Το νέο βιβλίο του Τζούντιθ Μπάτλερ (ακολουθούμε τη χρήση του ουδέτερου γραμματικού γένους λόγω του αυτοπροσδιορισμού του ως μη-δυαδικού προσώπου) γράφτηκε στα αγγλικά το 2024 (Who is afraid of gender?, Farrar, Straus and Giroux, Νέα Υόρκη 2024) και κυκλοφορεί στα ελληνικά σε μια προσεγμένη μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα, με επιστημονική επιμέλεια της Βενετίας Καντσά και της Χριστίνας Σπυροπούλου. Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά εδώ συνολικά σε μια εποχή, όπου η «πατριαρχία αντεπιτίθεται» με την επικράτηση του τραμπισμού, αλλά και άλλων μορφών εθνοκυριαρχισμού στην Ευρώπη. Βλέπε λ.χ. τη μακροημέρευση του Ούγγρου ηγέτη Βίκτορ Όρμπαν και πολλές ακόμη κυβερνήσεις με παρόμοια χαρακτηριστικά στην Ανατολική Ευρώπη, όταν λ.χ. στην Πολωνία προωθούνται «ζώνες χωρίς ΛΟΑΤΚΙ+» (LGBT+ free zones), ενώ στη Ρωσία χρησιμοποιείται ο όρος «Γκεϊρώπη», προκειμένου να απαξιωθεί ο ευρωπαϊκός πολιτισμός ως υποθάλπων την ομοφυλοφιλία. Θέτει πάντως ένα δριμύ ερώτημα προς πάντα αποδέκτη: «Πώς έκαναν την ελευθερία να μοιάζει τόσο τρομακτική, ώστε ο κόσμος να έχει φτάσει στο σημείο να λαχταρά αυταρχικά καθεστώτα;» (σ. 134). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ενασχόληση με τη σύγχρονη Κίνα, όπου θεωρείται ότι ο όρος «λιανγκ-σινγκ» αναφέρεται στα δύο φύλα, έτσι όπως κατανοούνται από την κομφουκιανική πατριαρχική παράδοση ιεραρχίας, αρμονίας και υποταγής της συζύγου, ενώ ο όρος «σινγκ-μπίε» αποδίδει πιο συμπεριληπτικά το φύλο με τρόπο που είναι απειλητικός για την κομφουκιανική τάξη.
Είναι η θεωρία του φύλου ιδεολογική αποικιοκρατία και ολοκληρωτισμός;
Εξετάζει το διαμορφούμενο «κίνημα κατά της ιδεολογίας του φύλου» σε διαφορετικές πτυχές του. Από τις πλέον συντηρητικές, λ.χ. θρησκευτικές απεικονίσεις, που μπορεί να παρουσιάζουν τη θεωρία του φύλου ως μια «μηχανεία του διαβόλου», μία «καταξίωση της παιδοφιλίας» ή ως ένα όπλο μαζικής καταστροφής μέχρι τις πλέον «προοδευτικές», που μπορεί να την εμφανίζουν ως μια συνωμοσία για να αποικιστεί ιδεολογικώς ο παγκόσμιος νότος από τα αστικά κέντρα του παγκόσμιου Βορρά ή ως ένα νέο είδος ολοκληρωτισμού. Το βιβλίο τοποθετείται σε πολύ συγκεκριμένα ζητήματα. Ίσως δεν έχει την απαθή φιλοσοφική ή ψυχαναλυτική θεωρητική ενατένιση, που ο αναγνώστης έχει απολαύσει σε άλλα βιβλία του Τζούντιθ Μπάτλερ, καθώς εδώ η προτεραιότητα είναι η συνηγορία σε πολύ συγκεκριμένες υποθέσεις. Το γεγονός αυτό κάνει τον λόγο του βιβλίου πιο «εριστικό», με την αρχαία ελληνική έννοια της στράτευσης στην υποστήριξη μιας συγκεκριμένης υπόθεσης με συνολική και στοχευμένη επιχειρηματολογία. Σε κάθε περίπτωση, είναι ένα βιβλίο που δεν μπορεί να αγνοήσει όποιος θέλει να είναι ενημερωμένος για τις τρέχουσες εξελίξεις και τα διλήμματα στον φεμινισμό. Μια διαφορετικού είδους απόλαυση εξάγει ο αναγνώστης από το γεγονός ότι έχει την ευκαιρία να μελετήσει εκτενείς και αιχμηρές τοποθετήσεις του Τζούντιθ Μπάτλερ σε πλειάδα οξέων θεμάτων της επικαιρότητας. Πρόκειται για ένα έργο που διαθέτει τη γοητεία των γλαφυρότερων από τις μάχες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και είναι γραμμένο από ένα πρόσωπο που έχει συχνά στοχοποιηθεί με έντονο τρόπο. Σε ένα σημείο το Τζούντιθ απαριθμεί μερικά από τα ρατσιστικά στερεότυπα που έχουν χρησιμοποιηθεί εναντίον του: Έχει κατονομαστεί ως «δαίμονας», ως «μάγισσα», ως «τρανς», αλλά και ως «Εβραίος» με χαρακτηριστικά αντισημιτικά μοτίβα. Παρ’ όλα αυτά, το έργο είναι γραμμένο με την ήρεμη δύναμη, στην οποία μας έχει συνηθίσει το ύφος του Τζούντιθ Μπάτλερ, αν και εδώ η στράτευση υπερισχύει συχνά της θεωρίας.
Το Τζούντιθ Μπάτλερ ερμηνεύει το «αντι-φύλο» ως μια φαντασιωτική σκηνή και έναν δημόσιο τρόπο ονειροπόλησης. Μία από τις στρατηγικές του βιβλίου είναι η επισκόπηση αντιφάσεων στις ιδιότητες που αποδίδονται στη θεωρία φύλου, ότι λ.χ. μπορεί να εκπροσωπεί τον καπιταλισμό, αλλά να είναι και μια μορφή μαρξισμού· ότι μπορεί να είναι μια ελευθεριακή κατασκευή, αλλά και μία νέα μορφή ολοκληρωτισμού· ότι μπορεί να απειλεί το έθνος όπως οι παράτυποι μετανάστες, αλλά και όπως οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Εδώ βεβαίως μπορεί να παρατηρήσει κανείς ότι δεν πρόκειται οπωσδήποτε για έλλειψη λογικής συνοχής που προσιδιάζει σε φαντασιώσεις, όπως υπαινίσσεται το Τζούντιθ Μπάτλερ. Θα μπορούσε να θεωρηθεί χωρίς λογική αντίφαση, αλλά μόνο με ανοικτή και διαψεύσιμη πραγματολογική διερεύνηση, ότι όντως ο καπιταλισμός εργαλειοποιεί ένα είδος πολιτισμικού μαρξισμού, ότι όντως μπορεί η ελευθεριακότητα να προταχθεί ως ένας οιονεί «βελούδινος» ολοκληρωτισμός ή ότι όντως τα έθνη-κράτη απειλούνται ταυτοχρόνως από τις νέες αυτοκρατορίες και από μετανάστες, ίσως και με εργαλειοποίηση των τελευταίων. Εδώ δεν λαμβάνουμε θέση για τα ζητήματα αυτά καθ’ αυτά, αλλά παρατηρούμε ότι συχνά οι επικριτές των θεωριών φύλου εξηγούν αναλυτικά τη συνύπαρξη αντινομικών χαρακτηριστικών στη σύγχρονη πραγματικότητα, η οποία από το Τζούντιθ Μπάτλερ παρουσιάζεται απλώς ως λογική αντίφαση, εγγενής στην ονειροπόληση νοσταλγίας μιας πατριαρχικής κοινωνίας. Το ενδιαφέρον πάντως είναι ο τρόπος με τον οποίο το Τζούντιθ Μπάτλερ επισημαίνει ότι ο ισχυρισμός ότι το φύλο είναι ιδεολογικό είναι επίσης μια ιδεολογική κατασκευή που περιλαμβάνει μια επίθεση σε ένα «φάντασμα» με τη μαρξιστική έννοια (μετουσίωση υλικής βιοτικής διαδικασίας).
Το Τζούντιθ Μπάτλερ επικεντρώνει στη ρητορική κατά του φύλου από το Βατικανό, τις Ευαγγελικές Εκκλησίες, αλλά και στον δημόσιο λόγο στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου είναι η αντίκρουση του ισχυρισμού ότι η θεωρία του φύλου αποτελεί προσπάθεια ιδεολογικού εποικισμού από τον Παγκόσμιο Βορρά. Το Τζούντιθ Μπάτλερ επισημαίνει περιπτώσεις όπου, όλως αντιστρόφως, ο διμορφισμός φύλου δεν υπήρχε σε περιοχές του λεγόμενου παγκόσμιου νότου και είχε μάλλον εισαχθεί από τους αποικιοκράτες. Καταδεικνύει επίσης ότι η απάλειψη της θεωρίας του φύλου σήμερα εντάσσεται στο πλαίσιο μιας αύξησης της λογοκρισίας και του κρατικού ελέγχου από αυταρχικές εξουσίες. Κύριος, πάντως, σκοπός του βιβλίου παραμένει μια θεώρηση των διαφορετικών μορφών άγχους, φόβου και μίσους που κινητοποιεί η θεωρία του φύλου.
Ως προς την επισκόπηση της διεθνούς σκηνής παρουσιάζει ενδιαφέρον η θεώρηση ότι εκκλησιαστικοί θεσμοί με νεο-αποικιοκρατικά χαρακτηριστικά είναι αυτοί που κυρίως προωθούν την αντίδραση στη θεωρία του φύλου στον παγκόσμιο νότο. Στην Ασία ενίοτε μπορούν να συντονιστούν με την κομφουκιανική παράδοση. Το Τζούντιθ Μπάτλερ, πάντως, παρατηρεί ότι η αντίδραση μπορεί ενίοτε να είναι μια προπολιτική απόκριση στον νεοφιλελευθερισμό, στις υπερεξουσίες των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και σε κληρονομιές της αποικιοκρατίας. Θίγει το ζήτημα ότι η θεωρία του φύλου έχει βρεθεί στο επίκεντρο των πολιτισμικών πολέμων με γεωπολιτική δυναμική. Ως προς τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έχει ενδιαφέρον το πώς η αρχή της συμπληρωματικότητας για τα ζευγάρια αναδείχθηκε σε επίσημη διδασκαλία μόλις στο β΄ μισό του 20ού αιώνα. Μάλλον όχι άδικα, το Τζούντιθ Μπάτλερ παρατηρεί ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, που ελέγχεται για πληθώρα κρουσμάτων παιδοφιλίας από κληρικούς της, αναπαράγει ένα παρωχημένο στερεότυπο σύνδεσης του ΛΟΑΤΚΙΑ+ κινήματος με παντοειδείς επιθέσεις κατά της παιδικότητας. Το Τζούντιθ Μπάτλερ «τσαλακώνει» επίσης το άσπιλο προοδευτικό προφίλ του Πάπα Φραγκίσκου. Ο Αργεντινός Πάπας είχε ερμηνεύσει το ΛΟΑΤΚΙΑ+ κίνημα ως έναν ιδεολογικό εποικισμό του παγκόσμιου νότου από τα άστεα του παγκόσμιου βορρά. Λαμβάνει την εύλογη απάντηση ότι ο παγκόσμιος νότος είχε αποικιστεί ιδεολογικώς κατεξοχήν από τους Ρωμαιοκαθολικούς ιεραπόστολους, οι οποίοι είχαν επιβάλει τον τότε δυτικό διμορφικό ιδεαλισμό φύλου σε βάρος αυτοχθόνων παραδόσεων που μπορεί να διέθεταν έναν μεγαλύτερο πλουραλισμό (λ.χ. τα «two-spirited» πρόσωπα σε φυλές Ινδιάνων). Το Τζούντιθ Μπάτλερ επισημαίνει και αναλύει παρόμοιες περιπτώσεις, όπου οι παραδόσεις των αποικιοκρατούμενων παρουσίαζαν μεγαλύτερη ποικιλία και ελαστικότητα και ήταν οι δυτικοί ιεραπόστολοι αυτοί που επέβαλαν τα δυαδικά συστήματα φύλου. Λ.χ. στη Νιγηρία, στους Ίγκμπο, η θρησκευτική ιδέα «chi» συμπεριλαμβάνει αρσενικές και θηλυκές θεότητες. Στο Ανατολικό Ακρωτήριο της Νότιας Αφρικής ο όρος «unongayindoda» περιγράφει μια γυναίκα που μοιάζει με άνδρα, κατ’ αρχήν υποτιμητικά, αλλά και με δυναμική απελευθέρωσης, ανάλογα με το εκάστοτε συγκείμενο. Ο όρος «gogo» αναφέρεται συμπεριληπτικά σε θηλυκούς και αρσενικούς προγόνους, σε ζώντες και τεθνεώτες, μπορεί να σημαίνει την προφήτισσα, μάντισσα ή θεραπεύτρια και υπερβαίνει τη δυαδικότητα του φύλου, καθώς ανήκει στη βαθύτερη πνευματική διασχεσιακότητα του πολιτισμού των Ουμπούντου. Πάντως, στην κριτική που κάνει το Τζούντιθ Μπάτλερ στον Πάπα Φραγκίσκο αγνοεί ορισμένες πρωτοποριακές προτάσεις του, όπως τον ποιμαντικό τοπικό αυτοσχεδιασμό στο ζήτημα επευλογήσεως ομόφυλων ενώσεων, αλλά και τις εντονότατες αντιδράσεις που προκάλεσε.
Διαθεματικότητα και καθολικότητα
Σε κάθε περίπτωση, το ενδιαφέρον του έργου είναι ότι απαντά εκτενώς κατεξοχήν σε «προοδευτικές» και «αριστερές» ενστάσεις προς τη θεωρία του φύλου. Τονίζει τη σημασία της διαθεματικότητας, παρατηρεί ότι ο όρος «woke» χρησιμοποιείται πλέον περισσότερο από τους «anti-woke», που κραδαίνουν ένα σκιάχτρο, για να αποκλείσουν ό,τι αντιλαμβάνονται ως μολυσματικό λόγο. Ως προς τις ριζοσπάστριες φεμινίστριες που αποκλείουν τις τρανς γυναίκες (TERF: Trans-Exclusionary Radical Feminists) παρατηρεί κυρίως ότι το φύλο δεν μπορεί να θεωρείται ως «ιδιοκτησία» των γεννημένων ως γυναικών. Το φύλο είναι κατά το Μπάτλερ μια κατηγορία που μπορεί να διευρυνθεί και να τροποποιηθεί, ιδιαίτερα, όταν αντιστοιχεί σε μία βιωμένη ζωή. Δεν θίγει πάντως το αντίστροφο ερώτημα, που απασχολεί την επικαιρότητα, ήτοι το αν θα έπρεπε οι TERFs να αποκλείονται από τον φεμινισμό, αν και θεωρεί ρητά ότι ο γνήσιος φεμινισμός συμπεριλαμβάνει και τα δικαιώματα των τρανς. Το ευρύτερο πλαίσιο είναι ότι το Τζούντιθ Μπάτλερ τονίζει ότι ο γνήσιος προοδευτισμός βάζει πάντα την ελευθερία μαζί με την ισότητα. Νικά μόνο, όταν μπορεί ο ίδιος να προωθεί ελκυστικές θεωρήσεις του κόσμου μέσα στον οποίο θέλουμε να ζήσουμε· αλλιώς ο αγώνας δεν έχει εξαρχής νόημα ως μια άγονη πολεμική στα επιμέρους. Το σημαντικό στην πάλη εναντίον του αυταρχισμού είναι η ποιότητα της απελευθερωτικής επιθυμίας και κατά πόσο αυτή διαθέτει καθολικότητα. Αναφέρεται ως παράδειγμα η συμμαχία «Ni Una Menos» στην Αργεντινή, όπου η μάχη δίνεται ταυτόχρονα ενάντια στον ρατσισμό, στον σεξισμό, στις εξορύξεις και στις καπιταλιστικές δομές χρέους και τη χρηματοπιστωτική τρομοκρατία. Η μεγαλύτερη θεωρητική συμβολή του βιβλίου έγκειται εντέλει στην ανάπτυξη μιας θεωρίας «συν-κατασκευής» του φύλου από τη φύση και τον πολιτισμό, χωρίς διχοτομικές διακρίσεις, ακολουθώντας τα πορίσματα του Τομά Πραντέ, φιλοσόφου των βιολογικών επιστημών και της ανοσολογίας. Από πλευράς μεταποικιακών σπουδών, συνεισφορά του έργου αποτελεί η περιγραφή του πώς κατασκευάστηκε η αδιαφοροποίητη «σάρκα» από το δουλεμπόριο, αλλά και, παραδόξως, ποια είναι η χειραφετητική της δυναμική. Η «σάρκα», αν έχουμε κατανοήσει ορθώς την έννοια, προκύπτει σε ένα μετέωρο μεσοδιάστημα, λ.χ. στο ταξίδι από την Αφρική στην Αμερική μέσα στα δουλεμπορικά πλοία, όταν οι αποικιοκράτες έχουν εξαγάγει τα σώματα των Αφρικανών από τις παραδοσιακές κοινοτικές σχέσεις, αλλά δεν τα έχουν ακόμη εισαγάγει στον διμορφικό ιδεαλισμό της αποικιοκρατίας, όπου οι Αφρικανές και Αφρικανοί θα υπηρετούσαν ως δούλες/οι.
Το Τζούντιθ Μπάτλερ αντιστέκεται σε αντίρροπους κινδύνους. Είναι λ.χ. ελκυστικός ο πειρασμός μιας ρομαντικοποίησης του προαποικιακού παρελθόντος. Στην πραγματικότητα, ο ερευνητής δεν μπορεί παρά να μελετά ταυτοχρόνως το προαποικιακό παρελθόν και τη διάδραση με τη Δύση κατά την αποικιοκρατία, η οποία παρήγαγε ποικιλίες υβριδίων. Και, σήμερα, εξάλλου, σκοπός δεν είναι ούτε να ανευρεθεί μία μη δυτική καθαρότητα ούτε, αντιστρόφως, να επιτευχθεί ένας αμιγής δυτικός προοδευτισμός. Ποιο είναι εντέλει ένα όραμα για το οποίο αξίζει να αγωνιστούμε; Το Τζούντιθ Μπάτλερ το ορίζει ως εξής: «Να προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε έναν κόσμο όπου οι πολλές σχέσεις κοινωνικής ένταξης θα γίνουν πιο βιώσιμες και οι άνθρωποι θα γίνουν πιο ανοιχτοί απέναντι στους τρόπους με τους οποίους μπορεί να φτιάχνεται και να βιώνεται το φύλο, χωρίς επικρίσεις, φόβο ή μίσος, [..] επιτρέποντας πολλαπλούς τρόπους ανοίγματος σε έναν κατοικήσιμο κόσμο». Η πολιτική φύλου, κατά το Τζούντιθ Μπάτλερ, δεν μπορεί να μείνει περιχαρακωμένη στον ατομικό δικαιωματισμό, αλλά να είναι ανοικτή στις κοινωνικές ελευθερίες, στην εξασφάλιση τροφής, στέγης και περίθαλψης. Τονίζει έναν ειρηνικό χαρακτήρα υπέρβασης των μικροπρεπειών από όσα στοχοποιούνται από το κίνημα κατά του φύλου, ώστε να δοθούν από κοινού οι αγώνες για ελευθερία και ισότητα.
