστοίχως, μονολογική έκσταση, ιδιωτική γλώσσα, υπαγορευμένο νόημα. Αν και ο π. Λουδοβίκος σχηματοποιεί με τον βαθύ αυτό τρόπο τις δύο εναλλακτικές χριστιανικές πηγές του ελληνοδυτικού εαυτού, δεν στήνει ένα στεγανό μανιχαϊστικό σχήμα, καθώς παρατηρεί με ιδιαίτερα λεπτό και πολύπλοκο τρόπο ότι δυτικοί στοχαστές ανέκαθεν μετείχαν και στον πρώτο τρόπο εαυτού. Λ.χ. εξαρχής στον Αυγουστίνο Ιππώνος βρίσκουμε και αίτημα μετοχής στο απόλυτο, μεταμόρφωσης διά της χάριτος και ομοούσιο, όπως αναλόγως και στον Θωμά Ακινάτη. Δηλώνεται με αυτόν τον τρόπο ότι η ιστορία της σκέψης είναι πιο περίπλοκη από τις σχηματοποιήσεις της. Αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι ο κυρίαρχος δυτικός δεύτερος τύπος εαυτού να συμπληρωθεί από τον πρώτο στην κατεύθυνση μιας αναλογικής ποιήσεως του εαυτού. Η τελευταία σημαίνει ότι το πρόσωπο συνδημιουργεί ποιητικά τον αιώνιο εαυτό του με την αυτονομία να αποτελεί ένα προσωπικό άνοιγμα στη θεία απειρία, το οποίο πραγματοποιείται αναλογικώς διά της μετοχής. Η πρακτική του ομοουσίου, που είναι ασκητική και σταυρική, συνεπάγεται μία συνάντηση με τους πραγματικούς άλλους, δηλαδή έναν αυθεντικό διάλογο που συνιστά μια ανοικτή Ιστορία. Αν και ο χριστιανικός εαυτός ως αναλογική ταυτότητα είναι εσχατολογικός, η ελληνοδυτική ταυτότητα συνεπάγεται επίσης μια αναζήτηση νοήματος στο εδώ και τώρα. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται μια ελληνοδυτική σύνθεση απολύτως επίκαιρη στον καιρό τη
