Thomas H. Ogden, Αυτή η τέχνη της ψυχανάλυσης. Ονειρευόμενοι ανονείρευτα όνειρα και διακοπτόμενους εφιάλτες, επιστημονική επιμέλεια-Εισαγωγή-σημειώσεις: Γρηγόρης Βασλαματζής, μετάφραση: Ελίνα Κανελλοπούλου, Ιωάννης Μαλογιάννης, Μαρία Τζινιέρη-Κοκκώση, Ίκαρος, Αθήνα 2023.
«Άλλωστε η λογοτεχνία δεν είναι παρά
ένα κατευθυνόμενο όνειρο»
Χ.Λ. Μπόρχες
Σκέφτηκα αρχικά να γράψω για το βιβλίο του σημαντικού Αμερικανού ψυχαναλυτή Thomas Ogden γιατί πρώτον μου το εμπιστεύτηκε εδώ και αρκετό καιρό ο συνάδερφος και δάσκαλος που εκτιμώ κ. Γρηγόρης Βασλαματζής, με την παραίνεσή του «θα με ενδιέφερε τι θα γράφατε για αυτό το βιβλίο».
Με τίμησε και σε έναν βαθμό με δέσμευσε το ενδιαφέρον του, αλλά μέσα στην πάροδο του καιρού δεν ήταν μόνον αυτό που με παρακίνησε. Ούτε φυσικά και αυτό που με αποθάρρυνε. Αλλά συναντήθηκα και με τα δύο. Πώς να γράψεις, άλλωστε, για την ονειροποιητική διαδικασία που αφορά το περιεχόμενο τούτου του βιβλίου όταν εσύ διάγεις μια εσωστρεφή περίοδο, μια «ά-γραφη» και ανονείρευτη(;) περίοδο στη ζωή, έως και εφιαλτική; Είχα ήδη λάβει μιαν απόφαση, (αθέτησα όμως δυο-τρεις φορές), να σταματήσω για κάποιον καιρό να γράφω κείμενα, άρθρα κ.λπ. σε δημόσιο βήμα. Να σταματήσω να γράφω γενικώς. Παρά το παράλληλα εργασιομανές, θορυβώδες, ενίοτε ασφυκτικό σύμπαν του μυαλού μου.
Όμως το βιβλίο δεν το άφησα στην άκρη, το διάβαζα κεφάλαιο-κεφάλαιο, το απολάμβανα σαν μια κρυφή, απόλυτα προσωπική ιεροτελεστία. Παρέμενε αδιευκρίνιστο ακόμα και για μένα, εάν θα ξεπερνούσα τις δικές μου ατραπούς και θα έγραφα κάτι για αυτό. Ο καιρός περνούσε και εγώ συνειδητοποιούσα ότι τελικά ίσως δεν ήταν «γραπτό» να γράψω για αυτό το βιβλίο. Μέχρι που έφτασα στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου. Στις φράσεις-απόσταγμα του τελευταίου του κεφαλαίου επιβεβαίωσα το σπάνιο μείγμα του Όγκντεν, ένα μείγμα όχι μόνον καλού ψυχαναλυτή και ικανού συγγραφέα, αλλά κυρίως το μείγμα ενός παλλόμενου ανθρώπου. Συναντήθηκα και λιγοψύχησα μπροστά στην επιθυμία του Όγκντεν να γράψει ένα τόσο σύνθετο και βαθύ βιβλίο για το όνειρο για να αποπειραθεί να περι-γράψει κάτι που όλοι γνωρίζουμε ως φυσική διαδικασία, αλλά ελάχιστοι δίνουμε χώρο σε αυτό, να καταδυθούμε και να αποτυπώσουμε τις λεπτομέρειες του ονειρεύεσθαι. Εκεί συνάντησα τον συνδυασμό του ανθρώπου που τοποθετεί τη συγγραφή σε ένα από τα πιο δύσκολα επιτεύγματα, τον συνδυασμό του επιστήμονα που αναζητά μέσα στην ποίηση και τη λογοτεχνία την αλήθεια του εαυτού του, για να μπορέσει να μεταφέρει –διόλου ποιητικά ή σκηνοθετημένα– το απόσταγμα της ουσιώδους ψυχαναλυτικής πράξης.
Σαν να στάθηκε ο ίδιος στο τελευταίο κεφάλαιο για να υποδεχθεί τους φόβους και τις αδυναμίες μου, τους εφιάλτες μου.
***
«Κάποιο είδος… (λογοτεχνικής) μορφής
πρέπει να βρεθεί,
αλλιώς θα τρελαθώ»
Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς
Ο Τόμας Όγκντεν είναι διδάσκων αναλυτής της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας της Βόρειας Καλιφόρνιας και μέλος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης. Είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση ψυχαναλυτή, ο οποίος κινείται αρκετά στον δικό του ψυχαναλυτικό χώρο, χωρίς να είναι περιθωριακή η σκέψη του. Επιλέγει όμως τις εκλεκτικές του συγγένειες. Διαβάζει και ξαναδιαβάζει τους ψυχαναλυτές που τον εμπνέουν, όπως είναι οι Γουίνικοτ και Μπίον, συνομιλεί με τον Μπόρχες, τον Σαίξπηρ και άλλους, οικοδομώντας μια βαθιά γέφυρα ανάμεσα στην ψυχανάλυση και τη λογοτεχνία.
Η απεύθυνση στον εαυτό
Λέει στον πρόλογο τούτου του βιβλίου με τίτλο Αυτή η τέχνη της ψυχανάλυσης, ότι η συγγραφή τούτου του βιβλίου είχε έναν προσωπικό χαρακτήρα. Σαν να απευθύνει μιαν επιστολή σε έναν συνάδερφο σε σχέση με το πώς αντιλαμβάνεται την ψυχανάλυση μέσα στην πάροδο των ετών. Και ξεκινάει ένα ταξίδι μέσα στο όνειρο. Γράφει για τη σημασία του ονείρου αλλά κυρίως για την ανθρώπινη αξία του ονειρεύεσθαι, αυτής της απαράμιλλης τέχνης του ξύπνιου και όχι του ύπνου, που δίνει ζωή και πνοή και νόημα σε μια κατά τα άλλα προβλέψιμη –με την έννοια του τέλους– ζωή. Και μόνον η φράση του τίτλου, Αυτή η τέχνη της ψυχανάλυσης, δίνει στον ευαίσθητο αναγνώστη από την αρχή ένα μικρό πετραδάκι να κρατήσει εντός των καρδιακών παλμών του, ότι θα περιδιαβεί σελίδες γραμμένες από έναν άνθρωπο, από έναν ποιητή της ζωής, από ένα υποκείμενο που παίρνει τις λέξεις και την ίδια τη ζωή του και τις πλάθει συνεχώς μέχρι να βγει ένα σχήμα που να εκφράζει κάτι αυθεντικό, κάτι αληθινό, κάτι που μόνο σε ανύποπτες στιγμές έχουμε τη δυνατότητα να αποστάξουμε. Και την ίδια στιγμή γράφει για την ψυχανάλυση. Είναι ψυχαναλυτής. Χωρίς να παρεκκλίνει γραμμή από την αποστολή του. Το βιβλίο αυτό –για «αυτή την τέχνη της ψυχανάλυσης»– λειτουργεί, όμως, σαν το καλειδοσκόπιο. Διαβάζεται με όσους τρόπους διαχέεται το φως στα κάτοπτρα, αφήνοντας στην αντίληψή μας αλλά και στη φαντασίωσή μας και μια άλλη εικόνα. Αν είσαι κλινικός, στραγγίζεις τη σοφία του κλινικού, αν είσαι λογοτέχνης, κερδίζεις μερικά σημαντικά μαθήματα δημιουργικής γραφής, εάν επιθυμείς να συναντήσεις τον εαυτό σου, ανοίγονται μέσα από την ονειροποιητική δυνατότητα νέα μονοπάτια. Το πιο σημαντικό όμως από όλα, και ίσως τελικά ο καταλύτης για να γράψω αυτές τις γραμμές, είναι ότι ο Όγκντεν μεταφέρει μέσα από τις αναζητήσεις του κάτι πολύ ζωντανό, κάτι εξαιρετικά συναισθηματικό. Κάτι βιωμένο. Η ψυχαναλυτική συνάντηση είναι μια συναισθηματική εμπειρία, είναι η ένωση δύο ασυνειδήτων μέσα από το όνειρο που στήνεται στη σκηνή του κάθε γραφείου μπροστά τους. Η συγγραφή δεν μπορεί να είναι κάτι άλλο από μια βαθιά συναισθηματική εμπειρία. Η ζωή η ίδια ίσως δεν έχει κανένα νόημα, αν δεν μπορεί να υπάρξει ο χώρος για τις πολλαπλές διαστάσεις του ονειρεύεσθαι. Ακόμα και οι εφιάλτες ή το διακοπτόμενο όνειρο ανοίγούν προοπτικές να αναταχθεί η επαφή με το ψυχικό μας υπέδαφος. Υπό αυτή την έννοια, η ονειροποιητική διαδικασία στη γραφή, στην κλινική, στη ζωή είναι το μόνο που μας κάνει ανθρώπινους.
