Χρήστος Νάτσης, Το Τετράγωνο έξω από τη Σκακιέρα. Στιγμιότυπα από την πολιτισμική ιστορία του σκακιού, Δόμος, Αθήνα 2023.
Τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για το σκάκι, ακόμη και από τους μη ειδικούς, στο οποίο ενδέχεται να συνέβαλε η πανδημία του κορονοϊού που έστρεψε την προσοχή σε δραστηριότητες, οι οποίες δεν χρειάζονται την έκθεση στην ύπαιθρο, αλλά και η μαζική επιτυχία σειρών όπως το Γκαμπί της Βασίλισσας. Το βιβλίο του Χρήστου Νάτση ανταποκρίνεται στο ενδιαφέρον των μη ειδικών, οι οποίοι μπορούν να μη γνωρίζουν σε βάθος την τεχνική πλευρά του σκακιού, αλλά θέλουν να μάθουν για το πώς η ιστορία του συνδέθηκε με ευρύτερα πολιτιστικά, πολιτικά, φιλοσοφικά ή και καλλιτεχνικά κινήματα. Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου είναι η σύνδεση των «Υπερμοντέρνων» στο σκάκι με τα πορίσματα των θεωριών της σχετικότητας και της κβαντομηχανικής ή με την αισθητική φιλοσοφία του Αλεξέι Σίροβ. Θα αναπτυχθεί επίσης η σημασία ευρεσιτεχνιών, όπως το σκακιστικό χρονόμετρο του Φίσερ. Συντελεί στον συναρπαστικό χαρακτήρα του βιβλίου η άγρα πλήθους ιστοριών από τη ζωή των μεγάλων σκακιστών, με έμφαση στο πάθος και την έξαψη που συνοδεύει το παιχνίδι ως αντανάκλαση της κοινωνίας, αλλά και ως επίδραση επ’ αυτής.
Το βιβλίο πάντως δεν ακολουθεί την απόδοση του σκακιού στον «υψηλό πολιτισμό», η οποία συμβαίνει κατεξοχήν στην Ελλάδα με την προβολή του σκακιστή ως του κατεξοχήν διανοούμενου, αλλά επικεντρώνει στον περισσότερο αγωνιστικό χαρακτήρα της αναμέτρησης. Οι αφετηρίες των κεφαλαίων είναι συχνά σαρκικές, αντί για πνευματικές: Θα δούμε λ.χ. το πώς η κατάσταση των δοντιών του Μιχαήλ Μποτβίνικ επηρέασε το παιχνίδι του, τις διατροφικές συνήθειες του Βλαντίμιρ Κράμνικ και την επίδρασή τους στα ματς, τα γυαλιά καθρέφτες του Κορτσνόι στον αγώνα του με τον Κάρποβ στις Φιλιππίνες, μια ιστορία που σφραγίζεται από την παρουσία της παραψυχολογίας και του υπνωτισμού κ.ά. Το βιβλίο μοιάζει με ένα φωτογραφικό άλμπουμ που μας μεταφέρει εντυπώσεις από τη χώρα του σκακιού.
Στο βιβλίο του Χρήστου Νάτση θα παρελάσει ένα μεγάλο μέρος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (μεταξύ άλλων στις λίγες ουδέτερες περιοχές όπως η Πορτογαλία), καθώς και του Ψυχρού Πολέμου και των γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων, οι οποίες αναβιώνουν και στη δική μας εποχή, μέσα από τις ιστορίες σοβιετικών μετρ και της αμφίσημης σχέσης τους με τη Δύση. Ο Χρήστος Νάτσης αποδομεί πάντως στερεότυπα όπως αυτό της «γεωπολιτικής σκακιέρας» και του «στρατηγού σκακιστή» από κοινού με τον «Θεό που παίζει ζάρια» και τον «πολιτικό που παίζει πόκερ». Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η σχέση του Γκάρι Κασπάροβ με τη μητέρα του σε αναφορά με την εβραϊκή καταγωγή του και τη θέση των Εβραίων στη Σοβιετική Ένωση. Πηγαίνοντας πιο πίσω στον χρόνο, πολύ αποκαλυπτική είναι η ιστορία του Καπαμπλάνκα σε σχέση με το εμπόριο, την αποικιοκρατία και το σκάκι στην Κούβα του 19ου αιώνα. Στο βιβλίο του Χρήστου Νάτση, οι σκακιστές παρουσιάζονται λιγότερο ως πνευματικοί άνθρωποι και περισσότερο ως παίκτες με εμμονές, τόσο στο παιχνίδι τους όσο και στη ζωή τους, όπως βλέπουμε λ.χ. με τον ρόλο της παπυρολογίας στον βίο του Ρόμπερτ Χιούμπερτ. Με την έμφαση αυτή το σκάκι αναδεικνύεται στην πλήρη πνευματικοσωματική του διάσταση ως μια παιδιά που δέχεται, αλλά και προκαλεί εξελίξεις στον ευρύτερο κοινωνικοπολιτικό στίβο.
