Σωτηρία Ορφανίδου, Ψηλαφώντας τον άνθρωπο του μέλλοντος. Μια αναζήτηση ταυτότητας στην εποχή του Ψηφιακού Υπαρξισμού και της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης, Διαδρομή 2023.
Το έργο της Σωτηρίας Ορφανίδου ταυτοχρόνως αποτελεί έναν διεξοδικό οδηγό για τον άνθρωπο του παρόντος και του μέλλοντος, καθώς αναπτύσσει τις ανθρωπολογικές επιπτώσεις που θα έχει η 4η βιομηχανική επανάσταση, αλλά και καταθέτει την πρωτότυπη έννοια του «ψηφιακού υπαρξισμού», η οποία μπορεί να εννοηθεί είτε περιγραφικά, είτε και αξιακά. Περιγραφικώς, ο ψηφιακός υπαρξισμός υποδηλώνει τον τρόπο με τον οποίο επιτελεί η συνεχής ψηφιακή διασύνδεση νέες μορφές εξατομίκευσης και διυποκειμενικότητας, συμπεριλαμβανομένης ακόμη και της συγκροτήσεως του πολιτικού σώματος μέσα από τη συνεχή ιδιότυπη διαβούλευση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παραφράζοντας τον Ντεκάρτ, θα λέγαμε ότι σήμερα ισχύει το «είμαι συνδεδεμένος, άρα υπάρχω», όμως σύμφωνα με την υπαρξιστική εκδοχή του καρτεσιανού cogito, ο εαυτός που υπάρχει αναστοχαστικά είναι ένας «άλλος» κατά τον Πολ Ρικέρ, και μάλιστα βυθισμένος στο παρελθόν κατά το «σκέπτομαι, άρα υπήρξε» του Ζαν-Πολ Σαρτρ. Το καινούργιο που φέρνει ο ψηφιακός κόσμος είναι η αδυναμία λήθης, καθώς όλοι οι παρωχημένοι εαυτοί είναι αποθηκευμένοι εσαεί με αποτέλεσμα το πανοπτικόν να επεκτείνεται και στο παρελθόν. Με την έννοια αυτή ο ψηφιακός υπαρξισμός σημαίνει αφενός τα φαινόμενα δυναμικής επιτέλεσης του εαυτού στο παρόν μέσω της συνεχούς αυτοσκηνοθεσίας, καθώς η ζωή μετατρέπεται σε μία περφόρμανς παρακολουθούμενη από δυνητικά άπειρο αριθμό θεατών και αποδεκτών, με έκδηλο το στοιχείο του φαντασιακού, και αφετέρου μια νέα μορφή διυποκειμενικότητας, καθώς το διαδικτυακό βλέμμα των άλλων διαμεσολαβεί διαρκώς τη συγκρότηση του εαυτού, ακόμη και στο παρελθόν που δεν μπορεί ποτέ να σβηστεί.
Το αξιακό διακύβευμα ως προς τον σχηματισμό πολιτικής κοινωνίας είναι η ευκολία της σκηνοθεσίας και αυτοσκηνοθεσίας να μην οδηγήσει σε έναν πολιτικό βολονταρισμό, που θα προβάλλει εύκολες λύσεις με άκοπο τρόπο, αλλά οι δυνατότητες εμπλουτισμού που προσφέρει το διαδίκτυο να οδηγήσουν σε περιχώρηση με τις διαφορετικές απόψεις και αντιλήψεις σε πείσμα των δωματίων ηχούς (echo chambers) των αλγορίθμων. Το βιβλίο πέρα από την καταγραφή κάνει νύξεις, αλλά και καταθέτει προτάσεις προς αυτήν την κατεύθυνση.
Με την έννοια που αναφέραμε, και ο ψηφιακός υπαρξισμός μπορεί να είναι ένας ανθρωπισμός, για να επικαιροποιήσουμε τη φράση του Ζαν-Πολ Σαρτρ, μόνο αν βρούμε τους υπεύθυνους τρόπους διυποκειμενικότητας, που δεν θα υποκύψουν στους εύκολους πειρασμούς αυτοσκηνοθεσίας και πολιτικού βολονταρισμού, τους οποίους επισημαίνει στο έργο της η Σωτηρία Ορφανίδου. Ψηφιακός υπαρξισμός με την αξιολογική σημασία σημαίνει να συνειδητοποιούμε τη ρήση του Χανς Γιόνας ότι πλέον στα αντικείμενα της τεχνολογίας έχει προστεθεί ο ίδιος ο άνθρωπος και να αντιστεκόμαστε στις πλέον εξαντικειμενικευτικές συνέπειές της. Από τα πλέον ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου είναι η διάκριση ανάμεσα στον υπερανθρωπισμό, που επιδιώκει την αναβάθμιση του εαυτού και τον μετανθρωπισμό, για τον οποίο η ανθρωπότητα είναι οιονεί αναλώσιμη, όπως βλέπουμε και με τους κυβερνο-οργανισμούς (cyborgs). Προς τον μετανθρωπισμό κατατείνουν το διαδίκτυο των πραγμάτων και των σωμάτων, που αναμένεται να οδηγήσουν σε συγχώνευση του φυσικού και βιολογικού κόσμου με τον κυβερνοκόσμο, ιδιαίτερα μάλιστα με τις εμφυτεύσιμες διεπαφές εγκεφάλου και υπολογιστή.
Το βιβλίο της Σωτηρίας Ορφανίδου επιμένει στην πολιτική διάσταση του ψηφιακού υπαρξισμού, ήτοι σε τρόπους με τους οποίους είναι δυνατό να αποφευχθούν οι ολοκληρωτικοί πειρασμοί του πανοπτικού και η έλλειψη ιδιωτικότητας, που απειλεί τη δημοκρατία, ενώ ταυτοχρόνως οι πολίτες να υπερβούν τις ευκολίες της αυτοσκηνοθεσίας, που συχνά συνάδει με έναν αδιαμεσολάβητο πολιτικό βολονταρισμό επίσης επικίνδυνο για τη φιλελεύθερη δημοκρατία, η οποία έχει ανάγκη τόσο από τη λαϊκή κυριαρχία όσο και από θεσμικές διαμεσολαβήσεις και οριοθετήσεις. Η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να προσφέρει μία ψηφιακή δημοκρατική αγορά με εξαιρετικά γόνιμο τρόπο για την πρωτοφανή σε όγκο ανταλλαγή πληροφοριών αλλά και για την πρόσβαση σε εναλλακτική πληροφόρηση από αυτήν την εξουσίας, είναι όμως ένα υπαρξιακό άθλημα αυτό να μην καθίσταται αποπροσανατολιστικός πληθωρισμός, αλλά πρόσκληση σε αναζήτηση του ουσιώδους και του ιδιαζόντως ανθρωπίνου, όταν η τεχνητή νοημοσύνη θα έχει αντικαταστήσει τις πλέον μηχανικές από τις ανθρώπινες δραστηριότητες.
