1. Ζώντας ογδόντα τρία χρόνια, από το 1942, που γεννήθηκα, είμαι κι εγώ από όσους ευεργετήθηκαν να οδοιπορούν σε δύο αιώνες: από τα τελευταία πενήντα και κάτι του 20ού αιώνα, στα πρώτα είκοσι πέντε, μέχρι σήμερα του 21ου αιώνα. Σε εποχές και περιστάσεις, που διαμόρφωσαν τη νεότερη ιστορία της ανθρωπότητας και της πατρίδας μας. Έτσι κι αλλιώς συγκλονιστική περίοδος. Ατενίζοντας τώρα όσα έχουν βιωθεί κι εσωτερικευτεί, βρίσκω να επιβεβαιώνεται αυτό που λέει ο Τόμας Μάν: ότι, δηλαδή, «… ένας άνθρωπος δεν ζει μονάχα στην προσωπική του ζωή σαν άτομο. Ζει συνειδητά ή μη και τη ζωή της εποχής του και των σύγχρονών του…». Που συμπληρώνεται από την αντίστοιχη αναφορά του Έρικ Χομπσμπάουμ ότι «τα δημόσια γεγονότα αποτελούν μέρος του ιστού της ζωής μας. Δεν αποτελούν απλώς ορόσημα, αλλά διαμορφώνουν την ίδια μας τη ζωή, ιδιωτική ή δημόσια…». Πολλών, λοιπόν εποχών υπόθεση η διαμόρφωση της προσωπικής και κοινωνικής, της δημόσιας, πνευματικής και αξιακής υπόστασης της γενιάς μου. «Παράφορος σμιλευτής», όπως λέει ο Έλληνας ποιητής, ο χρόνος, που μέσα του συνυφαίνονται γεγονότα και βιώματα, καταστάσεις και περιστάσεις, συναισθήματα και σκέψεις, προσωπικές επιλογές και περίπλοκες εξελίξεις. Ο χρόνος, που εμπεριέχει και μετρά τα πάντα, που δεν σταματά και αλλάζει τα πάντα, κι ας μην έχει υπόσταση, αφού είναι μια ανθρώπινη επινόηση, πλάσμα του νου, κατά τον σοφιστή Αντιφώντα.
2. Η γενιά μου, λοιπόν, κατοχική γενιά, ενηλικιώθηκε μέσα σε δραματικά γεγονότα, σε επαφή με αυτά τα καθοριστικά βιώματα της «ιστορίας εν τω γίγνεσθαι». Αυτά τα ιστορικά γεγονότα δεν είναι απλά συμβάντα. Είναι συλλογικά τραύματα. Διαμορφώνουν την πραγματικότητα της συλλογικής ζωής. Επηρεάζουν καταστάσεις και περιστάσεις, ανθρώπινες υπάρξεις και συμπεριφορές, έχουν καθοριστική δύναμη στις διεργασίες των εξελίξεων. Μετασχηματίζουν τον χρόνο σε ιστορία και την ιστορία σε πεδίο διεκδίκησης ανθρωπιστικού πολιτισμού. Αυτά, λοιπόν, που διαμορφώνουν τη γενιά μου είναι όλα εκείνα, που δίνουν νόημα και αξία στη ζωή, την ανθρωπότητα, τον κόσμο. Γιατί η ιστορία ενηλικίωσης της γενιάς μου είναι η ιστορία της αξίωσης για καλύτερη ζωή, που ήταν συνειδητό μέρος της αγωνίας αυτού του λαού για εκδημοκρατισμό, κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική ανεξαρτησία. Δεν έχει τόση σημασία η περιγραφή της αλληλουχίας των γεγονότων. Σημασία έχει το πώς αυτά τα γεγονότα εσωτερικεύτηκαν, προσωπικά και συλλογικά, ώστε η γενιά μου να νιώσει τον εαυτό της ως αυτόνομο πολιτικό και κοινωνικό υποκείμενο, με ιστορική αυτογνωσία και συνείδηση αποστολής και ευθύνης, έναντι της πατρίδας και του μέλλοντός της. Υπήρξε δημιουργική η εσωτερίκευση των προβλημάτων και των συνθηκών της εποχής ενηλικίωσής μας. Και εκφράστηκε με αγωνιστική εγρήγορση και παρέμβαση, ως αμφισβήτηση κι αντίσταση έναντι του αστυνομικού κράτους της καχεκτικής δημοκρατίας, έναντι της κοινωνικής καθυστέρησης, των κατεστημένων μηχανισμών αλλοτρίωσης, διαπλοκής και διαφθοράς θεσμών και δημοσίου βίου.
3. Στη δεκαετία του 1960, οι κατοχικές γενιές βιώνουν την ενηλικίωσή τους και συνυπάρχουν με τις γενιές του ’30, που βρίσκονται στην ωριμότητά τους. Κάτω από τις συνθήκες πολιτικής παρακμής και εξαχρείωσης του δημοσίου βίου, εξάρτησης από τον ξένο παράγοντα και πολλαπλών διακρίσεων, διώξεων και ανισοτήτων, συντελούνται διεργασίες και διαμορφώνονται καταστάσεις, που αξιώνουν την ουσιαστική ανασυγκρότηση κι αναμόρφωση της Ελλάδας, τη δημιουργική σύνθεση λαϊκότητας, ελληνικότητας και νεωτερικότητας, τη δημοκρατική αυτονομία και εθνική ανεξαρτησία. Τότε είναι που, σε όλους τους τομείς του δημοσίου βίου και της συλλογικής ζωής, διαμορφώνεται κι εκδηλώνεται, με όρους μαζικού κινήματος ο συνταγματικός πατριωτισμός και ο κοινωνικός εκσυγχρονισμός, με αγωνιστικές δημιουργικές παρεμβάσεις, που υπερβαίνουν το στενό, μίζερο και άγονο πεδίο της πολιτικομματικής καθημερινότητας. Αυτή η δημιουργική, αυθεντική και εμπνευσμένη έγερση, που αναστατώνει αισιόδοξα την ελληνική πραγματικότητα, αποκλήθηκε «ελληνική άνοιξη», στα έργα και τις ημέρες της οποίας ανατρέχουμε ακόμα και σήμερα, γιατί αποτελούν διαχρονικό δημόσιο αγαθό ευαισθησίας και ποιότητας, κοινωνικής και πολιτισμικής προσφοράς για τη συλλογική συνοχή, αισιοδοξία και προκοπή. Οι ηλικίες για τις οποίες μιλάμε πρωτοπορούν και με τους αγώνες τους δίνουν πραγματικό περιεχόμενο ζωής και συνείδησης σε αξίες και ιδέες, αρχές υπαρξιακής και κοινωνικής στάσης ζωής. Για να κλαδευτεί αυτή η άνοιξη, γίνονται τρία πραξικοπήματα. Το εκλογικό της βίας και νοθείας το 1961, το ανακτορικό-κοινοβουλευτικό της αποστασίας το 1965, το στρατιωτικό της δικτατορίας της 21ης Απριλίου το 1967. Και παράλληλα, στο εσωτερικό του κρατικού, πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου, επιχειρείται να χειραγωγηθεί η πρωτοπορία των νέων ηλικιών, που αμφισβητεί κομματικές ηγεσίες, πολιτικές δημαγωγίες και κοινωνικές συμβάσεις. Αυτή η γενιά που ενηλικιώνεται τότε και πρωτοπορεί στο μαζικό κίνημα συνταγματικού πατριωτισμού, κοινωνικού εκσυγχρονισμού και πολιτιστικής αναγέννησης, διακατέχεται από το ανένδοτο πνεύμα υπεράσπισης ριζικών κι αναπαλλοτρίωτων αξιών για τον προσωπικό και συλλογικό βίο. Άλλωστε στη δεκαετία του 1960 και στο διεθνές περιβάλλον, σε Ευρώπη και Αμερική, εκδηλώνεται το νεολαΐστικο κίνημα αμφισβήτησης, πράσινης αριστεράς, εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ, αντικομφορμιστικής απελευθέρωσης, νεορεαλισμού και αυτονομίας. Τότε, λοιπόν, ο κατοχικός νέος, της μεταπολεμικής κι εμφυλιοπολεμικής Ελλάδας, αρχίζει να καταλαβαίνει, «πού πατά και πού πηγαίνει».. Πώς το λέει ο Σολωμός στον Πόρφυρα: «… άστραψε φως κι εγνώρισεν ο νιός τον εαυτό του…».
4. Αυτό το διπλό κι αντιφατικό βίωμα σημαδεύει την ενηλικίωση της γενιάς μου, που σχηματικά αποκλήθηκε γενιά του 114 και του 15% για την παιδεία. Γενιά των ανενδότων αγώνων για δημοκρατία – κοινωνική δικαιοσύνη – εθνική ανεξαρτησία. Από τη μια το βίωμα της έγερσης κι αγωνιστικής ελπίδας και από την άλλη το βίωμα της τραυματικής ματαίωσης. Μετά την γενιά του ’30 και τις δημιουργικές αγωνίες της για το ελληνικό πρόβλημα, μετά τη γενιά της αδικαίωτης αντίστασης και του εμφυλιοπολεμικού διχασμού, τη γενιά της ήττας, «που καταδιώχτηκε ανελέητα», «η γενιά της ελληνικής άνοιξης», που κλαδεύτηκε την ώρα της ανθοφορίας της. Αυτή η λιτανεία των αδικαίωτων και πικραμένων γενεών, δείχνει δραματικά τις συνεχείς και μεγάλες απώλειες ιστορικού χρόνου, συλλογικών θυσιών και πόρων, κοινωνικών και πολιτισμικών αγαθών. Γιατί η αλληλοδιαδοχή συλλογικών τραυμάτων σε μία κοινωνία, αποτελεί παράγοντα καθυστέρησης στην πορεία της για την προκοπή της. Και αφήνει πάντα εκκρεμή τα ιστορικά αιτήματα προοδευτικού εκσυγχρονισμού, αξιοβίωτης ανάπτυξης, δίκαιης αναδιανομής βαρών και ωφελημάτων. Στο πεδίο της πραγματικής ζωής, λειτουργίας των κρατικοπολιτικών θεσμών και δοκιμασίας της κοινωνίας, η ενηλικίωση της γενιάς μου προκύπτει μέσα από τη συνειδητοποίηση ότι, απέναντι στα προβλήματα και την πραγματικότητα, απαιτείται εγρήγορση και συμμετοχή, επιβάλλεται αγωνιστική αμφισβήτηση «του παραδομένου κόσμου» και ριζοσπαστική διεκδίκηση του διαφορετικού: Να μπαίνεις στη φωτιά και όχι να κάθεσαι απέξω βλέποντας και χειροκροτώντας, όπως λέει ο Τάκης Σινόπουλος.
5. Μιλώντας για τις διεργασίες ενηλικίωσης της γενιάς σου, μιλάς παράλληλα και για την προσωπική σου οδοιπορία αυτοπροσδιορισμού και επίγνωσης «της φύσης των πραγμάτων και του ρυθμού του κόσμου», που μεταβάλλονται με τις εποχές, τις ηλικίες και τις εκάστοτε πραγματικότητες. Πρώτη μήτρα της ύπαρξης η μετακατοχική Ελλάδα, η επαρχιακή κοινωνία, το προβληματικό περιβάλλον ανασφάλειας και καθημερινής αγωνίας για ζωή χωρίς στερήσεις και με προοπτική δικαιοσύνης και προκοπής. Τα παιδικά χρόνια σημαδεύονται ανεξίτηλα από τα δραματικά βιώματα του άγριου εμφύλιου στην επαρχία Ολυμπίας, τους αποκεφαλισμένους αντάρτες και τους σακατεμένους στρατιώτες, τα κλειστά σχολεία, το ξεσπίτωμα από την Κρέστενα και την πρώτη τάξη Δημοτικού στο «Σχολείο ανταρτοπλήκτων περιοχών», στον Πύργο. Ο κατοχικός κι επαρχιώτης νέος, που στην εφηβεία του γίνεται πρωτευουσιάνος, μετά την οικογενειακή μετακίνηση στην Αθήνα, για να σπουδάσει με την αδελφή του. Η απόφαση των γονιών να αφήσουν μιάν αναγνωρισμένη κι αγαπητή ζωή στην επαρχία, για το μέλλον των παιδιών τους, καθώς και ο καρτερικός τρόπος που βίωσαν τον θάνατο του τρίτου παιδιού τους, χωρίς κανένα σύνδρομο αυτής της απώλειας να περάσει στην αδελφή μου και μένα, δεν έπαψαν να εμπνέουν ευγνωμοσύνη προς αυτούς, μέχρι και σήμερα. Στην Αθήνα πιά, στις μεγάλες διαδηλώσεις για το Κυπριακό και τις αγριότητες της αγγλικής κατοχής, με τους απαγχονισμούς των Κυπρίων αγωνιστών, συναισθάνεσαι αφορμές για αναζητήσεις ιδεολογικές. Και στη μαθητεία στο Βαρβάκειο αποθησαυρίζεις γνώσεις και μάθηση, ανακαλύπτεις τους ανοιχτούς ορίζοντες της παιδείας και των προσανατολισμών ζωής. Δεύτερη μήτρα της ύπαρξης η περίοδος της ενηλικίωσης, στη δεκαετία του 1960, τα φοιτητικά χρόνια στη Νομική Αθηνών. Το αμφιθέατρο της Σόλωνος, με τις εκδηλώσεις του Ποινικού Σπουδαστηρίου για την ευθανασία, την ποινή του θανάτου, τα διλήμματα του υπερασπιστή. Και οι γύρω δρόμοι της φοιτητοπαρέας, των ερωτικών συναναστροφών και των διαδηλώσεων. Το θέατρο κι ο κινηματογράφος, η λογοτεχνία, η ποίηση, το ελληνικό τραγούδι, ο γαλλικός, ιταλικός και νεοελληνικός ρεαλισμός, οι πολλές εκφράσεις ενός νέου κύματος, το ρεμπέτικο, το δημοτικό και η μελοποιημένη ελληνική ποίηση, η δημιουργική αναζήτηση, πολιτισμικής ταυτότητας, πέρα από μεγαλοϊδεατισμούς και ελληνοχριστιανισμούς. Οι Χατζιδάκις, Θεοδωράκης, Μαρκόπουλος, Μαμαγκάκης, Λεοντής και άλλοι. Οι Ελύτης, Σεφέρης, Ρίτσος, Χριστοδούλου και άλλοι κάνουν τη νέα γενιά και την καθημερινότητά της να ανθεί και να θάλλει.
Η Πανσπουδαστική, η Προοπτική, η Δημοκρατία, οι Εποχές, η Επιθεώρηση Τέχνης, η Νέα Οικονομία, μεταφράσεις κλασικών και νέες εκδόσεις, διαμορφώνουν ζηλευτό πνευματικό-πολιτιστικό περιβάλλον, που τροφοδοτεί ακμαίες πρωτοβουλίες, της νέας γενιάς του 1960, που ασφυκτιά και ανυπομονεί να πει τον έμπρακτο λόγο της. «Ο Σύνδεσμος Δημοκρατικών Νέων Ελλάδας (ΣΥΔΝΕ), ο «Σύλλογος Φίλων Ελληνικής Μουσικής» (ΣΦΙΕΜ), η «Δημοκρατική Αντίσταση Φοιτητών – ΔΑΣ», ο «Σύνδεσμος Φίλων Νέων Χωρών», η «Αυτόνομη Κίνηση για την Ειρήνη Σύνδεσμος Μπέρτραντ Ράσσελ», οι τοπικοί σπουδαστικοί σύλλογοι και η ομοσπονδία τους – ΟΤΣΣΕ, δίνουν τη δυνατότητα δημοκρατικής συμμετοχής και δράσης της νεολαίας, για την κατάργηση του σπουδαστικού της Ασφάλειας, τη διάλυση των παρακρατικών οργανώσεων, την εκδίωξη της Εθνικής Κοινωνικής Οργάνωσης Φοιτητών – ΕΚΟΦ – από τα Πανεπιστήμια, τη δημιουργία της Εθνικής Φοιτητικής Ένωσης Ελλάδος (ΕΦΕΕ) (στο 4ο Πανσπουδαστικό Συνέδριο, 1963), που διακηρύσσει τον πολιτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό ρόλο του φοιτητικού κινήματος για τον αναλφαβητισμό, την αναγέννηση της Παιδείας, το δημοψήφισμα για το 15% στην Παιδεία, για τη σχέση Παιδείας και Οικονομίας, τη φοιτητική κινηματογραφική λέσχη στον κινηματογράφο ΙΡΙΣ. Παράλληλα με τις αγωνιστικές κινητοποιήσεις μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, για την αποστασία και την ανατροπή της Κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου, τη δολοφονία του Σωτήρη Πέτρουλα, την κατάργηση των αμερικανικών βάσεων και τη μαραθώνια πορεία ειρήνης. Η νέα γενιά στη δεκαετία του 1960 δεν έχει περιθώρια παρατεταμένης εφηβικής και μετεφηβικής αναμονής. Ενηλικιώνεται εν δράσει, συνειδητοποιείται ως κοινωνική οντότητα και αυτόνομο πολιτικό υποκείμενο, εκφράζει και καταξιώνει αυτή τη συνειδητοποίηση αγωνιστικά, εμπράκτως, λειτουργώντας πρωτοποριακά στην εκδήλωση της συλλογικής έγερσης που αποκλήθηκε «Ελληνική Άνοιξη» της δεκαετίας του 1960. Η ενηλικίωση μιας γενιάς και η ιστορικότητα μιας εποχής ως στοιχεία υπαρξιακής ταυτότητας και κοινωνικής συνειδητότητας. Ευεργεσία ζωής.
⸙⸙⸙
[Ο Νίκος Α. Κωνσταντόπουλος είναι Νομικός, πρώην πρόεδρος του Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου.]
