Ευάγγελος Βενιζέλος, Πολιτική θεολογία και συνταγματική ηθική, Αρμός, Αθήνα 2024.
Η έννοια της πολιτικής θεολογίας στον 20ό αιώνα αφορμάται από τη θέση του Καρλ Σμιτ ότι όλες οι σημαντικές έννοιες της θεωρίας του κράτους είναι εκκοσμικευμένες θεολογικές έννοιες, με πρώτη από όλες την έννοια της κυριαρχίας, κυρίως όπως μορφοποιείται μετά τη συνθήκη της Βεστφαλίας, η οποία αποτελεί μία πολιτειολογική απήχηση της ισχύος του Θεού. Αντιστοίχως, η κατάσταση εξαίρεσης ομοιάζει με το θαύμα στη χριστιανική πίστη. Είχαν προηγηθεί πάντως ο Τόμας Χομπς με το έργο Λεβιάθαν, ο Έγελος, αλλά και ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ. Μεταξύ σημαντικών εκκοσμικεύσεων θεολογικών αρχών, ο Ευάγγελος Βενιζέλος επικεντρώνει στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία ως επηρεασμένη από τη θέση του επισκόπου, ο οποίος ίσταται ως προεστώς της Ευχαριστίας εις τύπον και τόπον Χριστού, αλλά και εκπροσωπεί τους πιστούς της επισκοπής του σε μία εκκλησιαστική σύνοδο. Επίσης, στο γεγονός ότι η διάκριση των τριών εξουσιών, αν και σκιαγραφείται ήδη από τον Αριστοτέλη, έχει συνδεθεί με το τριαδολογικό δόγμα, αναφερόμενη ως Trias Politica. Εξάλλου, κατά τον Ερνστ Καντόροβιτς, τα δύο σώματα του Χριστού, το φυσικό και το μυστικό, προδιαγράφουν τη διάκριση ανάμεσα στη βιολογική και την κρατική υπόσταση. Το Σύνταγμα, ειδικότερα, ως καρπός της νεωτερικότητας, σχετίζεται με νομικές έννοιες που έχουν θεολογική γενεαλογία, όπως με την κυριαρχία, τη συντακτική εξουσία, την τριπλή διάκριση των εξουσιών που αποτελεί ένα τριαδολογικό απήχημα και την κατάσταση ανάγκης ως κοσμική εκδοχή του θαύματος.
Ζητούμενο του έργου είναι αν υπάρχει και μία ιδιαζόντως νεωτερική ηθική, η οποία απορρέει από τον συνταγματικό πολιτισμό, διατηρώντας χριστιανικά και βιβλικά στοιχεία, και αν αυτή η ηθική μπορεί να αντισταθεί σε μετανεωτερικές προκλήσεις, όπως ο ανανεωμένος φονταμενταλισμός. Ο ευρωπαϊκός συνταγματικός πολιτισμός βασίζεται στο δημοκρατικό κράτος δικαίου, που θεμελιώνεται στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η συνταγματική ηθική περιλαμβάνει την προστασία της αξίας του ανθρώπου, την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, την προστασία της ιδιωτικής σφαίρας, την προστασία της ζωής και της γενετικής ταυτότητας, την εγγύηση για την ύπαρξη πλουραλισμού και ανεκτικότητας ως προς την ετεροδοξία, το πνεύμα κοινωνικής αλληλεγγύης, την ελευθερία μεταβολής θρησκεύματος και πεποιθήσεων, την πολιτιστική πολυμορφία, την προστασία των μειοψηφιών κ.τ.ό. Βεβαίως, όπως επισημαίνει ο Ευάγγελος Βενιζέλος, υπάρχουν και αποκλίσεις ανάμεσα στον ευρωπαϊκό συνταγματικό πολιτισμό και τη χριστιανική ηθική, λ.χ. σε θέματα αυτοδιάθεσης του σώματος, καθώς η συνταγματική ηθική αντλεί και από τον Διαφωτισμό.
Ωστόσο, το γενικότερο πνεύμα της ευρωπαϊκής συνταγματικής ηθικής ανάγεται εν πολλοίς στον χριστιανισμό, παρά τις πολλές διαφορές που έχουν προκύψει από την εκκοσμίκευση της νεωτερικότητας, η οποία γενεαλογείται, άλλωστε, και η ίδια σε διακρίσεις που βρίσκουμε στα Ευαγγέλια, όπως αυτή μεταξύ του Καίσαρος και του Θεού. Θέση του βιβλίου είναι ότι η συνταγματική ηθική είναι η ηθική της νεωτερικότητας, του συνταγματικού κράτους δικαίου και της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Το Σύνταγμα έχει και ηθική κατεύθυνση, καθώς αναγνωρίζει τις ηθικές επιλογές των προσώπων και των οντοτήτων της κοινωνίας των πολιτών. Υπό αυτήν την έννοια, παίζει σημαντικό ρόλο η προστασία ειδικά των μειονοτήτων. Η ηθική αυτή εξαίρει την ατομική ευθύνη, η οποία συνυπάρχει με την ευθύνη των συλλογικών υποκειμένων. Επομένως, πολιτική θεολογία και συνταγματική ηθική μπορούν να συναρμοστούν, καθώς η πολιτική θεολογία συχνά εντοπίζει το πώς θεολογικές έννοιες έχουν εκκοσμικευτεί κατά τη νεωτερικότητα, ενώ η συνταγματική ηθική τονίζει το πώς οι αξίες αυτές απευθύνονται και στην ατομική ευθύνη, ώστε να προαχθεί ένα ορισμένο είδος συνταγματικού πολιτισμού, βασιζόμενου στη φιλελεύθερη δημοκρατία, στα δικαιώματα των μειονοτήτων κ.ο.κ. Δεν υπάρχει βεβαίως πλήρης αντιστοίχηση, καθώς στοιχεία της συνταγματικής ηθικής προέρχονται από τον Διαφωτισμό ως διαφοροποιούμενο από τον Χριστιανισμό. Υπάρχει, όμως, μια επικέντρωση στην κοινή πολιτιστική κληρονομιά αξιών, όπως λ.χ. στην «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση» δημιουργία του ανθρώπου, η οποία εκκοσμικεύεται στη θεωρία των ανθρωπίνων και πολιτικών δικαιωμάτων.
Στο βιβλίο αναλύεται, συναφώς, πλειάδα θεμάτων, όπως λ.χ. περιπτώσεις όπου κείμενα εκκλησιαστικών συνόδων λειτουργούν ως «μαλακό δίκαιο» (soft law), δηλαδή ως επίδραση σε αντιλήψεις, που δεν παράγει, όμως, έννομα αποτελέσματα. Επίσης, ζητήματα βιοηθικής, όπου συχνά η εκκλησιαστική στάση διαφέρει από αυτή του σύγχρονου νομικού πολιτισμού (βλ. λχ., μεταξύ άλλων, θέματα νομικής αλλαγής φύλου, συμφώνου συμβίωσης και γάμου μεταξύ ομοφύλων, αμβλώσεις, παρένθετη μητρότητα κ.ά.). Θίγεται ο ιστορικός πυρήνας του φαινομένου της αυτοκεφαλίας ως ενός είδους «ορθόδοξου βεστφαλισμού», όπου εθνικές πολιτειακές ταυτότητες και αφηγήσεις διεκδικούν και την εκκλησιαστική αυτοκεφαλία, κατά το πρότυπο των διεκδικήσεων του βεστφαλικού κράτους. Αναπτύσσονται επίσης οι πολιτικές συνέπειες της χριστιανικής πίστης στη συγχώρεση και την ανάσταση.
