Στέλιος Ράμφος, Ψυχή παντού. Πέντε ομιλίες για τον Φρόυδ, Αρμός, Αθήνα 2023.
Το βιβλίο του Στέλιου Ράμφου προκύπτει από πέντε ομιλίες του όπου διαπραγματεύεται τις ανθρωπολογικές προεκτάσεις της ψυχανάλυσης του Σίγκμουντ Φρόιντ και τρόπον τινά τίθεται σε συνέχεια προηγούμενου βιβλίου για τα όνειρα των Ελλήνων στην αρχαία, βυζαντινή και νεώτερη εποχή (Η Ελλάδα των ονείρων. Σπουδή στο συλλογικό μας φαντασιακό, Αρμός, Αθήνα 2020). Η συμπλήρωση που προσφέρει ο Φρόιντ στην ελληνική θεώρηση των ονείρων είναι ότι ανακάλυψε στα όνειρα έναν μηχανισμό απόκρυψης. Και για αυτό κατ’ αντιστροφή η ψυχανάλυση, επιμένοντας μεταξύ άλλων και στα όνειρα, είναι μια προσπάθεια αποκατάστασης της χαμένης ακεραιότητας και καθολικότητας του ανθρώπου. Και στην ελληνική σκέψη υπήρχαν μορφές ψυχανάλυσης, όπως η τέχνη ἀλυπίας του Αντισθένους, ήτοι η διά λόγων παραμυθία των λυπουμένων, ενώ η θεραπεία διά του λόγου παθών της λύπης, του φόβου και της ηδονής θα απασχολήσει και Στωικούς, όπως ο Ποσειδώνιος. Στον Φρόιντ όμως οφείλουμε τη διάγνωση μηχανισμών απώθησης, καθώς και μια διαδικασία αντίστροφης θεραπείας διά του λόγου, ώστε τα συμπτώματα της νεύρωσης να υποχωρήσουν. Η ψυχανάλυση είναι έτσι μια επιστήμη όχι θετική, αλλά ερμηνευτική, όπως λ.χ. η Ιστορία, η Ανθρωπολογία ή η Αρχαιολογία και όντως ο Φρόιντ θεωρούσε τον εαυτό του ως έναν ανασκαφέα της ανθρώπινης ψυχής. Ο τίτλος «ψυχή παντού» δηλώνει ακριβώς αυτήν την ακεραίωση του ψυχαναλυόμενου ανθρώπου, καθώς το ασυνείδητο κατοικεί στα νοήματα αντί για τις αισθήσεις και η ψυχανάλυση μετακινεί το κέντρο βάρους από τα πράγματα στην ψυχική μας σχέση μαζί τους, ήτοι στο νόημα. Στους προνεωτερικούς πολιτισμούς τα σύμβολα είναι ετερονομούμενα, ενώ η ψυχανάλυση φέρνει μία ανάληψη των συμβόλων του εαυτού, μέσα από την εξέταση των απωθημένων επιθυμιών που έχουν συγκροτήσει το ασυνείδητο. Ενώ το όνειρο στις ελληνικές ονειρομαντείες αποτελεί εκδήλωση εξωτερικών δυνάμεων, στην ψυχανάλυση είναι μεταμφιεσμένη εκπλήρωση απωθημένης επιθυμίας του ίδιου του υποκειμένου μέσα από συγκεκριμένους μηχανισμούς συμπύκνωσης, δραματοποίησης και δημιουργικής επεξεργασίας.
Το εγχείρημα αυτό έχει επιπτώσεις και στον πολιτικό μακρόκοσμο. Γιατί το επίκαιρο πολιτικό διακύβευμα είναι μια κοινωνία όπου θα κυριαρχεί η ενσυναίσθηση, δηλαδή η εσωτερικότερη αίσθηση του άλλου εντός μου, αντί για απλώς τις εξωτερικές σχέσεις συναλλαγής. Η έξαρση της βίας στις κοινωνίες μας δηλώνει μία επικράτηση του φυσικού επί του ψυχικού. Στον Φρόιντ οφείλουμε το ότι έδωσε τη δυνατότητα στη φωνή των υπογείων να ακουστεί, ανακαλύπτοντας το πεδίο του ασυνείδητου. Παραδόξως, ο σκοπός της ψυχανάλυσης είναι παρόμοιος με αυτόν των Ελλήνων φιλοσόφων, ήτοι η εγκράτεια, η αυτοπειθαρχία, αλλά και η δημιουργική μεταρσίωση, όμως η νεωτερική ψυχανάλυση επικέντρωσε περισσότερο στην οικείωση από το υποκείμενο των απωθημένων επιθυμιών του σε μια διαδικασία περισσότερο εξατομικευμένου αναστοχασμού, ο οποίος πλέον περιλαμβάνει ακόμη και τα υπόγεια ή τους υπονόμους της ψυχής. Με τον τρόπο αυτό άλλωστε ο Φρόιντ προεκτείνει διαισθήσεις των Ελλήνων τραγωδών. Αν η νεύρωση είναι η ψευδαίσθηση με την οποία αντικαθιστούμε την πραγματικότητα, η ψυχανάλυση είναι η επιστροφή στην πραγματικότητα με όρους εσωτερικής ειρήνης. Το έργο αυτό δεν είναι μόνο ατομικό στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή, αλλά και συλλογικό σε μια ολόκληρη κοινωνία, η οποία προβάλλει το πνεύμα της στο άπειρο για να το δεξιωθεί ως οδηγητικό φως, σύμφωνα με μια νεωτερική εκκοσμικευμένη εκδοχή του θεϊκού απείρου, το οποίο αναζήτησε και η ελληνική παράδοση. Η ψυχανάλυση και μάλιστα στις μετα-φροϋδικές εκδοχές της δείχνει τη διυποκειμενική φύση της επιθυμίας, στην οποία εδράζονται οι κοινωνικοί δεσμοί, όπως είχε διαγνώσει ήδη ο Πλάτων. Ακολουθώντας τον Φρόιντ ως μετεξέλιξη της πλατωνικής σκέψης, ο Στέλιος Ράμφος αναζητεί στο πολιτικοκοινωνικό κυρίως επίπεδο μία δημιουργική συνέργεια της συνειδήσεως και του αναρχισμού του ασυνειδήτου στους αντίποδες της εξωτερικότητας μιας μαζοποιημένης κοινωνίας.
