1.
Το σοκ των δασμών, οι καθημερινές αποφάσεις ανατροπής των κανόνων, το απρόβλεπτο ως ύφος εξουσίας, δημιουργούν ένα πρωτοφανές παγκόσμιο κλίμα: μια πλανητική καταιγίδα που η ενέργειά της παρασύρει φιγούρες της πολιτικής, κρατικούς προϋπολογισμούς, κρατικούς παράγοντες και πάνω από όλα τις περίφημες –και μυστικοποιημένες– αγορές.
Τι είναι αυτό που συμβαίνει και οδηγεί –εμφανώς– σε βίαιες αναδιατάξεις στη Δύση και παραπέρα; Από μια άποψη, είναι μια εμπειρία σοκ που λειτουργεί ως εξωφρενικό σχέδιο ή ημιαυτοσχεδιαστική performance που την ενορχηστρώνει ένας άνθρωπος, ο Ντόναλντ Τραμπ. Το πρόσωπο Τραμπ και τα άλλα πρόσωπα που περιστοιχίζουν, υλοποιούν, δοκιμάζοντας, τον τραμπισμό της πράξης. Αυτός ο τραμπισμός in actu δεν έχει σαφή περίμετρο ούτε στάνταρ περιεχόμενο που «τίθεται σε εφαρμογή». Υπάρχει ωστόσο ένα βασικό πρόγραμμα, μια προσδιορισμένη υπόσταση, η οποία απλώς εκδηλώνεται με μη προσδιορισμένες χορογραφίες: είναι μια άσκηση κυριαρχίας περισσότερο και από μια κερδοσκοπική επιχείρηση.
2.
Διαβάζει κανείς μια ποικιλία πηγών αυτής της εμπειρίας σοκ. Οι νεοφιλελεύθερες φαντασιώσεις συνδυάζονται με κάθετες, κρατικο-πατερναλιστικές αξιώσεις, ο λαϊκιστικός αντιελιτισμός συναντά τον εθνικισμό της αμερικανικής –και ιδιαίτερα λευκής– ανωτερότητας, η συναλλακτική αντίληψη για τις διεθνείς σχέσεις τροποποιεί σταθερές της αμερικανικής πολιτικής. Στιγμιαία; Για ένα διάστημα; Κανείς δεν μπορεί να είναι βέβαιος.
Κάπως έτσι το οικονομικό, το πολιτικό και το εκπαιδευτικό σύστημα των Ηνωμένων Πολιτειών τελούν εν βρασμώ. Τι είναι όμως αλήθεια σ’ αυτό που ζούμε; Η παράνοια και η ανοησία ενός ανθρώπου και ενός κύκλου; Μια μεγαλομανία που προκαλεί ύφεση και αποδιοργάνωση πολιτειακή; Ένας διαβολικός χειρισμός για τη χειραγώγηση των χρηματιστηρίων και την αναδιάρθρωση των αγορών;
3.
Ένας άλλος τρόπος να προσεγγίσει κανείς την κατάσταση είναι αυτό που θα αποκαλέσω εκδίκηση της βουλησιαρχίας στην πολιτική. Η βουλησιαρχική έκρηξη [ακόμα και αν μετριάζεται ή υποχωρεί στη συνέχεια] προκαλεί εθνικούς και διεθνείς θεσμούς, αδιαφορεί ως έναν βαθμό για τις αντιδράσεις και δείχνει να εμμένει, την ίδια στιγμή που ξεγλιστράει και αθετεί κάποιες από τις αρχικές της χειρονομίες. Όπως και αν έχει, η επιστροφή της ‘βούλησης’ σε σύγκρουση με την εδραία αντίληψη πως οι συναινέσεις σε ένα δεδομένο κανονιστικό πλαίσιο αποτελούν την πεμπτουσία μιας σύγχρονης διακυβέρνησης. Σύμφωνα με το κληρονομημένο πλαίσιο, οι αδιαμφισβήτητοι πυλώνες της εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής στις φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι η προβλεψιμότητα και η σταθερότητα. Φυσικά, τόσο η σταθερότητα όσο και η προβλεψιμότητα της πολιτικής έχουν αθετηθεί και παραβιαστεί επανειλημμένως, για παράδειγμα, μέσα από σκληρές δημοσιονομικές πολιτικές ή άλλα γεγονότα τα οποία προκάλεσαν κρίση εμπιστοσύνης και σοβαρά ρήγματα στα πολιτικά συστήματα. Ας αναλογιστούμε απλώς την αστάθεια και τις κοινωνικοπολιτικές συγκρούσεις που έφερε ο μεγάλος κύκλος των χρηματοπιστωτικών και δημοσιονομικών κρίσεων μετά το 2008.
Η διαφορά ωστόσο με τις προηγούμενες στιγμές αστάθειας είναι η εξής: τώρα φαίνεται να είναι επιλογή μια ορισμένη αποσταθεροποίηση και αναταραχή. Ο Αμερικανός Πρόεδρος σκηνοθετεί μια βούληση για αναταραχή που η ωμότητά της μοιάζει με το φωτογραφικό αρνητικό του πολιτικού σθένους. Στη θέση μιας νέας δημοκρατικής επινόησης και της επιθυμητής και αναγκαίας οικονομικής ετεροδοξίας, βλέπουμε έναν νεκραναστημένο επιθετικό εθνικισμό, τη συναλλακτική χυδαιότητα και εμφανείς ιμπεριαλιστικές επιθυμίες προσάρτησης ή υποταγής. Κάπως έτσι μπορεί κανείς να δει και την μοναδική αντιπολίτευση (με κάπως συνεκτικούς όρους) στον Τραμπ, την εκστρατεία του Μπέρνι Σάντερς κατά της ολιγαρχίας και για τη δημοκρατία. Τι κάνει τώρα ο Σάντερς; Προτείνει ουσιαστικά μια άλλη, θετική βουλησιαρχία ασκώντας και αυτός κριτική στη ρηχότητα, στη στενότητα και στις μορφές διαφθοράς των δεδομένων πλαισίων (που είχαν και τη σφραγίδα του Δημοκρατικού Κόμματος). Δοκιμάζει δηλαδή τις δυνατότητες ενός σχεδίου επανανοημαδότησης της δημοκρατίας απέναντι στις ενέργειες του Τραμπ και των πλουτοκρατικών κορυφών.
4.
Η φιλελεύθερη δημοκρατία ως μορφή που αποτρέπει διαρκώς τη διερώτηση για τις στρατηγικές αποφάσεις, αντιμετωπίζει την πρόκληση μιας αντιδραστικής αποφασιοκρατίας. Αρκεί να δούμε τρεις εκδοχές αυτής της μη διερώτησης που συχνά παίρνει τη μορφή αποπολιτικοποιημένων ηθικών και νομικών προβληματισμών που δεν δεσμεύουν κανέναν: μη διερώτηση για τη διαιώνιση φορολογικών παραδείσων και άλλων ‘ζωνών’ εξαίρεσης από κανόνες, για την επιτάχυνση ανεξέλεγκτων τεχνολογικών και παραγωγικών μετασχηματισμών, για τους μεγάλης κλίμακας στρατιωτικούς εξοπλισμούς που εξαγγέλλονται. Στους μεγάλους άξονες όπου διακυβεύεται η μορφή του πολιτισμού και όχι απλώς λεπτομέρειες εφαρμοσμένης πολιτικής, κυριαρχεί η μη διερώτηση, δηλαδή ένας αυτοματισμός.
Η τραμπική βούληση δείχνει ένα είδος παραβίασης των αυτοματισμών της διακυβέρνησης. Κακή και ολέθρια ως προς το περιεχόμενό της αλλά επιστρέφοντας στη συγκρουσιακή διάσταση της πολιτικής. Η προσδοκία, πιθανόν, είναι, ότι, μέσω μιας δόσης αστάθειας και με την καταπάτηση των πρωτοκόλλων, θα υπάρξει μια πιο ‘συμφέρουσα’ τάξη για κάποιους κύκλους και μερίδες στις ΗΠΑ. Ως προς αυτό είναι ορατή και μια σχέση με τις φασιστικές (αντ)επαναστάσεις άλλων εποχών, παρά τις μεγάλες διαφορές. Ο Zeev Sternhell έχει ισχυριστεί από ετών ότι ο φασισμός φαντάστηκε μια επανάσταση για χάρη της τάξης (ordnung, order). Ο φασισμός απολαμβάνει την αποσταθεροποίηση και την άρση των κανόνων ώστε να προκληθεί ένας νέος αυταρχισμός, μια νέα κοινωνική επιθυμία για ‘αστυνομία’. Όπως έλεγε ένας από τους πρωταγωνιστές στο Σαλό του Παζολίνι[1] οι φασίστες είναι αναρχικοί της εξουσίας, θέλουν δηλαδή την κατάργηση των φραγμών και των κανόνων για την ανεμπόδιστη άσκηση κυριαρχίας στα σώματα και στις επικράτειες.
Διόλου τυχαία, όπως και ο φασισμός, ο τραμπισμός «παίζει» διαρκώς το θέμα της απελευθέρωσης από διάφορα δεσμά, προωθώντας την ίδια στιγμή ένα κύμα αυταρχικού ελέγχου και ασφυκτικής παρέμβασης στους θεσμούς και στις λεγόμενες δικλείδες ασφαλείας του συστήματος. Είναι ό,τι σε άλλα κείμενα έχω ονομάσει ένα παιχνίδι ελευθερισμού και αυταρχισμού, η διαστροφική σχέση μεταξύ άρσης των κανόνων για το άτομο και εμπέδωσης μιας πιο αυταρχικής δομής για το σύνολο. Το βλέπουμε σήμερα, για παράδειγμα, στις παραινέσεις των ceos πολλών μεγάλων επιχειρήσεων για εργασία εξήντα ωρών εβδομαδιαίως, στις ασκήσεις «αυτοαξιολόγησης» δημοσίων υπαλλήλων εν όψει της απόλυσης ή της κήρυξής τους ως άχρηστων-περιττών και σε πλείστα άλλα σημεία μιας διαδικασίας που συνδυάζει την παραγωγή άπειρων τεχνολογιών διευκόλυνσης και καινούργιων οδηγιών για την οικονομικά αποδοτική πλοήγηση των σωμάτων και των διαθέσεων.
5.
Η κυρίαρχη αντίδραση στην πρόκληση της τραμπικής βουλησιαρχίας είναι κυρίως δυο, ανεπαρκή, πράγματα: επίκληση των κανόνων της κλονισμένης νεοφιλελεύθερης ορθοδοξίας (κατά των δασμών λ.χ.) και, φυσικά, επίκριση στις καθημερινές ασχήμιες του Τραμπ, του Βανς και των άλλων από τη σκοπιά της θεσμικής και πολιτικής ορθοφροσύνης. Η απειλή Τραμπ επέβαλλε κινήσεις εξευμενισμού και τρομώδους ‘διαπραγμάτευσης’, ιδίως στα θέματα των δασμών για επιμέρους εθνικά προϊόντα. Βλέπουμε ότι ο συμβατικός φιλελεύθερος πολιτικός κόσμος δεν φαίνεται να διαθέτει κάτι άλλο να αντιτάξει στην τραμπική αποφασιοκρατία. Το γεγονός ότι ο ίδιος ο Αμερικανός Πρόεδρος παίρνει αποφάσεις που πλήττουν και επιμέρους οικονομικά συμφέροντα επιτείνει τη σύγχυση των ερμηνειών και τον προβληματισμό για τη δέουσα τακτική. Είναι όντως σαν ένας ιός που μπερδεύει και ξεγελάει τα κύτταρα, ιδίως εκείνων που πιστεύουν πως ανήκουν σε υγιείς οργανισμούς και ότι, φυσικά, διακατέχονται από ορθολογικότητα και φρόνηση. Απέναντι στον κακό αναθεωρητισμό, η σκηνή των υπόλοιπων παικτών και ιδίως των Ευρωπαίων κυριαρχείται κατά βάση από τον φόβο των συνεπειών. Φόβος της ύφεσης, της ‘επιβράδυνσης’ και φυσικά άγχος για τις κυβερνητικές κρίσεις ή τις όποιες κοινωνικές αντιδράσεις.
6.
Έχει γίνει προφανώς όλο και πιο δύσκολο να συμφωνήσουμε ως προς τι μπορεί να έχει σημασία απέναντι σε αυτή την εφιαλτική περιδίνηση. Αναμενόμενα. Είναι άλλη η οπτική των πραγμάτων από τα ενδότερα των κυβερνητικών γραφειοκρατιών, άλλη η αγωνία των εμπορικών εταιρειών ή άλλων τομέων της οικονομίας, διαφορετικά τα σημεία τα οποία προκρίνει ως ευαίσθητα και κρίσιμα ο καλλιτεχνικός κόσμος ή τμήματα του επιστημονικού προσωπικού, των ερευνητικών κοινοτήτων κ.λπ. Επομένως, διαφορετική θα είναι και η αξιολόγηση κινδύνου για ένα επενδυτικό χαρτοφυλάκιο, για θεσμικές ισορροπίες του κράτους δικαίου ή τα κοινωνικά και πολιτισμικά δικαιώματα κάποιων μειονοτήτων. Η δεσπόζουσα κρατική-πολιτική ανησυχία για τον Τραμπ και τις αποφάσεις του απασχολείται κυρίως με το θέμα των δασμών και με τη μάχη γιγάντων που έχει ξεσπάσει τώρα μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Υπό ένα άλλο πρίσμα, όμως, οι εξελίξεις στην Ανώτατη Εκπαίδευση, στους πολιτισμικούς θεσμούς και στο ευρύτερο κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν επίσης τεράστια σημασία. Θα έλεγε κανείς έτσι ότι η μονόπλευρη ενασχόληση με τον εμπορικό πόλεμο και τα συνεπαγόμενα θέματα είναι ήδη μια νίκη, μια επιτυχία ενός υπερσυντηρητικού ρεαλισμού, μιας νεοχομπσιανής σύλληψης του κόσμου μας. Εκδοχές Χομπς, Καρλ Σμίτ ή Κλαούσεβιτς ερίζουν για το ποια κατεύθυνση θα πάρει ο πλανήτης, αν θα πάει προς μια νεοαποικιακή εξορυκτική αντίδραση (πλάνο Τραμπ) ή σε άλλες συμμαχίες γύρω από την κινέζικη πρόταση παγκοσμιοποίησης.
7.
Ένας χομπσιανός, αναρχο-καισαρικός κόσμος φανερώνει, εκτός των άλλων, ό,τι θα ονομάσω εδώ πεδίο του πλουτοκρατικού μηδενισμού. Είναι ένα ευρύ πεδίο και όχι απλώς ένας άνθρωπος, μια ηγετική παρέα ή μια μερίδα. Κατά μία έννοια, ο Τραμπ είναι ο πρώτος Πρόεδρος που βγαίνει από τον βυθό της εποχής των social media. Αν και ως επιχειρηματίας του real estate και trash δημόσια φιγούρα έχει βασιλεύσει ήδη στην πιο κλασική τηλεοπτική εποχή, η «πολιτική» του μορφοποίηση βαίνει εκ παραλλήλου με τον μετασχηματισμό της κουλτούρας και της υποκειμενικότητας στον εικοστό πρώτο αιώνα. Είναι μια εκδοχή της θέλησης για αμεσότητα (immediacy) που για την αισθητική θεωρητικό Anna Cornbluh συνιστά ακριβώς το ‘στιλ του ύστερου-ύστερου καπιταλισμού’. Εχθρός αυτής της βούλησης για αμεσότητα είναι ενδιάμεσοι θεσμοί, οργανωμένες συλλογικότητες, διαδικασίες αναστοχασμού και κανονιστικοί φραγμοί. Όλα όμως αυτά έχουν παραβιαστεί δομικά και συνεχώς από παίκτες και δυνάμεις της προ-τραμπικής περιόδου και, όπως ορθά τονίζει η Cornbluh, η αποθέωση της αμεσότητας έχει και δεξιές και αριστερές εκφάνσεις.
8.
Τι μπορεί να εμποδίσει κάπως τη βούληση για κυριαρχία που την χαρακτηρίζω εδώ αναρχο-καισαρισμό; Ενδεχομένως ένας άλλος σχηματισμός βούλησης με διαφορετικό ηθικό και πολιτικό περιεχόμενο και προσανατολισμό. Και αυτά τα κινήματα πολιτικής ανυπακοής και διαμαρτυρίας που αναδύονται (όχι επαρκώς ισχυρά όμως) στις ΗΠΑ, εκπροσωπούν μια μορφή δημόσιας ορθολογικότητας εναλλακτική στον ελιτίστικο ορθολογισμό που είναι ανίκανος να παράγει ικανά αντίβαρα στην τραμπική βούληση. Μερικά σημεία του θετικού πεδίου της δημοκρατικής βούλησης: υπερφορολόγηση των τεχνολογικών κολοσσών, δημόσιος και κοινωνικός έλεγχος της τεχνολογικής ‘επανάστασης’, κατάργηση των παραδείσων οικονομικής ανομίας και δημιουργία πρακτικών εμποδίων στην χρηματιστικοποίηση, εισαγωγή καθολικού εγγυημένου εισοδήματος, ηθική και πολιτική απονομιμοποίηση όλων των ιμπεριαλιστικών βουλήσεων (Ανατολής και Δύσης) και πολλά ακόμα (τα οποία έχουν κατατεθεί ως επεξεργασμένα σχέδια και δεν αποτελούν μόνο κενά συνθήματα) μπορεί να δώσουν άλλο νόημα στην επιστροφή μιας αναγεννητικής πολιτικής βούλησης. Το ίδιο θα μπορούσε να συμβεί και ως προς την αποτροπή της πορείας προς τον πόλεμο, την εξορυκτική υπερδραστηριότητα και τις άλλες εκδοχές νεο-αποικιακής «απομύζησης» των πόρων.
Σαν συμπέρασμα:
Δεν μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει μια θύελλα επιχειρώντας αναξιοπρεπείς συμβιβασμούς που ζητούν την επαναφορά των παλιότερων ‘εργοστασιακών ρυθμίσεων’. Το δίδαγμα των πολυκρίσεων αυτής της περιόδου περιμένει μια διαφορετική μετάφραση από όσες πνευματικές και πολιτικές δυνάμεις αντιλαμβάνονται ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο η απερισκεψία και η ανοησία του Τραμπ αλλά τα όρια μιας ευρύτερης οικονομικής, πολιτικής και κλιματικής συνθήκης που έχει ανάγκη από ριζικές αναθεωρήσεις: έναν αναθεωρητισμό της σωτηρίας για να σταθεί απέναντι στον αναθεωρητισμό της καταστροφής.
Πηγές
- Joe Barnes, “Donald Trump and the Disruption of the Policy Status Quo”, Baker Institute for Public Policy, Trump and the Disruption of the Policy Status Quo | Baker Institute, 27/3/2025.
- David Sanger, “Power, Money, Territory: How Trump shook the world in 50 days”, The New York Times, 11/3/2025.
- Alex Dean, “Trump, geopolitics and the future of Globalization”, Άποψη, Economist Education, 20/1/2025, Trump, geopolitics and the future of globalisation
- Bernie Sanders, “What the Oligarchs really wants”, Counterpunch, 12/2/2025.
- Anna Kornbluh, Immediacy, or the style of too late capitalism, Verso, 2024.
- John Macgregor, The Mechanics of changing the world: political architecture to roll back state and corporate power, John Macgregor, 2024.
- Simon Kuper, «Donald Trump vs the universities. How far will it go?”, Financial Times, 3/4/2025.
- Ζεεβ Στέρνχελ, Η φασιστική ιδεολογία, Έξοδος (μετ: Σωτήρης Γιανέλλης), 2021.
[1] Σύμφωνα με τα λόγια του Δούκα: «Εμείς οι φασίστες είμαστε οι μόνοι αληθινοί αναρχικοί. Φυσικά… μόλις γίνουμε κύριοι του κράτους, η αληθινή αναρχία είναι αυτή της εξουσίας».
