Ευριπίδης Σαμπάτης, Καλαμέρως, Μωβ Σκίουρος, Αθήνα 2020.
Δεν είναι σαν τα ρούχα τα βιβλία, να τα χωρίζουμε σε χειμωνιάτικα και καλοκαιρινά. Το ερώτημα όμως «τι βιβλίο να πάρω μαζί μου στις διακοπές;»[1]Είναι Ιούλιος τώρα που γράφω και, με βάση τις ανάγκες μου, όταν λέω «διακοπές», έρχονται στο μυαλό μου θάλασσες. Σε τέτοιες διακοπές αναφέρομαι εδώ, εκ των προτέρων ας το πω. θα το έχετε ακούσει ή και θέσει ή και απαντήσει. Ένα άλλο ερώτημα, που επίσης μπορεί να έχετε ακούσει, θέσει ή/και απαντήσει, είναι το «τι ζητάμε από ένα βιβλίο-για-τις-διακοπές;». Όλα είναι σχετικά, όλα υποκειμενικά, θα ποντάρω ωστόσο σε μερικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να ζητάμε να μην είναι πολύ βαρύ – σημασία διττή: να μην απαιτεί μόχθο το κουβάλημά του, να μη μας ρίχνει στα τάρταρα το διάβασμά του. Θεμιτό μπορεί να είναι επίσης το μοντέλο «ιστορία και βουτιά, βουτιά και ιστορία» –η μικρή φόρμα δηλαδή, που σου δίνει τη δυνατότητα να διακόψεις, αλλά και να επανέλθεις, με ευκολία. Στα συν μπορεί να λογαριάζεται και το σχετικό-με-τις-διακοπές περιεχόμενο –σελίδες, ας πούμε, για καλοκαίρια, ακρογιαλιές και αστέρια.
Αυτά όλα τα πληροί το Καλαμέρως του Ευριπίδη Σαμπάτη, που κυκλοφόρησε το 2020 από τον Μωβ Σκίουρο: Αποτελείται από 160 περίπου σελίδες, πολλές από τις οποίες δεν φιλοξενούν, όπως θα δούμε, κείμενο· διαβάζεται ευχάριστα, αν και δεν του λείπει το βάθος· ελάχιστα από τα κείμενα που το απαρτίζουν ξεπερνούν σε έκταση τις 2 σελίδες· περιλαμβάνει, ανάμεσα σε άλλους, τίτλους όπως «Ιούνιος», «Καλοκαίρι», «Πλοία», «Νησιά». Για αυτό ή κάποιο άλλο καλοκαίρι λοιπόν προτείνω το Καλαμέρως (σε ένα καλό μέρος)· χειμώνα το πρωτοδιάβασα εγώ, το ξαναέπιασα όμως ορεξάτα και το θέρος.
Το Καλαμέρως είναι το πρώτο βιβλίο του Ευριπίδη Σαμπάτη. Γράφτηκε αρχικά στα ισπανικά και κυκλοφόρησε στην Ισπανία το 2011 (εκδ. Morsa), με έναν τίτλο που, σε αντίθεση με τον ελληνικό, μόνο μονολεκτικός δεν είναι: El calamor y otros mitos de la intimidad. Καλαίσθητη η ισπανική έκδοση, αλλιώς ωραία η ελληνική, στολισμένη μπρος και πίσω με σχέδια τού ίδιου του συγγραφέα. Μένω λίγο σε εκείνο που κοσμεί το εξώφυλλο και αναιδώς το σχολιάζω, μολονότι από σχέδιο καθόλου δεν σκαμπάζω. Ανθρώπινη φιγούρα με καλαμαρένιο περίβλημα, ο άνθρωπος-καλαμάρι και μια σκέψη-φάλαινα-καπνός (-αέρας κοπανιστός). Δυο πόδια, αρκετά πλοκάμια, πέντε μάτια και, ανάμεσα στα μεγαλύτερα απ’ αυτά, μια καλοσχηματισμένη καρδιά. Καλαμάρι με ευκρινή καρδιά, καλαμάρι και έρως, αυτό(ς) θα πρέπει να είναι ο Καλαμέρως. Ον για το οποίο σας παραπέμπω στο ομώνυμο κείμενο, του οποίου παραθέτω εδώ μονάχα το άνοιγμα: «Δεν θυμάμαι πώς ακριβώς γεννήθηκε ο Καλαμέρως, αλλά ξέρω πως είναι ένα τεράστιο αγαπησιάρικο καλαμάρι, προϊόν ενός από κείνα τα απογεύματά μας όλο γέλια» (36).
Το βιβλίο περιλαμβάνει και άλλα σχέδια, δεκάδες σχέδια, του συγγραφέα πάντα και της ίδιας αισθητικής, τόσο πυκνά που δεν ξέρω αν βλέπουμε όλες/οι το ίδιο κοιτώντας τα κάθε φορά: φιγούρες με πλοκάμια στη θέση της μύτης, πλάσματα αναγνωρίσιμα και μη, οντο-στροβίλους, δόντια, αγκάθια, ράμφη και κεντριά, ψάρια (φάτε μάτια), κύματα, θύματα, οπές, ανοιχτές πληγές –όλα τα παραπάνω ή και τίποτα απ’ αυτά. Ο ρόλος τους πάντως δεν μπορεί να θεωρηθεί αμελητέος: είναι σημαντικά τουλάχιστον όσο και τα κείμενα. Ο ίδιος ο Σαμπάτης άλλωστε εξηγεί πως πρώτα (έζησε, μετά) σχεδίασε και μετά έγραψε γύρω ακριβώς από τα σχέδιά του[2]Η εξήγηση δόθηκε έξω από το βιβλίο και κατόπιν πρόσκλησης του Ά. Δημοκίδη· βλ. σχετικά εδώ: https://mikropragmata.lifo.gr/zoi/evripidis-sampatis-pos-egrapsa-to-proto-mou-vivlio/..
Ένα μεγάλο μέρος τού βιβλίου λοιπόν αποτελείται από σχέδια, το υπόλοιπο από δύο ειδών κείμενα[3]Προστίθενται σε αυτά η, ωραία και σύντομη, εισαγωγή της Άντζελας Δημητρακάκη («Επεισόδια από τη σύγχρονη ιστορία της έλξης») και ο, ακόμα πιο σύντομος και ανακλητός, επίλογος του Ευριπίδη Σαμπάτη.. Αφενός από εκείνα που γράφτηκαν για να πλαισιώσουν ή/και να εξηγήσουν τα σχέδια, αφετέρου από στίχους τραγουδιών. Στίχους που δίνονται πάντα με πλάγιους χαρακτήρες. Στίχους γραμμένους στα αγγλικά και, σε μία μόνο περίπτωση, στα ισπανικά. Στίχους που μπορούμε, αν θέλουμε, να τους ακούσουμε τραγουδισμένους από εκείνον που τους έγραψε, το μουσικό όνομα του οποίου είναι Evripidis and His Tragedies[4]Στον μουσικό κόσμο του μπορείτε να περιηγηθείτε ξεκινώντας από εδώ: https://evripidisandhistragedies.bandcamp.com/ (όπου θα βρείτε, αν δεν γελιέμαι, όλα τα τραγούδια που περιλαμβάνονται στο βιβλίο, εκτός από τα «You’ve Made a Beast Out of Me» και «Cadaqués»). Ως μουσικός, ο Σαμπάτης έχει δώσει αρκετές συνεντεύξεις· παραπέμπω εδώ μόνο σε μία πρόσφατη που περιλαμβάνει και ερώτηση (και απάντηση) για το Καλαμέρως: https://avmag.gr/135355/queerartists-o-eyripidis-sampatis-kai-oi-prosopikes-toy-tragodies/.. Στίχους, το σπουδαιότερο, που πραγματεύονται τα ίδια θέματα με τα (άλλα) κείμενα του βιβλίου –τα πεζά. Έτσι, τα «Κύματα» ακολουθούνται από το «Waves to Ride», ο «Φόβος» από το «We’re So Scared»[5]Δίνω ενδεικτικά ένα μικρό απόσπασμα από το καθένα: «Αγχωνόμαστε να σημαδέψουμε την περιοχή μας με οποιονδήποτε δυνατό τρόπο κατουρώντας ο ένας πάνω στον άλλο, λες και είμαστε κοπρίτες που βολοδέρνουν στους δρόμους μια κρύα μέρα του χειμώνα, ανταλλάσσοντας γρυλίσματα για ένα ξεροκόμματο», «Why do we keep marking territories/ Leaving our piss trail/ Like some lonely dogs/ When we know that we don’t belong/ Anymore?» (58 και 60, αντίστοιχα)., οι «Γάμοι» από το «I Always Cry at Weddings», για να μείνω σε μερικά μόνο παραδείγματα.
Διαβάζω τους στίχους σαν μεταγραφές των πεζών[6]Δεν μπορώ να είμαι σίγουρη πως όλα τα πεζά προηγήθηκαν χρονικά, στο βιβλίο πάντως είναι πάντα τα τραγούδια που ακολουθούν., που αποτελούν, με τη σειρά τους, καταγραφές εμπειριών (αν και όχι αποκλειστικά)· τους αντιλαμβάνομαι ως συνοδευτικούς των πεζών, τα οποία είναι άλλωστε πολύ περισσότερα (μετράω 44 πεζά και 17 τραγούδια), εμβόλιμα κομμάτια, bonus tracks. Σαν ένα «ωραία τα είπαμε, ας τα τραγουδήσουμε τώρα κιόλας»· ως ένα άλλο είδος, έναν άλλο τρόπο έκφρασης. Γιατί μπορεί πεζά και στίχοι να μοιράζονται εδώ τις ίδιες θεματικές[7], το καθένα όμως διατηρεί τα χαρακτηριστικά του. Αξιοσημείωτη είναι η παντελής απουσία της τελείας από τα τραγούδια, π.χ., και βέβαια οι πολλές επαναλήψεις: Στο «You’ll Have to Learn», ας πούμε, ο ομώνυμος στίχος επαναλαμβάνεται 12 ολόκληρες φορές, το «Say goodbye» 4, το «I had to learn»[7]Δεν λένε ωστόσο πάντα τα ίδια. «Ποτέ δεν πήγαμε σ’ εκείνο το δάσος και ίσως να μην το δω ποτέ», διαβάζουμε στις «Εκδρομές» (86), αλλά στο «Like Two Mother Nature’s Sons», που τις ακολουθεί, περιγράφεται μια εκδρομή στο (ίδιο, θα υπέθετα) δάσος. Έστω πως η ιστορία τραγουδιέται εξιδανικευμένη..
Ας δούμε όμως τι μένει, αν αφήσουμε για λίγο στην άκρη τραγούδια και σχέδια (λιγάκι αυθαίρετα βέβαια, αφού εικόνες και κείμενα αποτελούν ένα όλον). Στο Καλαμέρως διαβάζουμε για φαντάσματα, βρικόλακες, «[τ]ερατογενέσεις με κουνάβια, κοάλα, καλαμάρια και άλλα χαϊβάνια» (22) αλλά και ιστορίες που είναι (/βασίζονται σε) αληθινές: «Η ιστορία μας ξεκίνησε στα σπλάχνα ενός πλοίου που ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Βαρκελώνης και όπου γινόταν πάρτι» (105).
Στο Καλαμέρως παρουσιάζονται διάφορα όντα αλλά και κομμάτια που συνθέτουν το αφήγημα μιας σχέσης (και ό,τι [την] ακολούθησε). Ο Σαμπάτης άντλησε υλικό από τον βίο του αλλά και από εγκυκλοπαίδειες («Σύμφωνα με την εγκυκλοπαίδεια, “Η λύσσα είναι μια οξεία μολυσματική ασθένεια του κεντρικού νευρικού συστήματος προκαλούμενη από έναν διηθητό ιό, που προκαλεί οξεία εγκεφαλίτιδα […]”», 26), μηχανές αναζήτησης («Έβαλα στο Google τη λέξη εκτροπή και μερικές από τις ερμηνείες του ήταν […]», 22), θρύλους και μύθους: «Σύμφωνα με τους θρύλους, οι βρικόλακες είναι μοχθηρά πλάσματα», «Στην ελληνική μυθολογία, η Μέδουσα ήταν ένα θηλυκό πλάσμα πανέμορφο και ταυτόχρονα φρικιαστικό που μετέτρεπε σε πέτρα όσους το κοίταζαν» (122 και 54, αντίστοιχα).
Στο, «αφιερωμένο σε όλα τα μικρά θηλαστικά», Καλαμέρως πρωταγωνιστούν ειδών ειδών πλασματάκια, κοάλα, φάλαινες, κατσαρίδες, κατσίκες, στο επίκεντρο όμως τοποθετούνται οι ανθρώπινες σχέσεις, τα πάθια κι οι καημοί τους. Τα ζώα τού Καλαμέρως δεν είναι (τα) συνηθισμένα εξάλλου, αλλά κουνάβια που «[π]άνε στο κομμωτήριο για να κάνουν ένα ωραίο κούρεμα» (40) και άλλα τέτοια ωραία. Ζωομορφισμοί, μεταμορφώσεις («Με μεταμόρφωσες σε τέρας», 18), παρομοιώσεις («Εδώ και αρκετό καιρό οι φίλοι μου με παρομοιάζουν με λύκαινα, σκυλί, οχιά, άγριο πάνθηρα», 138), αγάπες και αποκτηνώσεις: το αποτέλεσμα είναι ένα τρυφερό βιβλίο· με τέρατα. Ένα κουίρ, ή πάντως σίγουρα όχι στρέιτ, βιβλίο.
Και τι δεν έκανε ο Σαμπάτης, που και χιούμορ και φαντασία διαθέτει και στο βάθος φως ξέρει να βλέπει, για το Καλαμέρως. Φανερώθηκε ως κοάλα («Με φώναζες έτσι», 44), σχεδίασε, έγραψε πρόζα, στίχους, μουσική και, σαν να μην έφταναν αυτά, μετέφρασε. Από το πρώτο ξεφύλλισμα του βιβλίου μου τράβηξε την προσοχή ο συνδυασμός των τριών ειδών, οι σχέσεις που έχουν μεταξύ τους τα πεζά, οι στίχοι και τα σχέδια. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης οπωσδήποτε το ζήτημα της γλώσσας. Ο Σαμπάτης, που εδώ και χρόνια ζει στη Βαρκελώνη, έγραψε το βιβλίο του στα ισπανικά. Αργότερα ανέλαβε να το μεταφράσει ο ίδιος στα ελληνικά (και αν αυτό σας φέρνει στο μυαλό τον Βασίλη Αλεξάκη, σκεφτόμαστε το[ν] ίδιο): τα πεζά από ισπανικά έγιναν ελληνικά, φτάνοντας σε ένα αλλόγλωσσο αναγνωστικό κοινό, οι στίχοι παρέμειναν αγγλικοί, προσφέροντας μια άλλη γλωσσική εμπειρία.
Ο Σαμπάτης έγραψε για να μοιραστεί, απευθύνθηκε στον κόσμο γύρω του: «Γνωρίζετε την ιστορία της πριγκίπισσας που φίλησε έναν βάτραχο και αυτός μεταμορφώθηκε σε όμορφο πρίγκιπα;» (78). Έγραψε γιατί είχε πράγματα να πει, αποκαλύψεις να κάνει: «Αυτό που λίγοι ξέρουν, και εδώ πρόκειται να το αποκαλύψω, είναι ότι οι ερωτευμένοι εκκρίνουν μια ενδορφίνη που είναι η ίδια με μια ουσία που βρίσκεται στον οργανισμό των γυμνοσάλιαγκων, την μπαμποσίνα» (74), στη στέρηση της οποίας το σώμα εκκρίνει την παποσίνα, συμπληρώνω με δικά μου λόγια. Μπορεί να έγραψε επίσης για να κλείσει ένα κεφάλαιο, να ξεχάσει, να ησυχάσει, να πάει παρακάτω. Ή για να δώσει ίσα ίσα στον εαυτό του την ευκαιρία να θυμάται όποτε θέλει, ανατρέχοντας στις σελίδες του.
Από τη μεριά μας εμείς[8]Πιο ειδικά εγώ, Καλαμέρως effect ή ώρα της εκμυστήρευσης, της έκθεσης ώρα: Είχα τα μάτια μου ανοιχτά και μου φανερώθηκε ο Καλαμέρως προσωπικά. Και με έβαλε να ξαναδιαβάσω Μπόρχες και Χιόνη. Το βιβλίο των φανταστικών όντων, Όντα και μη όντα και πέρασε αυτός καλά και εγώ καλύτερα., τον διαβάζουμε, τον ακούμε[9]Αν συνηθίζετε να διαβάζετε μετά μουσικής, o Σαμπάτης έχει διάφορες προτάσεις να σας κάνει. Στο βιβλίο μνημονεύονται αρκετά τραγούδια πέρα από τα δικά του, όπως τα «I Don’t Want to Get Over You» και «The Things We Did and Didn’t Do» των Magnetic Fields (58 & 86, αντίστοιχα)., τραγουδάμε μαζί του ίσως, κοιτάμε τα σχέδιά του, κάνουμε τα δικά μας στην άμμο και περιμένουμε το κύμα να τα πειράξει ή παίζουμε, αν θέλουμε, το σχοινί:
Με μια φίλη έχουμε μιαν αγαπημένη ασχολία που την ονομάζουμε «παίζουμε το σχοινί». Ξεκίνησε μια μέρα στην παραλία. Κολυμπήσαμε μέχρι μια σημαδούρα, καθίσαμε στο σχοινί που την κρατούσε και περάσαμε πολύ χρόνο συζητώντας για τον έρωτα, απαριθμώντας τους εραστές που είχαν περάσει από τη ζωή μας μέχρι τότε και σχολιάζοντας τον έρωτα και τους παραλογισμούς του. Αυτή είναι τώρα ευτυχισμένη με τον άντρα της, παντρεύτηκε. Εγώ εξακολουθώ να φτερουγίζω σαν πεταλουδίτσα, συλλέγοντας εμπειρίες, πιπεράτες ιστορίες και καινούργια καρδιοχτύπια για να της διηγούμαι κάθε φορά που την ξαναβλέπω και το ρίχνουμε στις μπίρες.
Μετά το «Σχοινί» (και την προτροπή στις μπίρες), δεν μένει παρά η αποφώνιση: Από την Καλαμαριά, για το Καλαμέρως, κάποιο καβούρι, κάποιο κουνέλι, ένα(ς) Κλο Κλο.