Η σύγχρονη νεοελληνική δραματουργία (από την περίφημη γενιά του 1970 και μετά) έχει παγιδευτεί κάπου μεταξύ ηθογραφίας και ωμού, κυνικού ρεαλισμού. Ο μαγικός ρεαλισμός στο θέατρο εκλείπει. Η ποιητικότητα απουσιάζει. Βωμολοχίες, ακραίες σαδομαζοχιστικές σχέσεις, βία, βιασμοί, βιαιοπραγίες, υβρεολόγιο ακατάσχετο.
Παρατηρούνται επίσης φαινόμενα αυτοδραματοποίησης: καλλιτέχνες αυτοπροβάλλονται σκηνικώς, μετατρέποντας το πρωτογενές υλικό τής εμπειρίας τους σε δραματικό.
Βεβαίως, η αυτοσχεδιαστική (ή μη) performance είναι ένα διακριτό είδος παραστατικής τέχνης, είτε βασίζεται πάνω σε ένα κείμενο ποιητικό (π.χ. του Γιάννη Ρίτσου) είτε βασίζεται σε απομαγνητοφωνημένους δραματοποιημένους μονολόγους (όπως π.χ. Η Γυναίκα της Πάτρας του ποιητή και δημοσιογράφου Γιώργου Χρονά, που τόσο ωραία ερμηνεύτηκε από την Ελένη Κοκκίδου, σε σκηνοθεσία τής προσεκτικής –ακόμη τότε– Λένας Κιτσοπούλου).
Όμως η βαριά κληρονομιά τής αθηναϊκής επιθεώρησης, της οπερέτας, του ελαφρολαϊκού θεάτρου αφενός και η εγγενής σατιρική, καυστική, σκωπτική διάθεση τού Έλληνα (από αρχαιοτάτων χρόνων) ως συνώνυμη της ελεύθερης έκφρασης στο πλαίσιο τής Δημοκρατίας, σε συνδυασμό με το κωμειδύλλιο, τα κινηματογραφικά μιούζικαλ και τις τηλεοπτικές σαπουνόπερες αλλοίωσαν την πρωτογενή (με ερωτηματικό) δραματική παραγωγή αυτού του τόπου. Εάν λάβουμε υπ’ όψιν και την μακρά πορεία αναβίωσης τού αρχαίου δράματος (με τα γνωστά –πρόσφατα, φετινά– τραγελαφικά αποτελέσματα), τότε το αποτέλεσμα είναι τόσο υβριδικό, χαοτικό, επαρχιακό, περιθωριακό και περιορισμένο στα στενά χωροχρονικά συμφραζόμενα του αυτοθαυμαζόμενου ναρκισσισμού τής μετριοκρατίας.
Ο Παπαδιαμάντης, ο Βιζυηνός, ο Ντοστογιέφσκι δεν έγραψαν για το θέατρο ως σκηνική πραγμάτωση. Τα έργα τους όμως παίζονται για πολλούς λόγους: 1. Είναι καλογραμμένα, δομημένα, με στέρεα αφηγηματικά υλικά και βασισμένα πάνω σε πανάρχαιες τεχνικές, 2. Είναι ποιητικά, 3. Είναι φιλοσοφικά, 4. Λειτουργούν ως μνημεία οξυτάτης κοινωνικής ανατομίας, 5. Είναι πολιτικά (με την έννοια τού Διαφωτισμού), 6. Είναι μαρτυρίες ή και χρονικά, 7. Δεν επιχειρούν να κολακέψουν τα ρηχά γούστα τού κοινού…
Όσον αφορά τους αρχαίους μύθους (όπως πέρασαν κυρίως μέσα από τις ελληνιστικές σπουδές, τις κλασικές σπουδές και το αείζωον αρχαίο δράμα, που «τράφηκε με ψίχουλα από το τραπέζι τού Ομήρου»), ελάχιστοι είναι οι δραματουργοί στον 20ό αιώνα που το ανανέωσαν, αναδημιουργώντας δικά τους πρωτότυπα και αυτοδύναμα δραματικά έργα (Ανούιγ, Ο’Νηλ, Σαρτρ κ.ά.). Στην Ελλάδα μόνον ο Ρίτσος με τους αρχαιόθεμους μονολόγους του κατάφερε να σπάσει το γλωσσικό φράγμα και να εξακτινωθεί (τουλάχιστον στον σύγχρονο γαλλόφωνο χώρο, αλλά και αλλού).
Στον 21ο αιώνα το τοπίο είναι θολό, αλλά πενιχρό. Γράφονται σύγχρονα θεατρικά έργα με θέματα από την αρχαία τραγωδία, αλλά είτε δεν προβάλλονται είτε τα αποτελέσματα είναι πενιχρά.
Με μία εξαίρεση: Χριστόφορος Χριστοφής, ένας σύγχρονος δραματικός ποιητής με υψηλές σκηνικές αξιώσεις, που τιμάει τον ελληνικό λόγο και το αρχαίο δράμα, αρύει τις εμπνεύσεις του από την αρχαία ελληνική μυθολογία, διαθέτει απαράμιλλη αρχαιογνωσία και φωτίζει το τώρα με τις δάδες των ιερών μυστηρίων του παρελθόντος.
Βραβευμένος από την Ένωση Κριτικών Θεάτρου (2022) για το πρωτότυπο θεατρικό του έργο, συνεχίζει –όπως φαίνεται και στην ηλεκτρονική βάση της biblionet– τον εν εξελίξει ποιητικό, διαλογικό, φιλοσοφικό του αγώνα δρόμου μαραθωνίων αποστάσεων.
Εκτός από την εκπληκτική Χρυσόμυγα, τον απογειωτικό Τουλούζ Λωτρέκ: Η φαντασία της αμαρτίας, τρεις πολυσέλιδοι τόμοι με θεατρικά του έργα έχουν ήδη τυπωθεί (Θεατρικοί καινούργιοι δρόμοι αν και σκοτεινοί στο φως δείχνουν, Ευριπίδης Μαινόμενος και άλλα θεατρικά έργα…, Το αίνιγμα του χαμένου Θεού και άλλα θεατρικά έργα) κι ετοιμάζεται η επανέκδοση τού αφηγήματος που σχετίζεται με την αριστουργηματική ταινία Ρόζα. Και δεν πρέπει να λησμονήσουμε την αναδημιουργική επικαιροποίηση κωμωδιών τού Μενάνδρου σε έναν υποδειγματικής αρτιότητας τόμο. Όπως είπε ο ποιητής Τηλέμαχος Χυτήρης, πρόκειται για μια «επαναμάγευση τής Ιστορίας».
Η αρχαιομάθεια, η επισταμένη έρευνα και η ενδελεχής μελέτη των κειμένων τής Αρχαίας Γραμματείας οδηγεί τον δημιουργό σε μία διαχρονική διαστολή των κοινωνουμένων νοημάτων. Αυτή η «κοσμοπολίτικη διάθεση» φαίνεται παραδείγματος χάριν στον βραβευμένο Προμηθέα που ανέβηκε στο Μέγαρο (Το κάλεσμα του Προμηθέα) αλλά και στη σύγχρονη τραγωδία του με τίτλο Η εκδίκηση της Μελιτώς, που πρωτοανέβηκε φέτος, το 2023, στο «Θέατρο Κατίνα Παξινού» στο Αττικό Άλσος, στο πλαίσιο τού επιτυχημένου θεσμού τής Περιφέρειας Αττικής «2ο Διαβαλκανικό Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος».
Κοινό και Κριτική υποδέχθηκαν με ιδιαίτερη θέρμη κι ενθουσιασμό αυτές τις καινοφανείς πρωτοποριακές αναπλάσεις που διαφέρουν από τις περισσότερες σύγχρονες απόπειρες ερμηνείας τού Αρχαίου Δράματος στις επίσημες φεστιβαλικές διοργανώσεις.
Αυτό που διακρίνει τον Χριστόφορο Χριστοφή ως δραματουργό, ως σύγχρονο δραματικό ποιητή διεθνούς βεληνεκούς, είναι: η σοβαρότητα, ο σεβασμός, η ευλάβεια με την οποία προσεγγίζει τα αρχαία κείμενα, η συνδημιουργική ελευθερία που απολαμβάνει γράφοντας, η διάδρασή του με τη λεγομένη «περιρρέουσα ατμόσφαιρα», αλλά πάνω απ’ όλα η αρχαιομάθεια, η αρχαιογνωσία που πηγάζει από την καθημερινή τριβή του με τη βιωμένη καθημερινότητα, μέσα όμως από το πρίσμα της παγκόσμιας ελληνικότητας, μιας σκέψης ανθρωποκεντρικής κι ανθρωπομετρικής, που εμφορείται από τα ουμανιστικά ιδεώδη τού Διαφωτισμού.
Είναι σπάνιο να ανακαλύπτουμε έναν καινοτόμο ποιητή εν ζωή, είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τον σύγχρονο νεοελληνικό πολιτισμό μας να αρδεύεται από αξίες δοκιμασμένες μέσα στον χρόνο, να αξιοποιεί παραδομένα κείμενα που ανήκουν στην Πανανθρώπινη Πνευματική Κληρονομιά.
Ως προς αυτό διαφέρει ο Χριστόφορος Χριστοφής από πολλούς εν ζωή θεατρικούς συγγραφείς: αποφεύγει τον ωμό ρεαλισμό, την τοπικιστική ηθογραφία, την εγχώρια μεμψιμοιρία, την ράθυμο ωχαδερφισμό και πάνω απ’ όλα: αποστρέφεται τη βωμολοχία. Ο γραπτός και σκηνικός του λόγος είναι ερωτικός, προσιδιάζει όμως στον μαγικό ρεαλισμό που καλλιέργησε επισταμένως ο Κάρολος Κουν στο ένδοξο Θέατρο Τέχνης.
Τα νεοπλατωνικά ιδανικά μαζί με τις θεωρίες τού Πυθαγόρα, το Κοινό Καλό (που είναι αναπόφευκτα και αγαθό), η αριστοτελική ταύτιση Αισθητικής και Ηθικής χαρακτηρίζουν έναν σύγχρονο δραματουργό που αποτελεί υπόδειγμα για πολλούς από τους συγχρόνους μου.
Εν κατακλείδι, η μελέτη του έργου θεατρικών συγγραφέων που βρίσκονται σε δημιουργική εξέλιξη, είναι σημαντική τόσο για την επιστήμη τής Θεατρολογίας όσο και για τη θεατρική ζωή του τόπου.
Ανακαλύψτε τους!
⸙⸙⸙
[Αναλυτική μου κριτικογραφία για την πρόσφατη Εκδίκηση της Μελιτώς εδώ, εδώ και εδώ.]
