Με χαρά προλογίζω το αφιέρωμα αυτό στα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία, εξαιτίας της ζωτικότητας των κειμένων που θα διαβάσετε. Η αξία τους αυξάνεται από το γεγονός ότι γράφτηκαν κάτω από πίεση χρόνου από όσους τα υπογράφουν, λόγω των επαγγελματικών τους υποχρεώσεων –χωρίς όμως επιπτώσεις όσον αφορά την ουσία τους. Ευχαριστούμε θερμά τους υπεύθυνους των βιβλιοπωλείων που ανταποκρίθηκαν. Ήδη από την περίοδο 1998-2002, οργανώνοντας ένα σεμινάριο επιμόρφωσης υπεύθυνων βιβλιοπωλείων σε 14 πόλεις της Ελλάδας και στην Κύπρο, για λογαριασμό του ΕΚΕΒΙ, κατάλαβα πόσο ζωτικής σημασίας είναι το επάγγελμα του βιβλιοπώλη, στον βαθμό που έχει επιλέξει και αγαπάει τη δουλειά που κάνει. Εδώ είναι η πρώτη γραμμή της μάχης για την ανάγνωση και τους αναγνώστες. Εδώ, είναι που σβήνει η εμβέλεια υμνητικών κριτικών και αυτοδιαφήμισης στα κοινωνικά μέσα, υψηλόφρονων εκδοτικών επιδιώξεων και –εξίσου υψηλόφρονων– συγγραφικών προσδοκιών και απομένει γυμνή η πραγματικότητα του αναγνώστη. Εδώ κερδίζεται (ή χάνεται) η μάχη. Ο δε μικρός βιβλιοπώλης, λόγω του μεγέθους του, είναι αυτός που την αισθάνεται καλύτερα απ’ όλους και η δουλειά του είναι να τη θεραπεύσει.
Γιατί όμως η έμφαση στα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία;
Μικρά βιβλιοπωλεία ανοίγουν παντού
Η άνθηση των μικρών, ανεξάρτητων βιβλιοπωλείων δεν είναι μόνο φαινόμενο που παρατηρείται στη χώρα μας, αλλά μια ευδιάκριτη μη αναστρέψιμη διεθνής τάση. Στην Αμερική, ο αριθμός τους αυξήθηκε κατά 40% από το 2009 έως το 2018, φτάνοντας τον αριθμό τους σε 2.321 σύμφωνα με στοιχεία της American Booksellers Association, μετά από αντίστοιχη δραματική συρρίκνωση του αριθμού τους με την εμφάνιση του Amazon μεταξύ 1995-2000. Στη Μ. Βρετανία και την Ιρλανδία, σύμφωνα με στοιχεία της Booksellers Association, 54 νέα indies άνοιξαν τις πόρτες τους το 2021, όπως τα Rare Birds Books στο Εδιμβούργο, το The Ivybridge Bookshop στο Ντέβον, το The Athlone Bookshop στο County Westmeath της Ιρλανδίας και το Storyville Books στο Rhondda Cynon Taf της Ουαλίας, φτάνοντας τον συνολικό αριθμό τους στα 1.027 (έναντι 1.894 το 1995 και 867 το 2016 –αύξηση 18,5%).
Η άνθηση αυτή συμπίπτει με την αντίστοιχη έξοδο από την αγορά των μεγάλων βιβλιοπωλείων και αλυσίδων, κάτω από τη δυσμενή επίπτωση του διαδικτύου στην ανταγωνιστικότητά τους. Παραμένοντας στον αγγλόφωνο κόσμο, το κλείσιμο των 200 καταστημάτων της Borders το 2011 και οι μετέπειτα εξελίξεις άφησαν ουσιαστικά μία μόνο μεγάλη επιχείρηση στον χώρο του βιβλίου και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, τους Waterstones, οι οποίοι εξαγόρασαν τους Barnes n’ Noble στις ΗΠΑ και τους Blackwells στη Μ. Βρετανία με κεφάλαια ενός hedge fund. Η κυριαρχία του Amazon στην αγορά βιβλίου έκανε αλυσίδες όπως οι WHSmith στην Αγγλία, η Fnac στη Γαλλία και σε άλλες 11 χώρες και το Public που τη διαδέχτηκε στη χώρα μας, να στραφούν για τη βιωσιμότητά τους κυρίως σε άλλες υπηρεσίες (corner shop η WHSmith, μικροηλεκτρονικά η Fnac και το Public).
Το διαδίκτυο, τηρουμένων των αναλογιών, ενέτεινε τον συγκεντρωτισμό της αγοράς βιβλίου και στη χώρα μας: με πέντε μόνο μεγάλα βιβλιοπωλεία έχει μείνει το κέντρο της Αθήνας (Πολιτεία, Ιανός, Books Plus, Πατάκης, Πρωτοπορία), με ένα τα προάστιά της (Ευριπίδης), με τρία η Θεσσαλονίκη (Ιανός, Πρωτοπορία, Μαλλιάρης), ενώ η γνωστή αλυσίδα-department store μειώνει πλέον το μερίδιο του βιβλίου στα περισσότερα καταστήματά της, πλην ίσως εκείνου της πλατείας Συντάγματος.
Το νέο τοπίο του βιβλίου
Ποιο είναι, όμως, τα χαρακτηριστικά του δικτύου των όμορφων, μικρών, φιλόξενων (φιλόξενων μεν, μικρών δε) βιβλιοπωλείων που παίρνουν τη θέση των μεγάλων και γιατί γίνεται αυτό;
Καταρχάς, η δραστηριότητα των μικρών συνδέεται με το φαινόμενο των πολλών νέων εκδοτικών οίκων που εμφανίζονται στα τελευταία χρόνια της κρίσης (πρβλ. bookpress, 11.10.2020). Συνδέεται επίσης με την εξατομίκευση των υπηρεσιών, του ύφους και του γούστου, με τις «νέες υποκειμενικότητες» της κοινωνικής πραγματικότητας.
Τα νέα βιβλιοπωλεία είναι μέρη όπου μπορεί κανείς να βρει πολλά όμορφα ή πολύ όμορφα νέα βιβλία για τα οποία δεν γνώριζε την ύπαρξή τους. Όχι όμως όλα τα βιβλία –ακόμα κι αν, ιδεατά, μπορούσε να αθροίσει τους επιμέρους καταλόγους τους. Οι υπηρεσίες που προσφέρουν δεν αναπληρώνουν ακριβώς το κενό που αφήνουν οι «μεγάλες επιφάνειες», στο μέτρο που όλες μαζί οι μικρές, ποιοτικές προτάσεις δεν μπορούν να υποκαταστήσουν το «όλον», το οποίο παραμένει συγκεχυμένο, στο έλεος των πληροφοριών του διαδικτύου.
Πόσα και ποια ακριβώς βιβλία εκδίδονται σήμερα; Με τι ασχολούνται; Πώς είναι γραμμένα; (ανεξάρτητα από περιλήψεις, οπισθόφυλλα, επαινετικές κριτικές και blurbs). Πώς θα τ’ ανακαλύψει κανείς αν δεν μπορεί να τ’ ανοίξει/να τα ξεφυλλίσει, να περάσει λίγο χρόνο μαζί τους σ’ έναν χώρο που να μπορεί να καθίσει με την ησυχία του, ίσως και μ’ ένα φλιτζάνι καφέ; (πρβλ. FEP, «το βιβλίο γεννάει τη αυθόρμητη ζήτησή του», επιχείρημα υπέρ της στήριξης των φυσικών βιβλιοπωλείων). Ακόμη, στην καλύτερη περίπτωση, και με μια κουβέντα με το χαρισματικό πρόσωπο που είναι ο διαβασμένος βιβλιοπώλης, που επιτελεί μια πρόταση με τα βιβλία που επιλέγει να προβάλλει στα ράφια του.
Έτσι όμως έχουν τα πράγματα. Στη θέση της δημοκρατίας του «όλου» έχουμε πια μια δημοκρατία των υποκειμενικοτήτων, μια λιγότερο ή περισσότερο τυχαία συνάντηση μ’ ένα ή περισσότερα βιβλία –όπως οι άνθρωποι που βρίσκουμε στον δρόμο. Που εμπεριέχει μια αντίστοιχη συνάντηση με μικρές, λιγότερο ορατές εκδόσεις και με λιγότερο ευπώλητα βιβλία, όπως η φιλοσοφία ή η ποίηση –που κάποιος, όμως, ανέλαβε να μας προτείνει διαμεσολαβώντας το πεδίο τους.
Η ανάλυση των απαντήσεων
Τα κείμενα του αφιερώματος απαντούν στις ερωτήσεις που απευθύναμε προς τους υπεύθυνους των βιβλιοπωλείων, σε μορφή συνεχούς λόγου (βλ. τις ερωτήσεις στο παράρτημα του κειμένου). Σύμφωνα με τις απαντήσεις αυτές, η πεζογραφία, η ιστορία, το πολιτικό βιβλίο και τα βιβλία για παιδιά έχουν την πρώτη θέση στα ράφια και στις προθήκες τους, σε μια προσπάθεια να συνυπάρξουν με επιλεγμένα βιβλία και άλλων θεματικών κατηγοριών –δοκίμιο, ποίηση, βιογραφίες, κοινωνικές επιστήμες, εκλαϊκευμένες θετικές επιστήμες, αρχαία Ελλάδα, graphic novels.
Οι περισσότεροι απάντησαν ότι ο κατάλογος των ευπώλητων βιβλίων του βιβλιοπωλείου τους δεν συμπίπτει με τους καταλόγους των ευπώλητων που ανακοινώνονται, αφορά άλλου είδους βιβλία, παρ’ όλο που ένας τουλάχιστον διαπίστωσε ότι αυτό δεν είναι εντέλει δική τους επιλογή, γίνεται εξαιτίας του ανταγωνισμού από άλλα κανάλια πώλησης των βιβλίων (σούπερ μάρκετ, διαδίκτυο, απευθείας πωλήσεις των εκδοτών κ.λπ.). Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται το πρόβλημα της μη ύπαρξης ενός αντικειμενικού πίνακα (chart) με τις πωλήσεις των βιβλίων.
Η τιμή του βιβλίου φαίνεται ότι «τιμή δεν έχει» για τους συνεπείς πελάτες των βιβλιοπωλείων, παρά τις αυξήσεις, ωστόσο οι πωλήσεις βιβλίων σε χαμηλότερη τιμή από άλλες πηγές (ολιγοπωλιακά βιβλιοπωλεία, απευθείας πωλήσεις, bazaar των εκδοτών) αποτελούν όντως πρόβλημα («αγοράζουμε βιβλία πιο φτηνά από άλλα βιβλιοπωλεία, απ’ ό,τι από τη χονδρική πώληση των ίδιων των εκδοτών», λένε, σηματοδοτώντας μια εικόνα ριζικής απορρύθμισης της αγοράς βιβλίου, αντί για συνεργασία με στόχο το απαραίτητο κοινό όφελος).
Το καθεστώς της ενιαίας τιμής βιβλίου προστατεύει τα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία αλλά μόνο ως έναν βαθμό. Είναι η επιχειρηματική εξειδίκευση κάθε χώρου που μεταθέτει το πεδίο του ανταγωνισμού πιο πέρα από το επίπεδο των τιμών. Ορισμένα από τα βιβλιοπωλεία περιλαμβάνουν στις δραστηριότητές τους αυτή του καφέ (Booktalks, Free Thinking Zone, Κομπραί, Adagio ΙΙ), άλλα τη δραστηριότητα των εξειδικευμένων εκδόσεων (Σαιξπηρικόν, Σύγχρονη Έκφραση, Librofilo, Free Thinking Zone).
Όλοι σχεδόν διοργανώνουν εκδηλώσεις, όχι όμως του ίδιου χαρακτήρα (λ.χ. κυρίως για βιβλία λογοτεχνίας το Μονόκλ, κυρίως για μη λογοτεχνικά βιβλία η Σύγχρονη Έκφραση, κυρίως για θέματα δικαιωμάτων και πολιτικής το Free Thinking Zone, εκδηλώσεις που φτάνουν ως τις προβολές ταινιών και τα θεατρικά αναλόγια το Επίκεντρον κ.ο.κ.) Το κόστος των εκδηλώσεων όμως είναι μεγαλύτερο στην επαρχία και είναι δύσκολο να καλυφθεί από τις πωλήσεις βιβλίων (Adagio ΙΙ-Ναύπακτος, Τσιοπελάκος-Τρίκαλα, Σύγχρονη Έκφραση-Λιβαδειά). Παράλληλα, λειτουργώντας ως κύτταρα πολιτισμού, τα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία συντονίζουν Λέσχες Ανάγνωσης, Μαθήματα Δημιουργικής Γραφής ή Ανάγνωσης (Booktalks, Επίκεντρον, Free Thinking Zone, Μονόκλ). Η ουσιαστική ταυτότητα κάθε βιβλιοπωλείου καθορίζεται αναπόφευκτα από τον ιδιοκτήτη του και τις υπόλοιπες δραστηριότητες που ασκεί, είτε ως ποιητής/συγγραφέας (Γιώργος Αλισάνογλου-Σαιξπηρικόν, Κατερίνα Μαλακατέ-Booktalks, Αντώνης Τσόκος-Μονόκλ, Χρίστος Παπαγεωργίου-Επί Λέξει), είτε ως κριτικός λογοτεχνίας ή blogger (Αριστοτέλης Σαΐνης-Επίκεντρον, Άγης Αθανασιάδης-Librofilo, Κατερίνα Μαλακατέ-Booktalks, Χρίστος Παπαγεωργίου-Επί Λέξει), είτε ως ακτιβιστής/διανοούμενος (Αρετή Γεωργιλή-Free Thinking Zone, Αντώνης Τσόκος-Μονόκλ, Νίκος Λαμπρόπουλος-Σύγχρονη Έκφραση).
Μια ενδιαφέρουσα σύνδεση με τον χώρο και με την τοπική κοινότητα διαφαίνεται σε περιπτώσεις όπως το νεοσύστατο Κομπραί στη περιοχή της οδού Διδότου των Εξαρχείων, που η δημιουργία του υποστηρίχθηκε ενεργά από έναν αριθμό συνεταιριστικών επιχειρήσεων ή «θερμοκοιτίδων», όπως το Επίκεντρον στους Αγίους Αναργύρους της Αττικής, που η ζωή του συμβαδίζει μ’ αυτή των μαθητών/υποψήφιων φοιτητών μιας επί το πλείστον εργατικής συνοικίας, όπως το Μονόκλ, χάρη στη γειτνίασή του με το Θέατρο Rex, όπως το Free Thinking Zone, που προσφέρει μαθήματα ελληνικών σε μετανάστες, ή όπως το Adagio ΙΙ, που συντηρεί με τις συζητήσεις του έναν κύκλο πολιτικού και κοινωνικού προβληματισμού στη μικρή Ναύπακτο. Και βέβαια, όπως η Σύγχρονη Έκφραση στη Λιβαδειά και ο Τσιοπελάκος στα Τρίκαλα, μοναχικοί πόλοι σε πόλεις όχι τόσο μακριά από την Αθήνα (όπως η Λιβαδειά), που οι υπόλοιπες σοβαρές επιχειρήσεις βιβλίου τους έκλεισαν.
Μια ενδιαφέρουσα διαφορά ανάμεσα στους βιβλιοπώλες διαπιστώνεται ως προς το ηλεκτρονικό εμπόριο. Ενώ οι περισσότεροι δηλώνουν μάλλον επιφυλακτικοί σε σχέση μ’ αυτό, θεωρώντας ότι δεν ταιριάζει πολύ καλά με το προφίλ τους (αντικαθιστώντας το με μια απλή παρουσία στα social media λ.χ. για τη λήψη παραγγελιών, στην περίπτωση του Free Thinking Zone ή του Επί Λέξει), το Booktalks σε μια «κλειστή» γειτονιά του Π. Φαλήρου δείχνει μια άλλη οδό. Έχοντας συνδυάσει αποτελεσματικά το τοπικό με το υπερτοπικό και έχοντας χτίσει υπομονετικά ένα δίκτυο εγγεγραμμένων πελατών-συνδρομητών που παραγγέλνουν τα νέα βιβλία τους από αυτό, έφτασε σε σημείο το eshop του ν’ αντιπροσωπεύει το 50% των πωλήσεών του.
Τι έχουμε να κάνουμε
Πόσο ασφαλής (ή, επισφαλής) είναι όμως η θέση των μικρών βιβλιοπωλείων; Και τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτό;
Οι υπεύθυνοί τους συμμετέχουν στη λειτουργία τους με όλες τους τις δυνάμεις, συνεισφέροντας ψυχικά και υλικά αποθέματα –τα οποία δεν αμείβονται. Εξασφαλίζουν, έτσι, την επιβίωσή τους, όχι κάτω από τις καλύτερες δυνατές συνθήκες.
Στις απαντήσεις των περισσότερων εκφράζεται η αυτογνωσία ότι η πολιτική για τα βιβλιοπωλεία είναι μέρος μόνο της πολιτικής για το βιβλίο, η οποία θα πρέπει οπωσδήποτε να ενεργοποιηθεί –με άξονες τη φιλαναγνωσία, τις βιβλιοθήκες και τα σχολεία, δράσεις τις οποίες ένα βιβλιοπωλείο υποστηρίζει μεν αλλά δεν υποκαθιστά, με τη στήριξη των δημιουργών του βιβλίου κ.ο.κ.
Αν υποθέσουμε ότι η εποχή της επιδότησης των βιβλιοπωλείων για την αγορά βιβλίων (περίπτωση, λ.χ., ιστορικά του γαλλικού Εθνικού Κέντρου Βιβλίου-CNL) έχει πια περάσει, μια πρόταση που θα μπορούσε να βρει πρόσφορο έδαφος, σήμερα, είναι η αγορά βιβλίων από τις δημόσιες βιβλιοθήκες μέσω των βιβλιοπωλείων, ως μέτρο για τη στήριξή τους. Και βέβαια, η χρηματοδότηση των ίδιων των βιβλιοθηκών για αγορές βιβλίων.
«Το βιβλιοπωλείο αντιμετωπίζεται χρηματοδοτικά, φορολογικά κ.λ.π., όπως οποιαδήποτε άλλη επιχείρηση», αναφέρει μια από τις συμμετέχουσες στην έρευνα. Τόσο το βιβλίο, όμως, όσο και το βιβλιοπωλείο έχουν τον χαρακτήρα δημόσιων αγαθών, με την έννοια ότι και μόνο η παρουσία τους δημιουργεί θετικές «εξωτερικές οικονομίες» (positive externalities), όπως λέμε στα οικονομικά, δηλ. πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα –από τη διάχυση της γνώσης στους μαθητές μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, ως τις αξίες των ακινήτων, την αντιμετώπιση της βίας ή την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου του κοινού που συχνάζει σε μια γειτονιά–, ευεργετικές επιδράσεις που δεν ενσωματώνονται, λ.χ., εντέλει στην τιμή του βιβλίου ή στον «αέρα» ενός μαγαζιού. Σε μια σειρά από επιχειρήματα σαν κι αυτά, άλλωστε, στηρίχθηκε η καμπάνια Keep Books on the High Street της αγγλικής Booksellers Association, το 2012. Από αυτή την άποψη, ως χώροι πολιτισμού, τα βιβλιοπωλεία έχουν δικαίωμα σε μια ευνοϊκότερη οικονομική και φορολογική ή πιστοληπτική/επενδυτική μεταχείριση (μετά από την κατάρρευση της μουσικής βιομηχανίας είναι άλλωστε η μοναδική πολιτιστική βιομηχανία που έχει απομείνει).
Λαμβάνοντας υπόψη τις υπηρεσίες τους προς την τοπική κοινωνία, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ένα αίτημα λ.χ. μείωσης των δημοτικών τελών ή/και επιδότησης μέρους του ενοικίου τους εκ μέρους των δήμων.
Η επίλυση του προβλήματος των βιβλιογραφικών βάσεων δεδομένων (Βιβλιονέτ, ΟΣΔΕΛ, Εθνική Βιβλιοθήκη), μέσω της συνεργασίας τους, έχει μεγάλη σημασία για τα μικρά βιβλιοπωλεία. Σημαντική επίσης είναι η επένδυση στην εφοδιαστική αλυσίδα του βιβλίου, μέσω λ.χ. του ΕΣΠΑ, η οποία θα δίνει τη δυνατότητα αυτόματης παραγγελιοδοσίας στα μικρά βιβλιοπωλεία, έγκαιρης παράδοσης των βιβλίων, εκ των προτέρων δέσμευσης αντιτύπων, κ.λ.π. Σε αρκετές χώρες, η επένδυση αυτή έχει γίνει από τους Συλλόγους Εκδοτών/Βιβλιοπωλών.
Απαραίτητη πάντως είναι η αποκατάσταση ενός θεσμικού βήματος διαλόγου μεταξύ των εκδοτών και των βιβλιοπωλών, που αποτελούν «φυσικούς» συμμάχους και όχι ανταγωνιστές.
Το κράτος μπορεί να αναλάβει επίσης μια σειρά δράσεων χωρίς υψηλό κόστος, όπως είναι λ.χ. η πρόταση για ένα σύστημα «τυπικής» πιστοποίησης των ανεξάρτητων βιβλιοπωλείων παρόμοιο με αυτό των ξενοδοχείων από τον ΕΟΤ, με την προβολή τους σε «χάρτες πολιτισμού», με τη δημιουργία ιστοσελίδων και apps με τις εκδηλώσεις τους, με τη διοργάνωση θεματικών διαδρομών, βραδιών βιβλίου κ.ο.κ.
Η έλλειψη προγραμμάτων κινητικότητας και διαμονής των συγγραφέων, των μεταφραστών και των μελετητών, παρά την ύπαρξη πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Unesco κ.λπ. γι’ αυτό, είναι μια χαρακτηριστική έλλειψη της χώρας μας. Ένα μέρος τους είναι απαραίτητο να περιλαμβάνει ως στόχο τα βιβλιοπωλεία της χώρας.
Τέλος, στο μέτρο που έχει ξεκινήσει εκ νέου η συζήτηση για τη δημιουργία ενός νέου φορέα για την πολιτική βιβλίου, δεν είναι δυνατόν να μην προβλεφθεί η συμμετοχή των βιβλιοπωλείων στο σύστημα λήψης των αποφάσεών του.
⸙⸙⸙
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΖΗΤΗΣΗΣ
-Τι είδους βιβλία διαβάζουν κυρίως οι πελάτες σας; Παρατηρείτε κάποια αλλαγή στις αναγνωστικές τους συνήθειες το τελευταίο διάστημα; Ξέρουν ήδη τι θέλουν –από πού;– ή τους προτείνετε κυρίως εσείς; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των πιστότερων πελατών σας;
-Επιλέγετε και προτείνετε βιβλία με βάση το γούστο σας, με βάση τη συνεργασία σας με συγκεκριμένους εκδοτικούς οίκους ή με βάση τις αναμενόμενες πωλήσεις των βιβλίων; Ποια είναι τα κριτήρια (ποιες είναι οι «αρχές» ή η «ιδεολογία») πίσω από τις επιλογές σας;
-Οργανώνετε εκδηλώσεις-παρουσιάσεις ή όχι, και γιατί; Επηρεάζει το κοινό τους τις πωλήσεις σας;
-Τα βιβλία που καταγράφονται ως ευπώλητα από τις εφημερίδες είναι πράγματι κατά τη γνώμη σας αυτά που πουλάνε περισσότερο;
-Ποια βιβλία σάς εντυπωσίασαν από τη ζήτηση που είχαν; Ποιους από τους τίτλους της τελευταίας χρονιάς θα προτείνατε σε έναν πελάτη σας (ή και από παλαιότερους τίτλους;) Τα βραβεία επηρεάζουν ή όχι τη ζήτηση των βιβλίων;
-Πώς έχει επηρεαστεί το αναγνωστικό κοινό από τις πρόσφατες ανατιμήσεις στην αγορά του βιβλίου; (λογοτεχνικά ή ιστορικά βιβλία με αρχική τιμή 40-50 ευρώ). Τι προτείνετε να κάνει η Πολιτεία και τι οι εκδότες γι’ αυτό;
-Έχετε προσπαθήσει να κάνετε ηλεκτρονικές πωλήσεις; Αν όχι, ποιος ήταν ο λόγος; Αν κάνετε, τι ποσοστό έχουν σε σχέση με τις πωλήσεις μέσα στο κατάστημα;
-Έχετε στα ράφια σας παιδικά βιβλία; Έχετε graphic novels; Έχετε βιβλία (α) ιστορίας, (β) ποίησης, (γ) λογοτεχνικά δοκίμια, (δ) βιογραφίες, (ε) φιλοσοφίας, (στ) πολιτικής, (ζ) θρησκείας, (η) φυσικών & θετικών επιστημών (λ.χ. ΠΕΚ); Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της αγοράς τους;
-Τι χρειάζεται ένα μικρό βιβλιοπωλείο για να επιβιώσει; Μπορεί η Πολιτεία να βοηθήσει τα βιβλιοπωλεία και πώς; Μπορεί η Πολιτεία να ενισχύσει τη φιλαναγνωσία και με ποιον τρόπο;
-Μπορείτε να θυμηθείτε ένα περιστατικό με πελάτη που σας συγκίνησε; Ή κάποιο περιστατικό που σας έκανε να αγανακτήσετε, ή να γελάσετε;
❧
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2: ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ΣΤΑ ΟΠΟΙΑ ΑΠΕΥΘΥΝΘΗΚΑΜΕ
Αθήνα
Ζάτοπεκ (Καλλιθέα), Fata Libelli (Πειραιάς), Πλειάδες (Παγκράτι), Επί Λέξει (Ακαδημίας), Μονόκλ (Φειδίου), Ναυτίλος (Χ. Τρικούπη), Book Loft (Κολωνάκι), Booktique (Κολωνάκι), Λεμόνι (Θησείο), Bibliothèque (Εξάρχεια), Κομπραί (Διδότου), Free Thinking Zone (Σκουφά), Επίκεντρο (Άγιοι Ανάργυροι), Librofilo & Co (Κουκάκι), Το Λεξικοπωλείο (Παγκράτι), Κουκίδα (Νέα Σμύρνη), Little Tree (Μακρυγιάννη), Μωβ Σκίουρος (Πλ. Καρύτση), Χάρτινο καράβι (Ν. Φιλαδέλφεια), Booktalks (Π. Φάληρο), Σπόρος (Κηφισιά), Μετεωρίτης (Κυψέλη), Monogram (Χολαργός, Αγ. Παρασκευή & Μελίσσια), Play by the Book (Βριλήσσια).
Επαρχία
Σαιξπηρικόν (Θεσσαλονίκη), Κεντρί (Θεσσαλονίκη), Πίξελ (Πάτρα), Anima Libri (Πάτρα), Adagio II (Ναύπακτος), Φωτόδεντρο (Ηράκλειο), Πορθμός (Χαλκίδα), Σύγχρονη Έκφραση (Λιβαδιά), Πολύεδρο (Πάτρα), Αναγνώστης (Ιωάννινα), Μυθολογία (Χανιά), Το Δέντρο (Ρόδος), Πλους (Κέρκυρα), Αποσπερίτης (Ναύπλιο), Η Λέσχη του Βιβλίου (Αγρίνιο), Πάπυρος (Χίος), Το Μάτι (Κατερίνη), Συνεταιριστικό Βιβλιοπωλείο (Κοζάνη), Βιβλιοπωλείο 2 (Ξάνθη), Τραμ (Αλεξανδρούπολη), Κουκίδα (Κόρινθος), Τσιοπελάκος (Τρίκαλα).
❧
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
- npr.org, 29.3.2018: Why the number of independent bookstores increased during the ‘Retail Apocalypse’
- The Guardian, 7.1.2022: New chapter of hope: Indie bookshops defy the odds to hit nine-year UK high
- Bookpress, 11.10.2020: Εννέα νέοι εκδότες δίνουν το στίγμα τους: Συνεντεύξεις με τους υπεύθυνους των εκδόσεων Ενύπνιο, Carnivora, Loggia, Μάγμα, Σκαρίφημα, Στίξις, ΕΑΠ, Το Μέλλον, Parsec -Χίμαιρα
- Ομάδα Εργασίας για το Βιβλίο του Υπουργείου Πολιτισμού, 10.5.2017: Προτάσεις για τη στήριξη των μικρών, ανεξάρτητων βιβλιοπωλείων