Σωτηρία Ορφανίδου, Μετανθρωπισμός. Η εξέλιξη ή το τέλος του ανθρώπου;, εκδ. Διαδρομή, Αθήνα 2024.
Η Σωτηρία Ορφανίδου εξετάζει τεχνολογικές εξελίξεις, όπως η βιοπληροφορική, η γενετική μηχανική, η συνθετική βιολογία, η δυνατότητα για πρώτη φορά να συνδέονται υπολογιστές και λογισμικό με φυσικά και βιολογικά συστήματα, φτάνοντας στη δημιουργία ενός ψηφιακού εαυτού και στη συγχώνευση ψηφιακού, βιολογικού και φυσικού κόσμου. Ταυτόχρονα επισκοπεί τον αργό πολιτισμικό μετασχηματισμό, ο οποίος συντονίστηκε με αυτές τις τεχνολογικές εφευρέσεις, αλλά και με φιλοσοφικά ρεύματα, όπως η μεταδομιστική σκέψη, που μίλησε για το τέλος του ανθρώπου και για μια μετανθρώπινη πραγματικότητα, αλλά και ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός. Αναλύεται επίσης ο διφυής χαρακτήρας του οικοκεντρισμού και του φεμινισμού, τα οποία κατ’ αρχήν αποτελούν αντίδοτα σε υπερβολές των τεχνολογικών εξελίξεων, ωστόσο μπορούν και αυτά να ερμηνευθούν σε μετανθρωπιστική προοπτική. Ο μετανθρωπισμός αναλύεται στις τρεις διαστάσεις του ως φιλοσοφικός, πολιτισμικός και κριτικός, ενώ διακρίνεται από τον υπερανθρωπισμό. Ενώ ο υπερανθρωπισμός έχει ως κεντρική του έννοια την αναβάθμιση του ανθρώπου, ο μετανθρωπισμός μεταβαίνει σε μία υβριδικότητα ανθρώπου και μηχανής. Αναφέρεται επίσης ο «μεταδυισμός», κυρίως μεταξύ θανάτου και ζωής, ότι δηλαδή ζωή και θάνατος δεν αποτελούν ένα αλληλοαποκλειόμενο δίπολο, αλλά μπορεί να γίνει αντιληπτή μέσω της τεχνολογίας και μία μέση κατάσταση, όπου δεν θα έχουμε επιβίωση του συγκεκριμένου ανθρωπίνου προσώπου, αλλά θα έχουμε δίκην μετενσαρκώσεως μία μεταφόρτωση των συνειδησιακών περιεχομένων του σε μία μηχανή. Το διαδίκτυο πραγμάτων και σωμάτων φέρνει εξάλλου μία νέα μορφή τεχνολογικού ανιμισμού, όπου τα πάντα, σώματα, φύση και μηχανή θα έχουν αισθητήρες και συνδεσιμότητα στο διαδίκτυο, για να ανταλλάσσουν πληροφορίες, με αποτέλεσμα ένα νέο σύμπαν, όπου τίποτα δεν θα είναι χωρίς κάποιο είδος συνείδησης.
Ο υπερανθρωπισμός ως ανθρώπινη αναβάθμιση βασίζεται σε φαρμακευτικές ουσίες για τη βελτίωση της μνήμης, της συγκέντρωσης, της αϋπνίας και της διάθεσης, φάρμακα ενισχυτικά απόδοσης, κοσμητική χειρουργική, επεμβάσεις αλλαγής φύλου, προσθετική, αντιγηραντική ιατρική και πιο στενές διεπαφές ανθρώπου-υπολογιστή, καθώς και νανορομπότ που θα κατακλύζουν τα τριχοειδή αγγεία του ανθρώπινου εγκεφάλου για επέκταση της ανθρώπινης νοημοσύνης. Το μανιφέστο του υπερανθρωπισμού είναι ότι η γήρανση είναι ασθένεια, ενώ σκοπός του ανθρώπου μπορεί να είναι η οριστική της υπέρβαση, μέσω αναβάθμισης των γνωστικών λειτουργιών, δηλαδή αντίληψης, συγκέντρωσης, μνήμης κ.λπ., μέσω συναισθηματικής αναβάθμισης, με μεθόδους ενίσχυσης της διάθεσης ή ελέγχου των συναισθημάτων και μέσω σωματικής αναβάθμισης, συμπεριλαμβανομένου του γονιδιακού ντόπινγκ. Η αναβάθμιση βασίζεται σε τεχνολογικά μέσα όπως προσθετικά μέλη, ενεργά εμφυτεύματα, φαρμακευτικές ουσίες, γονιδιακές θεραπείες, τεχνητά ζωτικά όργανα, νανοσυσκευές ή νανορομπότ στο εσωτερικό του οργανισμού, σύνδεση εγκεφάλου με τεχνητή νοημοσύνη ή υπολογιστικά συστήματα κ.ά. Ένα πολιτικό πρόβλημα είναι αν αυτή η ανθρώπινη αναβάθμισηθα απευθύνεται στο σύνολο του λαού ή μόνο σε μία ελίτ, οδηγώντας σε μια χαώδη ανισότητα, η οποία θα περιλαμβάνει πλέον και βιολογική ανισότητα. Στο μέλλον θα είναι επίσης δυνατή πιθανόν μία τεχνητή παρέμβαση ακόμη και στο γονιδίωμα, το οποίο αποκαλείται βιοχακάρισμα (biohacking). Η πιο φιλόδοξη μορφή μετανθρωπισμού είναι η μεταφόρτωση του νου, η οποία σημαίνει κατά το υπερανθρωπιστικό μανιφέστο ότι θα μετατρέψουμε μια προσωπικότητα βασισμένη στον άνθρακα σε μια προσωπικότητα βασισμένη στο πυρίτιο ή αλλιώς για την ψηφιοποίηση της προσωπικότητάς μας, με άλλα λόγια τη μετουσίωση της βιολογικής ύλης σε ψηφιακά δεδομένα. Άλλα πρωτοποριακά οράματα αφορούν στην κρυογονική, την επιδιόρθωση των κυττάρων σε μοριακό επίπεδο. Η ψηφιακή αθανασία πρεσβεύει τη λεπτομερή σάρωση (scanning) του εγκεφάλου και στη συνέχεια την επαναδόμηση του νευρωνικού δικτύου του σε ψηφιακό υπόστρωμα με τη βοήθεια υπολογιστικών μοντέλων, κατά την πρόταση μεταξύ άλλων του Νικ Μπόστρομ.
Η Σωτηρία Ορφανίδου παρατηρεί ότι παρόλο που ο υπερανθρωπισμός είναι πιο δημοφιλές κίνημα, καθώς υποστηρίζει ότι δεν ακυρώνει τις ανθρωπιστικές αρχές του Διαφωτισμού, ωστόσο πρόκειται για μία απολύτως τεχνοκεντρική στάση. Ο μετανθρωπισμός πηγαίνει παραπέρα, καθώς αποδομεί τον σαφή διαχωρισμό μεταξύ ζωής και θανάτου, θεωρώντας τα ως ενδοδραστικές διαδικασίες. Για τον μετανθρωπισμό, το μυστήριο που χωρίζει τις καταστάσεις της ζωής και του θανάτου εκφράζει την υιοθέτηση ενός ακόμη δυισμού, ο οποίος πρέπει να καταργηθεί, όπως λ.χ. αυτός μεταξύ ψυχής και σώματος. Με την προσπάθεια ψύξης (κρυοσυντήρηση) η διαδικασία του θανάτου αναστέλλεται προσωρινά, έως ότου η επιστήμη κατά τον τεχνομεσσιανισμό ανακαλύψει τρόπους για την αποκατάσταση των βλαβών που οδηγούν στον θάνατο, όπως οι ασθένειες ή η φθορά του γήρατος. Επεκτείνοντας τα cyborgs, ο μετανθρωπισμός κάνει λόγο για inforgs, που είναι πληροφορικοί οργανισμοί, ενώ συζητείται και το ενδεχόμενο αποδόσεως νομικών δικαιωμάτων σε τεχνολογικά και ηλεκτρονικά «πρόσωπα». Η Σωτηρία Ορφανίδου παρουσιάζει στο έργο της τόσο τις τεχνολογικές εξελίξεις όσο και τη φιλοσοφική κριτική από μία ανθρωπιστική σκοπιά. Η τελευταία επικεντρώνεται περισσότερο στην αναφορικότητα που έχει το ανθρώπινο πρόσωπο να απευθύνεται στην ετερότητα, αλλά και στο μυστήριο της ελευθερίας από προκαθορισμούς. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν η θνητότητα αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο του ανθρώπινου προσώπου και αν η υπαρξιακή ανάληψή της συνδέεται με το ιδιαζόντως ανθρώπινον. Ο άνθρωπος ως μια ετερο-αναφορική υποκειμενικότητα με συνείδηση της περατότητάς του θεωρείται ως διαφορετικός στην υπαρκτική του βαθύτητα από τα φαντασιακά προτάγματα του υπερανθρωπισμού και του μετανθρωπισμού.
