Μια προσωπική αντίληψη για τη θρησκεία

Εισαγωγή-Μετάφραση: Αναστάσιος Θεοφιλογιαννάκος

[Το δοκίμιο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Forverts (την πιο παλαιά εφημερίδα σε γλώσσα γίντις, που κυκλοφορεί από το 1897 στη Νέα Υόρκη) με το όνομα Varshavski σε τρεις συνέχειες—«A perzenlikhe oyffasung fun religie» (Μία Προσωπική Αντίληψη για τη Θρησκεία, 9 Αυγούστου 1966, σελίδα 4), «Di getlikhe kunst un dos getlikhe visn» (Θεία Τέχνη και Θεία Γνώση, 10 Αυγούστου 1966, σελίδα 4) και «Mayn bagrif vegn got un di flikhtn fun mentsh» (Η Αντίληψή μου για τον Θεό και τα Καθήκοντα του Ανθρώπου, 11 Αυγούστου 1966, σελίδα 2). Παρουσιάστηκε ως μέρος μιας σειράς διαλέξεων με θέμα «Ο Συγγραφέας στην Εργασία», που διοργανώθηκε από το Τμήμα Gallatin του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, αποσπάσματα του οποίου εμφανίστηκαν στους New York Times με τίτλο «Τι πρέπει να κάνει ο Θεός – Να συζητήσει το Βιβλίο Του με κάθε Αναγνώστη;» (ενότητα Α, σελίδα 29). Παρουσιάστηκε επίσης το 1980 στο πλαίσιο των διαλέξων Flora Levy του Τμήματος Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστήμιου της Νότιας Λουιζιάνα, όπου τυπώθηκε σε ένα φυλλάδιο δέκα σελίδων με τον τίτλο «Η Προσωπική μου Αντίληψη για τη Θρησκεία».

Η εκδοχή του κειμένου που περιλαμβάνεται εδώ, η οποία τιτλοφορείται εναλλακτικά «Θρησκεία Χωρίς Δόγμα», φαίνεται ότι αποτελεί μεταγενέστερο σχέδιο, καθότι περιέχει τα παραθέματα των διαγραμμένων αποσπασμάτων που υπήρχαν στο παραπάνω δεκασέλιδο φυλλάδιο: στην παρούσα μετάφραση ενσωματώθηκαν τα παραθέματα των διαγραφών με διακριτούς πλάγιους χαρακτήρες.

Επίσης, στο προηγούμενο κατά σειρά δοκίμιό του με τίτλο «Γιατί γράφω όπως γράφω», που περιλαμβάνεται στο ίδιο βιβλίο (Οld Truths and New Clichés, Princeton University Press, Princeton and Oxford 2022), ο Σίνγκερ συνέλαβε τη Θεϊκή Υπόσταση ως μυθιστοριογράφο. Εδώ επαναδιατυπώνει τον ορισμό του Θεού ως καλλιτέχνη, παραδεχόμενος ανοιχτά ότι διαμορφώνει την ιδέα του για τον Θεό από τον ίδιο τον εαυτό του. Αυτή η παραδοχή τού επιτρέπει να δώσει μεγαλύτερη έκταση στις ιδέες του προηγούμενου δοκιμίου του και να περιγράψει την έκφραση της θεότητας στον κόσμο ως ένα δράμα δημιουργικότητας.

Το συγκεκριμένο δοκίμιο είμαι βέβαιος ότι φαντάζει σε πολλούς –ειδικά σε αυτούς που έχουν οργανωμένη και άτρωτη θεολογική σκέψη και δογματική συγκρότηση χωρίς χάσματα και διακρίνονται από ένα είδος θεολογικής παγγνωσίας– επιπόλαιο και βλάσφημο (και το μόνο που ίσως το σώζει με απορία από τον κάλαθο των σκουπιδιών είναι ότι προέρχεται από έναν καταξιωμένο συγγραφέα).

Κατά τη γνώμη μου, πάντως, διαπνέεται από έναν πολύ πρωτότυπο θεολογικό στοχασμό που δεν έρχεται μάλιστα σε τόση αντίθεση, όση φαίνεται, με την ορθόδοξη θεολογική σκέψη:

Ο Θεός δημιουργώντας ελεύθερα τον κόσμο, περιορίζεται ελεύθερα στα δεδομένα που δημιουργεί (χρόνος, εξελικτική πορεία των όντων, ελεύθερη απόκριση του ανθρώπου), όπως ο συγγραφέας στο ίδιο του το σενάριο και την πλοκή του. Δημιουργώντας ελεύθερα, δεν προκαθορίζεται από τίποτα και δεν προκαθορίζει. Επίσης ο άνθρωπος δεν αποτελεί το αποκλειστικό κέντρο της δημιουργίας και της πρόνοιάς του.

Ο παντέλειος καθίσταται με την ελεύθερη ενέργεια του δημιουργού ατελής, ο πάνσοφος παρακολουθεί με απορία τα δημιουργήματά του και χωρίς να έχει προκαθορίσει την επόμενη σκηνή, αποκρίνεται κάνοντας το επόμενο βήμα, βρίσκεται σε έναν οργασμό δημιουργικότητας και ετοιμάζει το νέο μέσα από μια φανερή ή σκοτεινή αλληλουχία.

Η σύλληψη ενός Θεού που δεν προκαθορίζει και δεν προκαθορίζεται, που εντρυφά έκπληκτος και παρακολουθεί με θαυμασμό (όχι αυτάρκη θαυμασμό) τη δημιουργία του σαν ένας ακόρεστος δραματουργός, μας καθιστά την εικόνα του πιο προσιτή και ανθρώπινη και ανοικτή σε διάλογο. – Α.Θ.]

⸙⸙⸙

Πολλοί άνθρωποι συχνά με ρωτούν: Είσαι θρησκευόμενος; Και δεν είναι εύκολο για μένα να απαντήσω, γιατί το βασικό στοιχείο της θρησκείας είναι η θεία αποκάλυψη είτε ο Θεός αποκαλύπτεται σ’ έναn φλεγόμενο θάμνο είτε μέσω της επέμβασης ενός αγγέλου. Αλλά μπορεί άραγε να υπάρξει θρησκεία που να μη βασίζεται στην αποκάλυψη;

Το γεγονός είναι ότι αρκετοί φιλόσοφοι κήρυξαν αυτό ακριβώς το είδος θρησκείας, αλλά ο Θεός των φιλοσόφων δεν μπόρεσε ποτέ να αποκτήσει προφήτες, ναούς ή ιερείς. Απ’ όσο γνωρίζω, δεν υπάρχει ναός όπου οι άνθρωποι προσεύχονται στην Ουσία του Σπινόζα, στη Μονάδα των Μονάδων του Λάιμπνιτς¹ ή στο Τσάιτγκαϊστ του Χέγκελ. Όταν οι άνθρωποι υπηρετoύν τον Θεό, ο Θεός είναι ένας Θεός που τους μιλάει, δίνει εντολές, ακούει τις προσευχές και τις ανταμείβει –σε αυτήν τη ζωή ή μετά θάνατον. Δεν είναι τυχαία σύμπτωση ότι όλες οι θρησκείες έχουν απεικονίσει τον Θεό ως βασιλιά. Ακριβώς όπως ένας βασιλιάς, ο Θεός μιας ανθρώπινης ύπαρξης πρέπει να ανταμείβει πλουσιοπάροχα και να τιμωρεί αυστηρά. Σαν βασιλιάς, πρέπει να κατέχει θησαυρούς και να έχει τους αγαπημένους του και τους προδότες του. Ανεξάρτητα από το πόσο φοβερή μπορεί να μας φαίνεται η Φύση, δεν θα προσευχηθούμε σε αυτήν ούτε θα θυσιαστούμε για λογαριασμό της.

Εάν η θρησκεία πρέπει να είναι στενά συνδεδεμένη με την αποκάλυψη, τότε δεν μπορώ να αποκαλέσω σωστά τον εαυτό μου θρησκευόμενο άτομο. Είναι αλήθεια ότι πιστεύω στον Θεό και στην ικανότητά του να αποκαλύπτεται. Αλλά δεν μπορώ να βασίσω την πίστη μου σε πραγματική αποκάλυψη. Προσωπικά, δεν έχω ζήσει ποτέ κάτι τέτοιο. Αυτά που περιγράφονται στα ιερά βιβλία δεν με έχουν πείσει για την αυθεντικότητά τους². Αλλά, ταυτόχρονα, πιστεύω –άνευ αποκαλύψεως– ότι υπάρχει ένας Θεός που κυβερνά τον κόσμο και μας παρακολουθεί. Συχνά προσεύχομαι σε αυτόν τον Θεό, αν και δεν έχω ξεκάθαρη αντίληψη για το τι είναι, ποιες είναι οι απαιτήσεις του, ούτε ποιοι είναι οι στόχοι και τα κίνητρά του.

Έχω συμφιλιωθεί με την ιδέα ότι είναι δυνατό –τουλάχιστον για μένα– να υπηρετήσω έναν Θεό που σιωπά. Ταυτόχρονα, ο Θεός μου δεν είναι η αδιάφορη Φύση του Σπινόζα αλλά ένας Θεός με όλες τις θεϊκές ιδιότητες. Ο Θεός του Σπινόζα στερείται θελήσεως, σκοπού και συμπόνιας. Γι’ αυτόν δεν υπάρχει καλό ή κακό. Δεν έχει θέληση, σκοπό, αίσθηση δικαιοσύνης. Έχει αποδειχθεί εδώ και πολύ καιρό ότι ο ανθρώπινος νους είναι πολύ περιορισμένος για να λύσει αυτό το πρόβλημα, όπως δεν μπορεί να τετραγωνίσει έναν κύκλο ή να φτιάξει μια μηχανή αέναης κίνησης³. Ο Θεός, ωστόσο, που έχω φτιάξει για τον εαυτό μου, είναι ένας ιδιωτικός Θεός. Θα μπορούσατε να κολλήσετε την ταμπέλα «είδωλο» ακόμα και σε αυτόν⁴. Έχω προικίσει τον Θεό μου με τις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά που με θέλγουν. Τον έπλασα ακριβώς για να ταιριάζει στα γούστα μου. Τον διαμόρφωσα με τη διάνοιά μου, τα συναισθήματά μου, την περιορισμένη εμπειρία μου και φαντασία. Δεν μπορώ να καυχηθώ με βεβαιότητα για την ύπαρξη του Θεού μου και των ιδιοτήτων του, αλλά μπορώ να δηλώσω κατηγορηματικά ότι η πίστη μου έχει αυξηθεί με τα χρόνια. Εξακολουθώ να έχω πολλές ερωτήσεις σχετικά με τον Θεό μου και έχω διαμορφώσει ένα ολόκληρο σύστημα άμυνας γι’ αυτόν και τις πράξεις του⁵. Μην προσπαθήσετε να υπαινιχθείτε ότι είναι προϊόν της φαντασίας μου, αφού το παραδέχομαι ελεύθερα, ούτε να με κατηγορήσετε ότι έκλεψα την ιδέα του από άλλους. Ομολογώ ότι δανείστηκα ό,τι μου άρεσε. Ο δικός μου είναι ένας εκλεκτικός Θεός.

Μαζί με τους Εβραίους, τους Χριστιανούς και όλους τους άλλους θρησκευόμενους φιλοσόφους, πιστεύω ότι ο Θεός ζει παντοτινά. Δεν μπορώ να φανταστώ τη γέννηση ή τον θάνατο του Θεού περισσότερο απ’ όσο μπορώ να συλλάβω την αρχή ή το τέλος του χρόνου ή το όριο του χώρου.

Μπορώ εύκολα να συμφιλιωθώ με τον ισχυρισμό του Σπινόζα ότι η έννοια του Θεού είναι ταυτόσημη με τη Φύση. Δεν συμφωνώ όμως ότι ο Θεός είναι ένας άκαμπτος μηχανισμός, σκλάβος των δικών του νόμων. Ο Θεός μου πρέπει να είναι δυναμικός, δημιουργικός, να διαθέτει απέραντη φαντασία και άπειρη σοφία. Περιφρονώ τη σκληρότητα στους ανθρώπους και δεν θα μπορούσα να επιτρέψω τη σκέψη ότι ο Θεός μου μπορεί να είναι σκληρός. Πρέπει να συνδυάζει τη σοφία με την καλοσύνη. Αγαπώ την ομορφιά στα έργα τέχνης και ο Θεός μου πρέπει να έχει ομορφιά.

Δεν με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι ή τα έργα τέχνης που στερούνται αγάπης. Ο Θεός μου πρέπει να είναι εραστής –αιώνια ερωτευμένος. Αλλά με ποιον μπορεί να είναι ερωτευμένος; Η απάντησή μου είναι: με τα δημιουργήματά του. Σε αυτό το σημείο είμαι έτοιμος να ζωγραφίσω την Καμπάλα. Οι καμπαλιστές έβλεπαν στον Θεό την αρχή του αρσενικού και του θηλυκού. Σύμφωνα με τους καμπαλιστές, οι ανώτερες σφαίρες βρίθουν από ενώσεις. Άγγελοι, σεραφείμ, χερουβίμ και άγιες ψυχές εμπλέκονται σε θεϊκούς έρωτες. Ο ίδιος ο Θεός φέρει μια θεοσεβή αγάπη προς τη Θεία Παρουσία, τη Σεχίνα. Όμως, όπως όλοι οι ερωτευμένοι, έχει να αντιμετωπίσει τα εμπόδιά του. Στο κείμενο του ύμνου Ακνταμούτ αναφέρεται ότι ο Θεός δημιουργεί καθημερινά ένα πλήθος νέων αγγέλων. Είναι πιθανό να τους δημιουργεί για να ικανοποιήσει τη λαχτάρα του για αγάπη. Η αγάπη και η δημιουργία είναι για τον Θεό ένα και το αυτό πράγμα.

Κάθε καλλιτέχνης είναι πειραματιστής και ο Θεός μου πειραματίζεται αιώνια. Κάθε αστέρι του, κάθε πλανήτης του είναι ένα πείραμα, ένα μέρος του θεϊκού εργαστηρίου του. Η αληθινή τέχνη δεν είναι χαοτική και τα έργα του Θεού είναι το αντίθετο του χάους. Με άλλα λόγια, αν ο Θεός είναι καλλιτέχνης, δεν είναι μοντερνιστής.

Κανένα έργο τέχνης δεν μπορεί να αποτελείται αποκλειστικά από φως και θετικισμό. Σε κάθε γνήσιο έργο τέχνης πρέπει να υπάρχει φως και σκιά, αρμονία και δυσαρμονία. Οι αληθινοί καλλιτέχνες δεν φανερώνουν όλα τα μυστικά τους στην αρχή. Συχνά οι ίδιοι οι καλλιτέχνες δεν ξέρουν ακριβώς προς ποια κατεύθυνση κατευθύνονται τα στυλό ή τα πινέλα τους. Συχνά εκπλήσσουν τον εαυτό τους.

Ο Θεός μου μπορεί να καυχηθεί για όλα τα καλλιτεχνικά προσόντα. Δημιουργεί και αποτυγχάνει. Κάνει καλλιτεχνικά λάθη και μετά τα διορθώνει. Δημιουργεί τις πιο ποικίλες και απροσδόκητες καταστάσεις. Δεδομένου ότι είναι απεριόριστος ως προς την ποσότητα και την ποιότητα, έχει καταναλώσει μόνο ένα μικρό μέρος της δύναμης και της πρωτοτυπίας του. Δεν είναι ο σταθερός μηχανισμός των υλιστών, αλλά ένας Θεός που εξελίσσεται και αλλάζει πάντοτε μορφή και κατεύθυνση. Νέες ιδέες ζυμώνονται συνεχώς μέσα του. Είναι γεμάτος θεϊκά συναισθήματα. Παλεύει διαρκώς ενάντια σε αναρίθμητες αναστολές.

Δημιουργεί ο ίδιος αυτές τις αναστολές; Αυτές αποτελούν μέρος της φύσης του; Δεν πιστεύω σε μια απόλυτη τελειότητα. Ο Θεός ακατάπαυστα βελτιώνεται. Έχει πολύ μεγάλη δύναμη αλλά δεν είναι τόσο παντοδύναμος ώστε να μη χρειάζεται να συνεχίζει να αγωνίζεται. Η θεϊκή ζωή είναι αγώνας και πάλη. Ολόκληρη η ύπαρξή του είναι μια κρίση. Αυτός και η δημιουργία του βρίσκονται σε διαρκή κίνδυνο. Ο Θεός φοβάται αιώνια ότι θα εξαντληθούν οι θεϊκές του δυνάμεις πέφτοντας στην πλεκτάνη της ρουτίνας, της καταστροφής του εαυτού του⁶. Πρέπει να διατηρεί αιώνια προσοχή στον εαυτό του.

Είναι πλέρια αναπαυμένος αλλά και κοχλάζει από ανησυχία. Ευαρεστείται από τα κατορθώματά του, μα θλίβεται για τις αποτυχίες του. Μερικά από τα έργα του πρέπει να ξαναγίνουν. Μερικά από τα πειράματά του οδηγούν σε αδιέξοδο. Είναι αλήθεια ότι έχει αρκετό χρόνο και χώρο για να διορθώσει ζητήματα της δημιουργίας του, ωστόσο η δημιουργική του παρόρμηση συχνά ξεπερνά ακόμα και τον χρόνο και τον χώρο⁷. Έχει αναλάβει τόσα σχέδια και δεσμευτεί να εκπληρώσει τόσα έργα που μια αιωνιότητα είναι ανεπαρκής για εκείνον. Πρέπει να δημιουργήσει νέες αιωνιότητες. Δεν είναι μόνο ο ζωγράφος, πρέπει ακόμα να παραθέσει τον καμβά. Δεν είναι μόνο ο δραματουργός, πρέπει επίσης να στήσει το θέατρο και να κατασκευάσει τη σκηνή.

Ο Θεός μου δεν είναι μόνο καλλιτέχνης· είναι και επιστήμονας. Στον Θεό η τέχνη και η επιστήμη είναι ένα και το αυτό. Οι καλλιτέχνες και οι επιστήμονες πρέπει να έχουν αρχές στις οποίες να πειθαρχούν. Ο Θεός δεν είναι ένας συγγραφέας που γράφει για το συρτάρι, ούτε ένας εφευρέτης που δημιουργεί παιχνίδια για τον εαυτό του. Ο Θεός πρέπει να έχει το κοινό του. Χαιρετίζει την κρίση του. Δεν φοβάται τις επικρίσεις εναντίον του, αλλά δεν μπορεί να κάνει πολύ εμφανείς τις προσπάθειες και τα εγχειρήματά του. Τα δημιουργήματά του δεν μπορεί παρά να έχουν ένταση. Επίσης, ακόμα και ένας καλλιτέχνης, όπως αυτός, δεν είναι αναγκαίο να ικανοποιεί ομοίως τον καθένα.

Υπάρχουν εκείνοι οι αναγνώστες που διαμαρτύρονται: δεν είναι σε καμιά περίπτωση συγγραφέας. Επιμένουν ότι τα έργα Του στερούνται ρυθμού και λογικής αιτίας. Αυτός δεν υπάρχει καν! Μία μελανοθήκη εξερράγη κι ένα παγκόσμιο χάος προέκυψε. Αλλά τι θα πρέπει ο Θεός να κάνει –να συζητήσει τα βιβλία του με κάθε αναγνώστη; Να αποκαλύψει τα κεφάλαια που πρόκειται να ακολουθήσουν μετά; Να παρουσιάσει την τρίτη πράξη πριν τη δεύτερη; Ο Θεός δεν δίνει συνεντεύξεις ούτε βέβαια απαντά σε ερωτήσεις που ενδεχομένως ανακύψουν στους αναγνώστες τους. Δεν είναι σχολιαστής⁸. Αυτός δεν πρόκειται να απομονωθεί σ’ έναν γυάλινο πύργο, όμως η σιωπή του είναι εξίσου επιτακτική με την ομιλία του. Ο Θεός όντως αποκαλύπτεται, αλλά σταδιακά –γραμμή προς γραμμή. Απαιτεί την εμπιστοσύνη του αναγνώστη, ωστόσο αν ο αναγνώστης αρνηθεί να τον εμπιστευτεί και γίνει ανυπόμονος, ο Θεός δεν θα μπορέσει να τον βοηθήσει.

Όπως κάθε καλλιτέχνης, ο Θεός είναι ευαίσθητος. Ίσως δεν θα ήταν πολύ χαρούμενος όταν ο Σπινόζα τον περιέγραψε ως ένα είδος άψυχης μηχανής. Πιθανότατα πληγώθηκε από την κενολογία του Φόιερμπαχ. Ωστόσο, μπορεί ακόμα να εκνευρίζεται με εκείνους που δηλώνουν ότι μιλούν στο όνομά του και προσποιούνται ότι γνωρίζουν όλα τα μυστικά του. Ο έπαινος είναι συχνά τόσο ασήμαντος όσο και η βλασφημία. Ένας Δημιουργός πρέπει να έχει πολλή υπομονή⁹_.

Η μεγαλύτερη και πιο ανεξέλεγκτη παρανόηση μεταξύ των αναγνωστών του Θεού είναι η αντίληψή τους για τον θάνατο. Σχεδόν όλοι τους είναι πεπεισμένοι ότι όταν τελειώνει ένα κεφάλαιο, τελειώνει και το μυθιστόρημα. Αλλά είναι αδύνατο στους αναγνώστες να θυμούνται όλα τα κεφάλαια. Το μυθιστόρημα του Θεού είναι πολύ μεγάλο για να καταγραφεί σε ένα μόνο μυαλό, σε μια μοναδική ζωή. Οι αναγνώστες πρέπει να αλλάζουν μαζί με τις καταστάσεις, εφόσον μάλιστα αυτοί οι ίδιοι είναι παράλληλα και οι χαρακτήρες στο μυθιστόρημα του Θεού, όπως και στο θέατρό του, οι θεατές είναι ταυτόχρονα και οι ηθοποιοί.

Οι ηθοποιοί δεν μπορούν να παραμένουν συνεχώς στη σκηνή. Πρέπει να παίξουν τους ρόλους τους και μετά να αποσυρθούν στο παρασκήνιο. Τα κοστούμια και τα μακιγιάζ τους πρέπει να αλλάζουν για νέους ρόλους. Τα παλιά κομμάτια δεν χάνονται. Κάθε λέξη, κάθε ήχος καταγράφεται. Στο θέατρο του Θεού, στη βιβλιοθήκη του Θεού, στο μουσείο του Θεού, δεν χάνεται ποτέ τίποτα. Αν ο Θεός το επιλέξει, μπορεί να παίξει τα πάντα ξανά από την αρχή. Για τον Θεό, η ανάσταση των νεκρών είναι εύκολη υπόθεση. Τα έργα που έχουν παιχτεί σε ένα θέατρο παρουσιάζονται συχνά και στη σκηνή άλλων θεάτρων. Ό,τι έχει ζήσει, ζει για πάντα.

Όλα τα προβλήματα, που αφορούν το ζήτημα του Θεού, μπορούν να συνοψιστούν σε ένα μόνο ερώτημα: Γιατί οι κακουχίες; Η απάντηση είναι: Χωρίς πόνο δεν υπάρχει τέχνη. Ο πόνος και η χαρά αντιπροσωπεύουν τα στοιχεία του θείου δράματος. Ο Θεός, ο Δημιουργός, είναι ο ίδιος ο Πάσχων του Σύμπαντος. Οι πόνοι μας είναι πόνοι του. Εμείς είμαστε αυτός. Όποιος φτάσει σε αυτήν την αλήθεια μπορεί να δεχτεί τον πόνο με λίγη υπομονή. Οι καλοί αναγνώστες δεν θυμώνουν με τους αγαπημένους τους συγγραφείς, όταν κάποια κατάσταση τους δυσαρεστεί.

Το ερώτημα είναι: Ποιες είναι οι ευθύνες σας απέναντι σε έναν τέτοιο Θεό; Πώς υπηρετείτε έναν Θεό που φαίνεται ότι σας αγνοεί εντελώς;

Η απάντησή μου είναι τόσο προσωπική όσο και η αντίληψή μου για τον Θεό. Δεν μπορούμε φυσικά να υπηρετούμε έναν Θεό που δεν μας λέει τι να κάνουμε. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απαιτεί στην πραγματικότητα ένας τέτοιος Θεός να αγνοείται στον βαθμό που εκείνος μας αγνοεί¹⁰. Ανεξάρτητα από το πόσο μικρός είναι ο ρόλος μας στο παγκόσμιο δράμα, συμμετέχουμε σε αυτό. Έχουμε έναν ρόλο να παίξουμε. Μας έχει δοθεί η δύναμη να τον παίξουμε. Επιπλέον, ζούμε με την αίσθηση ότι…¹¹ μας έχει δωρηθεί σε κάποιο βαθμό η ελεύθερη επιλογή. Ο ρόλος μας δεν είναι αυτός που ήδη έχει παιχτεί. Πρέπει πρώτα να τον παίξουμε –και να νιώσουμε ότι μπορούμε να τον παίξουμε καλά ή άσχημα. Αυτήν την αίσθηση την ονομάζουμε ελεύθερη βούληση ή ελεύθερη επιλογή¹². Μπορούμε να παίξουμε τον ρόλο μας αληθινά ή ψεύτικα. Δεν συμφωνώ με τον Σπινόζα ότι όλα είναι απολύτως προκαθορισμένα, ότι συμπεριφερόμαστε με ένα πρότυπο προδιαγεγραμμένο στα βάθη των αιώνων. Επιλέγω να πιστεύω το αντίθετο: ο Θεός είναι ελεύθερος και εκχωρεί ελευθερία στα πλάσματά του. Η ελευθερία είναι για μένα μια θεϊκή ιδιότητα. Η ανθρώπινη ελευθερία είναι μέρος της θεϊκής ελευθερίας. Ναι, κατά μία έννοια, εμείς οι ίδιοι γράφουμε ή επεξεργαζόμαστε τον δικό μας ρόλο.

Ακόμα κι αν ο Θεός δεν αποκάλυψε τον εαυτό του, οι Δέκα Εντολές είναι κατ’ εμένα ό,τι πιο κοντινό στην αλήθεια, τη δικαιοσύνη, ακόμη και την ομορφιά. Η θεμελιώδης αρχή τους είναι ότι η ευτυχία κάποιου δεν πρέπει να βασίζεται στη δυστυχία των άλλων. Αυτοί οι κανόνες είναι το καλύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να λειτουργήσει η ανθρωπότητα¹³. Δεν μπορώ να φανταστώ μια θρησκεία που βασίζεται στην αντίθετη αρχή. Προσωπικά εφαρμόζω αυτήν την αρχή όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά σε όλα τα πλάσματα του Θεού. Δεν θέλω να χορτάσω την όρεξή μου τρεφόμενος από τη δυστυχία  ενός βοδιού ή ενός κοτόπουλου. Όσο αυτά τα πλάσματα δεν έχουν τα δικαιώματά τους, κάθε πίστη παραμένει άδικη.

Οι Δέκα Εντολές διατυπώνουν μιαν αρχή, αλλά όχι τη μέθοδο υλοποίησής της. Γεγονός είναι ότι συχνά αυτή η αρχή φαίνεται αδύνατο να έχει πρακτική εφαρμογή. Για χιλιάδες χρόνια η ανθρωπότητα κηρύττει την ειρήνη, αλλά οι πόλεμοι συνεχίζονται. Οι δρόμοι κατακλύζονται από δολοφόνους, απατεώνες και κλέφτες. Αλλά εξακολουθώ να λέω στον εαυτό μου: αυτός είναι ο μόνος τρόπος. Ούτε μπορώ ούτε θέλω να αναζητήσω άλλον τρόπο από τον τρόπο που περιγράφεται σε αυτές τις Δέκα Εντολές¹⁴. Αν κάνω λάθος και ο Θεός προτιμά τον φόνο, την κλοπή και το ψέμα, θα προτιμούσα να υπηρετήσω ένα είδωλο της δικαιοσύνης παρά έναν Θεό της αδικίας.

Για μένα δεν είναι πλέον ζήτημα αν οι Δέκα Εντολές είναι σωστές ή όχι, αλλά πώς μπορούν να εφαρμοστούν καλύτερα σε κάθε σχέση μεταξύ προσώπων, ανθρώπων και θηρίων, ανδρών και γυναικών. Δέχομαι τις Δέκα Εντολές ακριβώς όπως δέχομαι την Αρχή της Ταυτότητας ή της Φύσης. Μπορεί να ειπωθεί ότι η αναπνοή είναι εμμονή, αλλά ταυτόχρονα ο άνθρωπος πρέπει να συνεχίσει να αναπνέει.¹⁵

Εφόσον οι Δέκα Εντολές βασίζονται στην ελεύθερη επιλογή μεταξύ του καλού και του κακού, πρέπει να δεχτώ την ελεύθερη επιλογή ως πραγματικότητα, όχι ως ψευδαίσθηση… όπως πίστευε ο Σπινόζα. Στην Ηθική του, ο Σπινόζα απευθύνεται στους αναγνώστες και τους λέει τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνουν. Αν όλα είναι προκαθορισμένα, τότε το σύμπαν είναι μια κινηματογραφική εικόνα, της οποίας η λήψη έχει ολοκληρωθεί και επομένως δεν έχει νόημα να χρησιμοποιούμε φράσεις όπως «να πράξουμε» και «να μην πράξουμε». Πρέπει –και θέλω– να πιστεύω στην ελεύθερη βούληση¹⁶. Δεν αισθάνομαι υποχρεωμένος να δεχτώ θρησκευτικά δόγματα και πρακτικές, όπως το να θυσιάζονται ζώα, να φοριούνται ενδύματα με τελετουργικά κρόσσια ή φυλαχτά. Μερικά από αυτά τα δόγματα ήταν, και θα μπορούσαν να συνεχίσουν να παραμένουν, χρήσιμα ως σύμβολα που υπενθυμίζουν στους ανθρώπους τις ευθύνες τους. Αλλά, κατ’ εμένα, είναι δυνατόν να εναλλαχθούν με άλλα δόγματα.

Από την άλλη πλευρά, η υπηρεσία του Θεού πρέπει να συνδέεται με πειθαρχία. Δεν αρκεί κανείς απλώς να διαβάσει τις Δέκα Εντολές και να συμφωνήσει μαζί τους. Ολόκληρη η ζωή μας είναι γεμάτη από πειρασμούς να παραβιάσουμε τις Δέκα Εντολές. Απαιτείται σιδερένια θέληση για να περάσουμε τη ζωή σύμφωνα με τις διδασκαλίες τους, ισχυρός χαρακτήρας και σταθερή πειθαρχία¹⁷. Η Τορά είναι για μένα ένας οδηγός μέσω του οποίου μαθαίνουμε πώς να παίζουμε τον ρόλο μας όσο καλύτερα μπορούμε. Δεδομένου ότι το δράμα αλλάζει συνεχώς, με νέους ρόλους και νέους χαρακτήρες να ξεδιπλώνονται, η Τορά δεν μπορεί να παραμείνει στατική.

Πιστεύω σε μια διαλεκτική προσέγγιση του δόγματος. Η τραγωδία όλων των θρησκειών είναι ότι τα δόγματα έχουν αντικαταστήσει τις αρχές –ότι τα μέσα έχουν γίνει σκοπός. Για τον λόγο αυτό οι Χριστιανοί, που φοβούνταν να πατήσουν έναν αχυρένιο σταυρό, μπορούσαν να στήσουν μία Ιερά Εξέταση. Οι Μωαμεθανοί, που τηρούσαν τη νηστεία του Ραμαζανιού και έκαναν όλες τις μουσουλμανικές καλές πράξεις, μπορούσαν να κάψουν πόλεις με όλους τους κατοίκους τους· και οι Εβραίοι, που φοβόντουσαν ένα ψίχουλο ζυμωτό ψωμί κατά τη διάρκεια του Πάσχα, μπορούσαν να κλέψουν στο ζύγι και να εξαπατήσουν στο μέτρημα¹⁸. Στην πραγματικότητα, το δόγμα είναι πολύτιμο μόνο όταν συνεισφέρει στην ηθική και πνευματική εξύψωση της ανθρωπότητας, σε μια αίσθηση δικαιοσύνης και συμπόνιας για όλα όσα ζουν και στην προσήλωση στο μεγάλο αίνιγμα που αποκαλούμε Θεό. Οι άνθρωποι πρέπει να αντιλαμβάνονται καθένα από αυτά σύμφωνα με τις δικές τους δυνάμεις¹⁹. Ο Θεός μου είναι αυτός που προχωρά μπροστά. Σχεδόν υποστήριξα ότι αυτός ο ίδιος είναι θηρευτής του Θεού. Ναι, ο Θεός ερευνά και ερευνάται μέσα στις απεριόριστες δυνατότητές του. Είναι ελεύθερος. Εξαιτίας αυτού ακριβώς του γεγονότος, κάθε βήμα του είναι γεμάτο κινδύνους. Μπορεί, όπως ο άνθρωπος, να κάνει πολύ καλό, αλλά μπορεί επίσης να κάνει κάτι στα θεοσεβή πειράματά του που ενδεχομένως να μετανιώσει. Επιπλέον, η δημιουργία του, όπως και ενός καλλιτέχνη, δεν είναι άμοιρη συνεπειών²⁰. Ωστόσο, μετά τη συγγραφή του πρώτου κεφαλαίου ενός μυθιστορήματος, οι συγγραφείς δεν είναι πλέον εντελώς ελεύθεροι. Έχουν δημιουργήσει χαρακτήρες που δεν μπορούν να παραβλεφθούν στα επόμενα κεφάλαια. Αν ο χαρακτήρας ενός μυθιστορήματος έχει μαύρα γένια στο πρώτο κεφάλαιο, δεν μπορεί να έχει κόκκινη γενειάδα στο δεύτερο²¹.

Παρ’ όλο που ο Θεός και οι άνθρωποι βρίσκονται σε συνεχή κρίση, είμαι βέβαιος ότι στον ατελείωτο χρόνο, όλα θα εξελιχθούν καλύτερα από ό,τι θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί η ανθρώπινη φαντασία. Ο Παράδεισος και η ανάσταση των νεκρών είναι σύμβολα της μεγάλης καλοσύνης και ομορφιάς που είναι ικανός να δημιουργήσει ο Μεγάλος Καλλιτέχνης. Μπορεί να δώσει ανταμοιβές πολλές φορές για τα δικά μας και τα δικά του βάσανα. Έχει αποθέματα μεγάλης χαράς. Η ευτυχία δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινη επιδίωξη. Ο Θεός, επίσης, αγωνίζεται για την ευτυχία.

Εφόσον ο Θεός ζει και ό,τι υπάρχει πηγάζει από αυτόν, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει τέτοια κατάσταση όπως ο θάνατος. Ο θάνατος είναι ένας προσωρινός θεσμός, μια μετάβαση και μεταμόρφωση²². Αυτό που ονομάζουμε «θάνατο» είναι η συνεχής αλλαγή μορφής, η αιώνια ανάβαση από βαθμό σε βαθμό.

Η πίστη μου δεν είναι μια πίστη που θα μπορούσα να προσπαθήσω να την επιβάλλω σε άλλους. Είναι μια προσωπική πίστη, που γεννήθηκε από τη φαντασία και τα όνειρά μου. Η βάση της είναι η ανεκτικότητα. Πώς μπορεί κανείς να είναι μισαλλόδοξος, όταν δεν έχει αποκαλύψεις που να υποστηρίζουν τις πεποιθήσεις του;

Εφόσον η θρησκεία μου συνίσταται στο να αναζητώ τον Θεό, αντί να υπηρετώ κάποιον που ήδη έχει βρεθεί, είμαι οπαδός αυτού που ονομάζεται ψυχική έρευνα. Κάθε γεγονός, όσο περίεργο κι αν είναι, πρέπει να διερευνηθεί. Ο Θεός επιφυλάσσει αμέτρητες εκπλήξεις για εμάς. Η επιστήμη γενικά, και η ψυχική έρευνα ειδικότερα, θα δοκιμάσουν εμπειρίες που οι άνθρωποι σήμερα θα θεωρούσαν παράλογες.

Η δημιουργία δεν έχει ούτε τέλος, ούτε όριο, ούτε ποιότητα και ποσότητα σε χρόνο και χώρο… ούτε νόημα και σκοπό²³. Κάθε μέρος της δημιουργίας είναι ατελείωτο. Εφόσον εμείς οι ίδιοι είμαστε κομμάτια αυτής της αιωνιότητας, μπορούμε πάντα να ανακαλύπτουμε κάτι νέο και μοναδικό. Τα ανθρώπινα όντα είναι, από τη φύση τους, εξερευνητές, εφευρέτες και δημιουργοί. Είναι, εξαιτίας αυτού, η ίδια η εικόνα του Θεού.

Σας ευχαριστώ πολύ, κυρίες και κύριοι, που ακούσατε αυτήν την προσωπική άποψη²⁴. Αν δεν εξυπηρετεί κανέναν άλλο σκοπό, αυτή η προσωπική άποψη θα βοηθήσει, ελπίζω, να διασαφηνιστεί ο τρόπος σκέψης ενός συγγραφέα.

⸙⸙⸙

Σημειώσεις:

Ενσωματώνονται στο μεταφρασμένο κείμενο, με πλάγιους χαρακτήρες, τα ακόλουθα αποσπάσματα προηγούμενης έκδοσης του δοκιμίου, που έχουν διαγραφεί στην παρούσα έκδοση:

1. Διαγραμμένο: στη Μονάδα των Μονάδων του Λάιμπνιτς

2. Διαγραμμένο: Είναι αλήθεια ότι πιστεύω στον Θεό και στην ικανότητά του να αποκαλύπτεται. Αλλά δεν μπορώ να βασίσω την πίστη μου σε πραγματική αποκάλυψη. Προσωπικά, δεν έχω ζήσει ποτέ κάτι τέτοιο. Αυτά που περιγράφονται στα ιερά βιβλία δεν με έχουν πείσει για την αυθεντικότητά τους.

3. Διαγραμμένο: Έχει αποδειχθεί εδώ και πολύ καιρό ότι ο ανθρώπινος νους είναι πολύ περιορισμένος για να λύσει αυτό το πρόβλημα, όπως δεν μπορεί να τετραγωνίσει έναν κύκλο ή να φτιάξει μια μηχανή αέναης κίνησης.

4. Διαγραμμένο: Θα μπορούσατε να κολλήσετε την ταμπέλα «είδωλο» ακόμα και σε αυτόν.

5. Διαγραμμένο: και φαντασία. Δεν μπορώ να καυχηθώ με βεβαιότητα για την ύπαρξη του Θεού μου και των ιδιοτήτων του, αλλά μπορώ να δηλώσω κατηγορηματικά ότι η πίστη μου έχει αυξηθεί με τα χρόνια. Εξακολουθώ να έχω πολλές ερωτήσεις σχετικά με τον Θεό μου, και έχω διαμορφώσει ένα ολόκληρο σύστημα άμυνας για αυτόν και τις πράξεις του.

6. Διαγραμμένο: της καταστροφής του εαυτού του.

7. Διαγραμμένο: η δημιουργική του παρόρμηση συχνά ξεπερνά ακόμα και τον χρόνο και τον χώρο.

8.    Διαγραμμένο: Δεν είναι σχολιαστής.

9. Διαγραμμένη παράγραφος: Όπως κάθε καλλιτέχνης, ο Θεός είναι ευαίσθητος. Ίσως δεν θα ήταν πολύ χαρούμενος όταν ο Σπινόζα τον περιέγραψε ως ένα είδος άψυχης μηχανής. Πιθανότατα πληγώθηκε από την κενολογία του Φόιερμπαχ. Ωστόσο, μπορεί ακόμα να εκνευρίζεται με εκείνους που δηλώνουν ότι μιλούν στο όνομά του και προσποιούνται ότι γνωρίζουν όλα τα μυστικά του. Ο έπαινος είναι συχνά τόσο ασήμαντος όσο και η βλασφημία. Ένας Δημιουργός πρέπει να έχει πολλή υπομονή.

10. Διαγραμμένο: Δεν μπορούμε φυσικά να υπηρετούμε έναν Θεό που δεν μας λέει τι να κάνουμε. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απαιτεί στην πραγματικότητα ένας τέτοιος Θεός να αγνοείται στον βαθμό που εκείνος μας αγνοεί.

11. Διαγραμμένο: Έχουμε έναν ρόλο να παίξουμε. Μας έχει δοθεί η δύναμη να τον παίξουμε. Επιπλέον, ζούμε με την αίσθηση ότι…

12. Διαγραμμένο: Ο ρόλος μας δεν είναι αυτός που ήδη έχει παιχτεί. Πρέπει πρώτα να τον παίξουμε — και να νιώσουμε ότι μπορούμε να τον παίξουμε καλά ή άσχημα. Αυτήν την αίσθηση την ονομάζουμε ελεύθερη βούληση ή ελεύθερη επιλογή.

13. Διαγραμμένο: Αυτοί οι κανόνες είναι το καλύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να λειτουργήσει η ανθρωπότητα.

14. Διαγραμμένο: Ούτε μπορώ ούτε θέλω να αναζητήσω άλλο τρόπο από τον τρόπο που περιγράφεται σε αυτές τις Δέκα Εντολές.

15. Διαγραμμένο: Δέχομαι τις Δέκα Εντολές ακριβώς όπως δέχομαι την Αρχή της Ταυτότητας ή της Φύσης. Μπορεί να ειπωθεί ότι η αναπνοή είναι εμμονή, αλλά ταυτόχρονα ο άνθρωπος πρέπει να συνεχίσει να αναπνέει.

16. Διαγραμμένο: … όπως πίστευε ο Σπινόζα. Στην Ηθική του, ο Σπινόζα απευθύνεται στους αναγνώστες και τους λέει τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνουν. Αν όλα είναι προκαθορισμένα, τότε το σύμπαν είναι μια κινηματογραφική εικόνα, της οποίας η λήψη έχει ολοκληρωθεί και επομένως δεν έχει νόημα να χρησιμοποιούμε φράσεις όπως «να πράξουμε» και «να μην πράξουμε». Πρέπει – και θέλω – να πιστεύω στην ελεύθερη βούληση.

17. Διαγραμμένο: ισχυρός χαρακτήρας και σταθερή πειθαρχία.

18. Διαγραμμένος: Για το λόγο αυτό οι Χριστιανοί, που φοβούνταν να πατήσουν έναν αχυρένιο σταυρό, μπορούσαν να στήσουν μία Ιερά Εξέταση. Οι Μωαμεθανοί, που τηρούσαν τη νηστεία του Ραμαζανιού και έκαναν όλες τις μουσουλμανικές καλές πράξεις, μπορούσαν να κάψουν πόλεις με όλους τους κατοίκους τους· και οι Εβραίοι, που φοβόντουσαν ένα ψίχουλο ζυμωτό ψωμί κατά τη διάρκεια του Πάσχα, μπορούσαν να κλέψουν στο ζύγι και να εξαπατήσουν στο μέτρημα.

19. Διαγραμμένο: Οι άνθρωποι πρέπει να αντιλαμβάνονται καθένα από αυτά σύμφωνα με τις δικές τους δυνάμεις.

20.  Διαγραμμένο: εξαιτίας αυτού ακριβώς του γεγονότος, κάθε βήμα του είναι γεμάτο κινδύνους. Μπορεί, όπως ο άνθρωπος, να κάνει πολύ καλό, αλλά μπορεί επίσης να κάνει κάτι στα θεοσεβή πειράματά του που ενδεχομένως να μετανιώσει. Επιπλέον, η δημιουργία του, όπως και ενός καλλιτέχνη, δεν είναι άμοιρη συνεπειών.

21. Διαγραμμένο: Αν ο χαρακτήρας ενός μυθιστορήματος έχει μαύρα γένια στο πρώτο κεφάλαιο, δεν μπορεί να έχει κόκκινη γενειάδα στο δεύτερο.

22. Διαγραμμένο: μια μετάβαση και μεταμόρφωση.

23. Διαγραμμένο: σε χρόνο και χώρο… ούτε νόημα και σκοπό.

24. Η παράγραφος αρχίζει με: Σας ευχαριστώ πολύ, κυρίες και κύριοι, που ακούσατε αυτήν την προσωπική άποψη.