Ζωρζ Ντιντί-Ουμπερμάν, Φλοιοί, μετάφραση: Ρίκα Μπενβενίστε, Αντίποδες, Αθήνα 2025.
Το βιβλίο συνδυάζει φωτογραφίες και στοχασμούς που αφορμώνται από τμήματα φλοιού σημύδας που συγκράτησε ο Ζωρζ Ντιντί-Ουμπερμάν από την επίσκεψή του στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Από την τάση αυτή του ιστορικού τέχνης και φιλοσόφου Ντιντί-Ουμπερμάν έχει ξανατεθεί το ζήτημα για το μη αναπαραστάσιμο του Ολοκαυτώματος, που υπερβαίνει τις δυνατότητες της εικόνας και της φαντασίας. Ενώ παλαιότερα ο σκηνοθέτης Κλωντ Λαντζμάν είχε βασιστεί στη φωνή αλλά και στη σιωπή επιζώντος μάρτυρα, ώστε να καταγγείλει το ψεύδος της εικόνας, ο Ντιντί-Ουμπερμάν είχε πραγματοποιήσει στο Παρίσι το 2001 έκθεση φωτογραφιών, που είχαν τραβήξει με κίνδυνο της ζωής τους τον Αύγουστο του 1944 Sonderkommando, δηλαδή Εβραίοι κρατούμενοι, επιφορτισμένοι με τη διακίνηση των πτωμάτων, προορισμένοι κι οι ίδιοι στον θάνατο, ώστε να τις εξαγάγουν για χάρη της αντίστασης και να απαθανατιστεί η γενοκτονική διαδικασία. Απέναντι σε επικριτές του, ο Ντιντί-Ουμπερμάν είχε υποστηρίξει ότι διασώζει μια μαρτυρία που οι ναζί ήθελαν να αφανίσουν. Οι φωτογραφίες, που είχαν τραβήξει Εβραίοι, ήταν μαρτυρίες και πράξεις αντίστασης έναντι της σιωπής που επιθυμούσε να επιβάλει το γενοκτονικό καθεστώς. Ήταν βεβαίως ένα ίχνος της αλήθειας, ένα θραύσμα, όχι ολόκληρη η αλήθεια για το Άουσβιτς. Με το βιβλίο αυτό, στη συνέχεια, ο Ντιντί-Ουμπερμάν αναφέρεται επίσης σε σπαράγματα και ίχνη του παρελθόντος, ως μια προσωπική αρχαιολογία, ώστε να κατανοήσουμε επίσης το παρόν. Για τους μεταφυσικούς του Ολοκαυτώματος, ο θάλαμος αερίων είναι ο τόπος απουσίας του μάρτυρα σαν το κενό μέσα στα άγια των αγίων. Ο Ντιντί-Ουμπερμάν αναδιφεί, αντιθέτως, την εμπειρία των Sonderkommando, για τους οποίους ο θάλαμος αερίων ήταν ένας καθημερινός τόπος εργασίας, αλλά και μια ευκαιρία αντιστασιακού έργου, αν κατόρθωναν να τραβήξουν παράνομες φωτογραφίες ως μαρτυρία.
Ο συγγραφέας εκκινείται από την ετυμολογία του Μπιρκενάου, που σημαίνει το λιβάδι από σημύδες: Δέντρα-σκαπανείς με τα οποία το δάσος αρχίζει να κυριαρχεί στην άγρια γη, και των οποίων ο φλοιός χρησιμεύει για γραφή και σχέδιο. Διερωτάται για πτυχές της μουσειοποίησης του Άουσβιτς, όπως λ.χ. για το ότι τα παλιά φθαρμένα συρματοπλέγματα αντικαθίσταντο από καινούργια, σαν να πρόκειται για ένα «κουλέρ λοκάλ», καθώς και για άλλα στοιχεία με τα οποία συγκροτείτο ένας επίπλαστος τόπος που θα θύμιζε το πραγματικό στρατόπεδο εξόντωσης. Ενώ το Άουσβιτς τείνει να γίνει μουσείο, το Μπίρκεναου απομένει ως αρχαιολογικός τόπος. Ο Ντιντί-Ουμπερμάν προβαίνει σε στοχασμούς για τον τρόπο κινηματογράφησης του τόπου. Ο Αλαίν Ρεναί στο Νύχτα και Καταχνιά είχε ακολουθήσει το τράβελινγκ που απαιτούσε σιδηροτροχιά και συνδεόταν έτσι με το σιδηροδρομικό σύστημα που αποτελούσε μηχανισμό της «Τελικής Λύσης». Ο Κλωντ Λαντζμάν κατέφευγε σε πανοραμικές λήψεις και μεγάλα πλάνα, ώστε να καταδείξει τους τόπους εξόντωσης ως μη τόπους.
Ο συγγραφέας κατακλείει τους στοχασμούς για το Άουσβιτς-Μπίρκεναου με μια αναφορά στους φλοιούς, που ετυμολογούνται από τη λέξη scortea, η οποία σημαίνει τον δερμάτινο επενδύτη. Η εικόνα έχει αυτή τη λειτουργία του επενδύτη, του στολίσματος, του πέπλου, αλλά και του δέρματος, δηλαδή της θνητής εξωτερικής επιφάνειας που οδυνάται και προορίζεται να πεθάνει. Ταυτοχρόνως, όμως, ο Ντιντί-Ουμπερμάν μιλά και για τον αντίστοιχο ρόλο της γραφής, καθώς η λατινική λέξη liber για το βιβλίο, το μέρος του φλοιού που χρησίμευε ως υλικό για γραφή. Η εικόνα και η γραφή θεωρούνται ως δύο διαφορετικά είδη φλοιών, για να εκφραστεί το ανείπωτο.
