Άννα Καρακατσούλη, Βάσω Σειρηνίδου, Γιώργος Λιερός, Σωτήρης Λυκουργιώτης, Μαρίνος Σαρηγιάννης (επιμ.), 1821. Η γνωστή-άγνωστη επανάσταση. Μια παράδοση ανταρσίας. Τέλος ή αρχή; Επιλεγμένες εισηγήσεις από το Συνέδριο στη Νομική Σχολή και το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων 9-12 Δεκεμβρίου 2021, Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, Αθήνα 2025.
Τα πρακτικά ενός πολύ σημαντικού συνεδρίου για την επανάσταση του 1821 προσπαθούν να αναδείξουν την πολυσημία και την αντιφατικότητά της, τη διάκριση σε πολλαπλά επίπεδα· πάντα, όμως, με κατευθυντήριο άξονα την έννοια της παράδοσης ανταρσίας, η οποία ξεκινά στους αιώνες πριν το 1821 και διατηρεί την επικαιρότητά της και σήμερα. Ο τόμος επικεντρώνεται στο έργο του Στάθη Δαμιανάκου, ο οποίος εισήγαγε ως σημαντικό τον όρο «παράδοση ανταρσίας», του Γιώργη Λαμπρινού, ο οποίος συνέδεσε τον λαϊκισμό με τη δημοκρατική παράδοση του 1821 και του Γιάννη Σκαρίμπα, ο οποίος είχε μιλήσει τολμηρά για αποτυχία της επανάστασης. Πάντως η «παράδοση ανταρσίας» στο άρθρο του Τζεμάλ Καφαντάρ παρουσιάζεται ως ένα κοινό χαρακτηριστικό των λαών της Ανατολικής Μεσογείου και όχι ως αποκλειστικώς ελληνική ιδιαιτερότητα. Πολύτιμη συνεισφορά του τόμου είναι ότι περιγράφει τον αντίκτυπο της επανάστασης του 1821 σε όλα τα Βαλκάνια και τη Δυτική Ασία. Συμπεριλαμβάνει αναλυτικά τις εξεγέρσεις των Μουσουλμάνων στα Βαλκάνια, το πώς αντέδρασαν οι πληθυσμοί της Δυτικής Ασίας, αλλά συζητούνται και εναλλακτικές που είχαν προταθεί, όπως η βαλκανική ομοσπονδία ή άλλου είδους «κοινοτιστικές δημοκρατίες». Εξετάζεται επίσης η σχέση με τους Ρώσους Δεκεμβριστές. Από την άλλη, ο τόμος στρέφεται και προς τη Δύση, προβαίνοντας σε συγκρίσεις με την επαναστατική δυναμική στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία.
Εξετάζονται επίσης ενδελεχώς ταξικά χαρακτηριστικά του αγώνα, όπως η σύγκρουση ανάμεσα στους ναυτικούς και τους πλοιοκτήτες στην Ύδρα το 1825-1826, αλλά και ανάμεσα στους χωρικούς και τους προκρίτους. Η επανάσταση του 1821 χαρακτηρίζεται ως αγροτική επανάσταση με αστικό προσανατολισμό κατά τον όρο του Δημήτρη Παπανικολόπουλου. Εξ ου και το παράδοξο να εκφράζουν τα συντάγματα του 1821 την πρωτοπορία του ευρωπαϊκού δημοκρατικού συνταγματισμού, ενώ είχαν ψηφιστεί από προεστούς και κοτζαμπάσηδες. Στο ιδεολογικό επίπεδο θεωρείται μία σύνθεση ανάμεσα αφενός στον νεωτερικό δημοκρατικό εθνικισμό και, αφετέρου, στην εσχατολογική χρησμολογική παράδοση της Ρωμιοσύνης ήδη από το ύστερο Βυζάντιο. Με αυτή την έννοια μελετώνται τα δημοτικά τραγούδια και τα ντοκουμέντα λαϊκών ανθρώπων. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στον ρόλο που είχε το χρέος για τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους, ένα χρέος που έφτανε το 216% του ΑΕΠ το 1833. Ζήτημα βεβαίως παραμένει κατά πόσο το νέο κράτος στηρίχθηκε σε άγραφους κοινοτικούς κανόνες, κατά πόσο στο βυζαντινό-ρωμαϊκό δίκαιο και κατά πόσο υπήρξε μετακένωση του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού. Η επανάσταση του 1821 παρουσιάζεται ως μετασχηματιζόμενη κατά τη διάρκειά της γι’ αυτό και γίνεται αναφορά σε διαφορετικά υποκείμενα, όπως οι κλεφταρματολοί, οι λόγιοι και οι κρατικές ελίτ. Υπό όλες αυτές τις μορφές, ο τόμος προκαλεί ρωγμές σε αφηγήματα είτε γραμμικής χρονικής συνέχειας, είτε αμβλύνσεως των κοινωνικών διαφορών των ιστορικώς δρώντων. Ως προς την επικαιρότητα του 1821 αναλύονται επίσης οι αποτυπώσεις του στον κινηματογράφο, στη μυθιστοριογραφία, στη μουσική και στα σύγχρονα ιδεολογικά αφηγήματα. Πρόκειται για έναν τόμο που αναθεωρεί πολλά στερεότυπα και συμβάλλει με τρόπο πρωτότυπο στον αναστοχασμό για την επανάσταση του 1821
