Ο Αριστοφάνης του Κώστα Γεωργουσόπουλου και του Κ. Χ. Μύρη.

Εισαγωγική περιδιάβαση σε μια πλατιά επικράτεια*

Η συμβολή του Κώστα Γεωργουσόπουλου στη θεατρική και την ευρύτερη καλλιτεχνική και πολιτιστική κοινότητα της νεότερης και της σύγχρονης Ελλάδας είναι αναμφίλεκτα μεγάλη και πολυδιάστατη – και ένα πειστικό δείγμα της παρέχεται από το παρόν αφιέρωμα με τις διαφορετικές θεματικές εστιάσεις του. Στο ευρύ γνωστικό φάσμα όπου αναπτύχθηκε και εξελίχθηκε επί σειρά δεκαετιών η παρέμβαση του Κώστα Γεωργουσόπουλου εντάσσεται και το πεδίο του αρχαίου δράματος και, στο πλαίσιο αυτού, το υποπεδίο της αρχαίας αττικής κωμωδίας. Καταρτισμένος φιλόλογος εξ απαλών παιδικών και φοιτητικών ονύχων, με πατέρα φιλόλογο και με σπουδές στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ)· ενεργός και μακρόβιος εκπαιδευτικός-φιλόλογος στη δημόσια και, από ένα σημείο και εξής, την ιδιωτική δευτεροβάθμια εκπαίδευση· επιστημονικός διδάσκων, συνεργάτης επί σειρά ετών (μέχρι το ακαδημαϊκό έτος 2008-2009) στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, όπου δίδασκε (και) μαθήματα σχετικά με το αρχαίο θέατρο και στο οποίο αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας το 2006· ιδρυτικό μέλος και Πρόεδρος του Δ.Σ. του Κέντρου Έρευνας και Πρακτικών Εφαρμογών Αρχαίου Ελληνικού Δράματος «Δεσμοί», όπου παρέδιδε θεωρητικά σεμινάρια πάνω στο αρχαίο δράμα· συμμετέχων με διαλέξεις εστιασμένες (και) στο αρχαίο ελληνικό θέατρο στο πλαίσιο των επιμορφωτικών κύκλων του Ελεύθερου Πανεπιστημίου της Στοάς του Βιβλίου· συν-συγγραφέας και συν-επιμελητής με τον καθηγητή του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Σάββα Γώγο και ομάδα θεατρολόγων στη σύνταξη του τόμου Επίδαυρος: το αρχαίο θέατρο, οι παραστάσεις (2002), σημείο αναφοράς στις θεατρικές σπουδές μέχρι σήμερα: οι παραπάνω είναι μερικές μόνο από τις ιδιότητες και τις θέσεις[1] μέσω των οποίων ο Κώστας Γεωργουσόπουλος δίδαξε, υποστήριξε, προώθησε αλλά και εντρύφησε ο ίδιος συσσωρευτικά στην αρχαία αττική κωμωδία, αυτό το πολύτροπο και πληθωρικό –δραματουργικά, μορφολογικά, γλωσσικά, θεματικά, ιδεολογικά και παραστατικά– δραματικό είδος, που γνωρίζουμε σχεδόν αποκλειστικά μέσω του Αριστοφάνη, το στενά συνδεδεμένο με τα ιστορικο-κοινωνικά και πολιτιστικά συμφραζόμενα της εποχής παραγωγής του και το διαρκώς συνομιλούν και αλληλοσυμπληρούμενο με τη «σοβαρή» και «σπουδαία» θεατρική αδελφή του, την αρχαία τραγωδία.

Η φιλολογική γνώση της αττικής κωμωδίας ως ιδιαίτερου δραματικού είδους και πολιτιστικού προϊόντος αυτού καθαυτό συνδυάστηκε και συμπορεύτηκε αξεδιάλυτα στην περίπτωση του Κώστα Γεωργουσόπουλου τόσο με τη γενική ιστορική γνώση της διαδρομής της αττικής κωμωδίας από την αρχαιότητα μέχρι τη νεότερη ελληνική και διεθνή θεατρική σκηνή όσο και με την εξειδικευμένη κριτική παρακολούθηση της πρόσληψής της στον θεατρικό χάρτη των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα και των αρχών του 21ου. Απόφοιτος ο ίδιος ηθοποιός της Δραματικής Σχολής του Ωδείου Αθηνών (1960), με δασκάλους τους Γιάννη Σιδέρη και Δημήτρη Ροντήρη· πρόεδρος επί σειρά ετών του Κέντρου Μελέτης και Έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου – Θεατρικού Μουσείου, σε διαρκή εκεί επαφή με το πολύτιμο και πολυδιάστατο αρχειακό υλικό της παλαιότερης και νεότερης ελληνικής καλλιτεχνικής παραγωγής· διευθυντής της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου και διδάσκων του μαθήματος της δραματολογίας στους φοιτητές και τις φοιτήτριές του (2013-2015)· Καλλιτεχνικός Διευθυντής της Ανωτέρας Σχολής Δραματικής Τέχνης «Ίασμος»· επικεφαλής της «Διεύθυνσης Αρχαίου Δράματος» στην Ανωτέρα Σχολή Δραματικής Τέχνης «Μέλισσα»· διδάσκων διαφορετικών μαθημάτων στο Τμήμα Θεάτρου στο «Εργαστήριο Υποκριτικής για το Θέατρο και την Όπερα», που λειτούργησε στο πλαίσιο των δράσεων του «Αμφι-Θεάτρου Σ. Α. Ευαγγελάτου»: ορισμένες και πάλι ιδιότητες και δραστηριότητες, μέσω των οποίων ο Κώστας Γεωργουσόπουλος βρισκόταν επί μακρόν σε διαρκή επαφή και συνομιλία με τη ζώσα θεατρική πράξη και τους (εκκολαπτόμενους και ώριμους) καλλιτέχνες και οι οποίες, σε συνδυασμό με εκείνες της προηγούμενης παραγράφου, συνέθεσαν μια πολυεπίπεδη, αξεδιάλυτα θεωρητική και πρακτική, στοχαστική και εμπειρική, προσέγγιση (και) στην αρχαία αττική κωμωδία και το περίπλοκο, διαχρονικά και συγχρονικά, δρομολόγιό της.

H διφυής, φιλολογική και εμπειρική, προσέγγιση της αρχαίας κωμωδίας από τον διφυώς, θεωρητικά και πρακτικά, καταρτισμένο και δραστηριοποιούμενο Κώστα Γεωργουσόπουλο αποτυπώνεται και στο διφυές έργο που μας καταλείπει, το οποίο διαιρείται σε δύο μεγάλες περιοχές, διακριτές και μέσω της διαφορετικής (συνήθως) προσυπογραφής τους από τον κοινό τους δημιουργό: από τη μια μεριά, το κριτικό και δοκιμιακό έργο του φιλολόγου, ιστορικού του θεάτρου, θεατρικού κριτικού Κώστα Γεωργουσόπουλου πάνω σε σύγχρονες παραστάσεις αρχαίας κωμωδίας (επιφυλλίδες, κριτικές θεάτρου, συμβολές σε συλλογικούς, αφιερωματικούς-επετειακούς τόμους και σε Πρακτικά Συνεδρίων· συμμετοχή σε πολιτιστικά ντοκιμαντέρ και τηλεοπτικές εκπομπές για το ελληνικό θέατρο· επιστημονικές ανακοινώσεις και δημόσιες ομιλίες) και, παράλληλα και από την άλλη μεριά, το πρωτότυπο μεταφραστικό έργο του Κ.Χ. Μύρη στην αρχαία αττική κωμωδία, το οποίο αριθμεί πολλές μεταφράσεις, ανεξαιρέτως παιγμένες και συχνά ξανα-παιγμένες στην ελληνική θεατρική σκηνή, συνοδεύεται συνήθως από διαφωτιστικά ως προς τους στόχους και τις στρατηγικές «σημειώματα» του μεταφραστή και αποτέλεσε αφ’ εαυτού αντικείμενο θεατρικής κριτικής από τρίτους ως προς τη γλωσσική, μεταφραστική και θεατρική λειτουργικότητά του. Αντιμέτωπες με ένα αχαρτογράφητο εν πολλοίς κριτικογραφικό και μεταφραστικό τοπίο, που αφορά τη συμβολή του Κώστα Γεωργουσόπουλου / Κ.Χ. Μύρη στην ακαδημαϊκή και τη σκηνική, τη θεατρολογική και τη θεατρική, πρόσληψη του Αριστοφάνη, θα επιχειρήσουμε εδώ μια εισαγωγική, κατά το δυνατόν ευσύνοπτη, αποτύπωσή του. Στόχος είναι να δοθούν ορισμένα βασικά δεδομένα και, ταυτόχρονα, ερεθίσματα για εξειδικευμένες και επιστάμενες μελλοντικές προσεγγίσεις του έργου του δημιουργού στο πλαίσιο των θεατρικών και παραστατικών σπουδών και ειδικότερα στο πλαίσιο της μελέτης της αττικής κωμωδίας και της πρόσληψής της, που ο εκλιπών Ιανός έθρεψε συστηματικά, δυναμικά και ποικιλότροπα.

Ο Αριστοφάνης του κριτικού και μελετητή Κώστα Γεωργουσόπουλου

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος αρχίζει να ασχολείται με τη θεατρική κριτική και επιφυλλιδογραφία –και, κατ’ επέκταση, να παρακολουθεί και να αποτυπώνει τον γενικό και ειδικό προβληματισμό του σε διάφορα ζητήματα (μεταφραστικά, γλωσσικά, δραματουργικά, ιδεολογικά, σκηνοθετικά, σκηνογραφικά, υποκριτικά, μουσικά κ.ο.κ.) με άξονα παραστάσεις κωμωδιών του Αριστοφάνη– στην ακμή της μέσης ηλικίας του, στις αρχές της δεκαετίας του ’70, μάχιμος ήδη τότε φιλόλογος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και πρωτο-εμφανιζόμενος λογοτέχνης (πρώτη ποιητική συλλογή: Αμήχανον Τέχνημα, 1971). Αρχικά στην εφημερίδα Το Βήμα και στη συνέχεια στην εφημερίδα Τα Νέα, έχει τροφοδοτήσει το αναγνωστικό και δυνάμει θεατρικό κοινό με ένα πλήθος θεατρικών κριτικών (πολλών εκατοντάδων, 40-45 ετησίως) και επιφυλλίδων (ακόμη περισσότερων σε αριθμό), παράλληλα με έκτακτες συμβολές του που δημοσιεύτηκαν σε ελληνικά περιοδικά Λόγου και Τέχνης. Ένα πολύ ενδεικτικό (και επιλεγμένο από τον ίδιο τον κριτικό) μέρος αυτών των αριστοφανικά-επικεντρωμένων κειμένων, έχουν συμπεριληφθεί στους τόμους: i) Κλειδιά και κώδικες θεάτρου Ι: Αρχαίο δράμα (Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας»: 1982), όπου συγκεντρώνονται και τα περισσότερα μέχρι στιγμής ερανισμένα κείμενα (όλα πρωτο-δημοσιευμένα στην εφημ. Το Βήμα) και οι περισσότερες καταστατικές θέσεις του ωριμάζοντος κριτικού και, ταυτόχρονα, επωαζόμενου μεταφραστή σχετικά με τις τάσεις και στάσεις τόσο του ίδιου του αριστοφανικού έργου όσο και των νεότερων μεταπραττών του στην πολυκύμαντη δεκαετία 1971-1981.[2] Μια δεκαετία στη διάρκεια της οποίας παλαιότεροι και νεότεροι θεατρικοί οργανισμοί, σκηνοθέτες, μεταφραστές, άλλοι καλλιτεχνικοί συντελεστές –μετά την ένταξη του Αριστοφάνη στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου το 1956-1957 και μέχρι είκοσι περίπου χρόνια αργότερα, μετά τη διάνοιξη του Φεστιβάλ Επιδαύρου και σε άλλους θεατρικούς οργανισμούς, πέραν του Εθνικού Θεάτρου, το 1975– αμιλλώνται κυριολεκτικά (συνήθως σε σταθερά θεατρικά σχήματα) για την αποκωδικοποίηση και την ανακωδικοποιημένη προσέγγιση του δυσεπίλυτου –από τα τέλη του 19ου αιώνα– αριστοφανικού αινίγματος, με πολύ διαφορετικούς αισθητικούς και ιδεολογικούς όρους σε όλα τα συστατικά επίπεδα της θεατρικής πράξης. Το Εθνικό Θέατρο, με τον κατεξοχήν «αριστοφανικό» σκηνοθέτη του Αλέξη Σολομό, που σκηνοθέτησε (συχνά σε πολλές επαναλήψεις και με αναθεωρήσεις) 10 από τις 11 σωζόμενες αρχαίες κωμωδίες, αλλά και άλλους, λιγότερο συστηματικούς συνεργάτες του, όπως ο Κανέλλος Αποστόλου· το αντίπαλο δέος, το Θέατρο Τέχνης, με τον ιδρυτή και εμψυχωτή του Κάρολο Κουν, ο οποίος, έχοντας διαμορφώσει ήδη το προσίδιο και καθόλα διακριτό αριστοφανικό ιδίωμά του, παραχωρεί σταδιακά (το 1979 με τους Ιππής και το 1981 με τους Σφήκες)τη σκυτάλη στον Γιώργο Λαζάνη· το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (ΚΘΒΕ) και οι συνεργαζόμενοι σκηνοθέτες του Μίνως Βολανάκης, Ντίνος Γιαννόπουλος, Γιώργος Ρεμούνδος· το νεοσύστατο τότε «Αμφι-Θέατρο» και ο διά βίου εμψυχωτής του Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, που στη δεκαετία του 1970 παρεμβαίνει δυναμικά στο «διχασμένο» αριστοφανικό τοπίο με μια σταδιακά σφυρηλατούμενη «τρίτη» πρόταση· ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου (ΘΟΚ) και ο άμεσα συνδεδεμένος μαζί του πειραματικός Κύπριος σκηνοθέτης Νίκος Χαραλάμπους· το «Θέατρο Καισαριανής» και ο πληθωρικός Νίκος Παροίκος· η πρωτοποριακή Θεατρική Λέσχη Βόλου και ο καθοδηγητής της Σπύρος Βραχωρίτης – θεατρικοί οργανισμοί και θεατράνθρωποι οι παραπάνω, συνδεδεμένοι άρρηκτα με τη μεταπολεμική ή/και μεταπολιτευτική πολύτροπη δεξίωση του Αριστοφάνη, που ο Κώστας Γεωργουσόπουλος παρακολουθεί κριτικά, καταγράφοντας και συσσωρεύοντας τους διαφορετικούς μεταφραστικούς λόγους κατά τη διαδικασία της ενσωμάτωσής τους σε μεμονωμένες αριστοφανικές παραστάσεις και διακριτές «σχολές»: Μ. Χουρμούζης, Κώστας Βάρναλης, Θρασύβουλος Σταύρου, Α. Ροσόλυμος-Αλέξης Σολομός, Λεωνίδας Ζενάκος, Τάσος Ρούσσος, Κώστας Ταχτσής, Μίνως Βολανάκης, Γιώργος Σκούρτης, Κωστής Κολώτας είναι οι ορισμένοι βασικοί –παλαιότεροι και νεότεροι, φιλόλογοι και μη-φιλόλογοι, λογοτέχνες ή καλλιτέχνες– μεταφραστές που διασταυρώνονται στην αριστοφανική σκηνή της δεκαετίας του 1970 αλλά και στο μυαλό και τον λόγο του κριτικού θεατή της, με βάση τη συναγωγή των επιλεγμένων κειμένων του στον παραπάνω τόμο. Θα ακολουθήσουν (με πολύ λιγότερα συναφούς θεματικής κείμενα) Οι πλάγιες ερωτήσεις του Πορφύριου (Εκδόσεις Καστανιώτη: Αθήνα 1984), με μια επιφυλλίδα εστιασμένη στα –ανέκαθεν αμφιλεγόμενα και ρευστά– όρια της σάτιρας και με παραδείγματα από τον Αριστοφάνη·[3] Τα μετά το θέατρο. Δοκίμια (Εκδόσεις Καστανιώτη 1985, Α΄ Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου), με μία επιφυλλίδα εστιασμένη στη χρήση της βωμολοχίας στις σύγχρονες αριστοφανικές παραστάσεις, με σημείο αναφοράς την παράσταση των Θεσμοφοριαζουσών από το ΚΘΒΕ, σε μετάφραση Γιάννη Νεγρεπόντη το 1982·[4] Νήμα της στάθμης (Εκδόσεις Καστανιώτη 1996), με ένα περιεκτικό ιστορικό της νεοελληνικής σκηνικής πρόσληψης του Αριστοφάνη μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980.[5]

Τα κείμενα που συμπεριλαμβάνονται στις παραπάνω τέσσερις εκδοτικές συναγωγές θεατρικών κριτικών/θεατρολογικών δοκιμίων αντιπροσωπεύουν ένα μικρό μόνο μέρος της αντίστοιχης συγγραφικής παραγωγής στη χρονική περίοδο αναφοράς (1971 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980), αλλά και καλύπτουν μια περιορισμένη χρονική περίοδο από τη συνολική κριτικογραφική παρουσία του Κώστα Γεωργουσόπουλου, η οποία συνεχίστηκε για τρεις περίπου δεκαετίες στο εξής, μέχρι την επέλαση της πανδημίας το 2020.[6] Σε αυτή την κριτικο-συγγραφική συγκομιδή νέοι θεατρικοί οργανισμοί, σκηνοθέτες, μεταφραστές και άλλοι καλλιτεχνικοί συντελεστές έρχονται να διευρύνουν με την αυξανόμενη πολυφωνία τους το τοπίο της πρόσληψης του Αριστοφάνη, αλλά και να περιπλέξουν την ίδια την κριτική λειτουργία, από τη στιγμή που αυτή συμπορεύεται από ένα σημείο και εξής με την πρωτογενή (και κρινόμενη αυτή καθαυτή) μεταφραστική λειτουργία του θεατρικού κριτικού, την οποία θα συνοψίσουμε στην επόμενη ενότητα. Ο Ανδρέας Βουτσινάς, ο Γιώργος Μιχαηλίδης, ο Μίμης Κουγιουμτζής, ο Διαγόρας Χρονόπουλος, ο Κώστας Τσιάνος, ο Γιάννης Ιορδανίδης, ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, ο Θέμης Μουμουλίδης, ο Σωτήρης Χατζάκης, ο Βασίλης Βαφέας, ο Βασίλης Νικολαΐδης, ο Κωνσταντίνος Αρβανιτάκης είναι ορισμένοι μόνο από τους σκηνοθέτες που εισέρχονται στον αριστοφανικό στίβο στις τελευταίες τρεις δεκαετίες και το έργο των οποίων, μεταξύ πολλών άλλων, διηθείται μέσα από το προσωπικό φίλτρο του Κώστα Γεωργουσόπουλου στις νεότερες κριτικές του. Η συγκέντρωση, αποδελτίωση και μελέτη όλων (έστω των περισσότερων) αυτών των κειμένων, που αθροίστηκαν στο άνυσμα σχεδόν μιας τεσσαρακονταετίας, είναι μια αρχειακή και ερευνητική πρόκληση προς κάθε θεατρολογικά ενδιαφερόμενο για τη σκηνική και κριτική πρόσληψη του Αριστοφάνη στη νεότερη και τη σύγχρονη Ελλάδα.

Η ερευνητική πρόκληση (και βάσανος) γίνεται ακόμη μεγαλύτερη εάν σκεφτούμε ότι ο μεγάλος αριθμός των «ειδικών παραστασιολογικών» θεατρικών κριτικών και των ευρύτερων «δραματολογικών-θεωρητικών» επιφυλλίδων του Κ. Γεωργουσόπουλου,[7] που εστιάζουν σε μεμονωμένες παραστάσεις, μεμονωμένες κωμωδίες ή συνολικά στον σημειωτικό κώδικα του Αριστοφάνη και της αττικής κωμωδίας (για να μην επεκταθούμε στον Μένανδρο και τη Νέα Κωμωδία∙[8] ή/και στη Ρωμαϊκή Κωμωδία[9] ή/και σε άλλα συναφή είδη, όπως η «παρωδία», ο «φλύαξ», η «φάρσα ή άλλα κωμικά γένη του Δυτικού θεάτρου, όπου γίνονται συχνά συγκριτικές αναφορές με τον Αριστοφάνη),[10] συμπληρώνεται περαιτέρω από συμβολές του μελετητή σε συλλογικούς, αφιερωματικούς-επετειακούς τόμους και σε Πρακτικά Συνεδρίων, τις ομιλίες του σε ακαδημαϊκά και άλλα πολιτιστικά πλαίσια, τις τοποθετήσεις του σε πολιτιστικά ντοκιμαντέρ και τηλεοπτικές εκπομπές για το ελληνικό θέατρο,[11] που επίσης περιμένουν την αποδελτίωση και τη συνολική αποτίμησή τους.

Πρόσθετη ερευνητική προοπτική –καθώς αποτελεί δείκτη της επί χάρτου και επί σκηνής επενέργειάς του δρώντος συγγραφέα– είναι ο εντοπισμός και η καταγραφή επιφυλλίδων ή αποσπασμάτων από επιφυλλίδες (ή και θεατρικές κριτικές, κυρίως, σε σημεία όπου αναλύεται μια αριστοφανική κωμωδία), οι οποίες περιλαμβάνονται σε προγράμματα μεταγενέστερων θεατρικών παραστάσεων (που χρησιμοποιούν μετάφραση είτε του ίδιου του Κώστα Γεωργουσόπουλου είτε άλλου μεταφραστή), μέσω των οποίων διαχέονται σε ένα ευρύ κοινό καλλιτεχνών και θεατών/αναγνωστών οι ερμηνευτικές θέσεις του μελετητή/κριτικού για την αρχαία αττική κωμωδία και τη ‘δέουσα’ κατά τον ίδιο σκηνική μεταφορά της. Όπως συμβαίνει, επί παραδείγματι, με την επιφυλλίδα «Υφολογικά» (Το Βήμα, 31.10.1982, αναδημοσιευμένη στο Τα μετά το θέατρο, 1985) η οποία συμπεριλαμβάνεται στο πρόγραμμα (σ. 43-47) της παράστασης του Πλούτου το 1994, σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή και μετάφραση Κ. Χ. Μύρη (βλ. παρακάτω) ή με τα «Αριστοφανικά» (από το Κλειδιά και Κώδικες Θεάτρου Ι: Αρχαίο Δράμα, 1982), που αναδημοσιεύονται στο πρόγραμμα (σ. 59-65) της παραγωγής των Νεφελών από το Εθνικό Θέατρο το 1994, σε σκηνοθεσία Κοραή Δαμάτη και μετάφραση Παύλου Μάτεσι, και δέκα χρόνια αργότερα αναδημοσιεύονται στο πρόγραμμα (σ. 37-38) της παραγωγής των Αχαρνέων το 2005, και πάλι από το Εθνικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου και μετάφραση Παντελή Μπουκάλα. Η αποδελτίωση των απόψεων του φιλολόγου-μελετητή-επιφυλλιδογράφου σχετικά με το έργο του Αριστοφάνη επί του συνόλου ή σε μεμονωμένες κωμωδίες του μπορεί να κομίσει το δικό της μερίδιο στην ερμηνευτική παράδοση της Αρχαίας Κωμωδίας, σε παράλληλη παρακολούθηση με την ελληνική και τη διεθνή ακαδημαϊκή βιβλιογραφία και τις εξελισσόμενες τάσεις της. Την ίδια στιγμή, η αποδελτίωση και η αποτίμηση των απόψεων του θεατρικού κριτικού ανά σημειωτικό σύστημα (σκηνοθεσία, σκηνογραφία, μετάφραση, υποκριτική, χορογραφία, φωτισμός, μουσική κ.ά.), ανά παράσταση, ανά χρονική περίοδο, ανά σκηνοθέτη και θεατρικό οργανισμό και, τέλος, επί του συνόλου της θεατρικής περιόδου αναφοράς, μπορεί να συμβάλει το δικό της πολύ μεγάλο μερίδιο στην αποτύπωση αυτού του σύνθετου πεδίου που είναι η θεατρική και, παράλληλα, κριτική ελληνική πρόσληψη του αρχαίου δράματος, σε συνάρτηση και πάλι με την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία που εστιάζει στη λειτουργία και τη δεοντολογία της θεατρικής κριτικής[12] είτε/και στην πρόσληψη του Αριστοφάνη στη μεταπολεμική, μεταπολιτευτική, νεότερη και σύγχρονη Ελλάδα είτε/και ειδικότερα στην ενδογλωσσική μεταφραστική διαδικασία και τη θεατρική λειτουργικότητά της.[13]

Εάν η αποδελτίωση και η ποιοτική αποτίμηση του κριτικού έργου του Κώστα Γεωργουσόπουλου συνιστούν αφ’ εαυτών μια εντελεχή ερευνητική εργασία, η σύνδεση αυτής της εργασίας με την αποτίμηση του πρωτότυπου μεταφραστικού έργου του δημιουργού συνιστά ένα πολύ σύνθετο (και ασυνήθιστο για τα θεατρικά/θεατρολογικά δεδομένα) ερευνητικό πεδίο, με πολλές εκπλήξεις και βεβαιότητες, συνέχειες και ρήξεις, σταθερότητες και αντιφάσεις, που προκύπτουν από την αντιπαράθεση/ώσμωση της μεταφρασεολογικής θεωρίας και της μεταφραστικής πράξης αλλά και της μεταφραστικής πράξης και της εκάστοτε θεατρικής χρήσης της. Και με αυτή τη «γέφυρα» μεταξύ πρακτικής και θεωρητικής, καλλιτεχνικής και φιλολογικής, προσέγγισης του Αριστοφάνη, περνάμε στο δεύτερο επίπεδο της ενδεικτικής εδώ χαρτογράφησής μας.

Ο Αριστοφάνης του μεταφραστή Κ.Χ. Μύρη

Ως μεταφραστής, με το ψευδώνυμο Κ. Χ. Μύρης (το οποίο, ωστόσο, συνυπάρχει ορισμένες φορές με ή και αντικαθίσταται από το γνήσιο όνομα), ο Κώστας Γεωργουσόπουλος στρέφεται στη μετάφραση κωμωδιών του Αριστοφάνη με εικοσαετή καθυστέρηση σε σχέση με τις θεατρικές κριτικές του σε παραστάσεις αριστοφανικών κωμωδιών, οι οποίες αρχίζουν να δημοσιεύονται στην εφημερίδα Το Βήμα από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 (βλ. παραπάνω), αλλά και σε σχέση με την αντίστοιχη μεταφραστική κατάθεσή του στην αρχαία τραγωδία, η οποία αρχίζει το 1972 (Ηλέκτρα Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Σπύρου Α. Ευαγγελάτου),[14] προχωρά σποράδην και εντατικοποιείται από τα μέσα της δεκαετίας του 1980:[15] καθυστέρηση ενδεχομένως ενδεικτική αφενός της αρχικής και μακρόχρονης προσήλωσης του μεταφραστή στα ειδικά μεταφραστικά ζητήματα της αρχαίας τραγωδίας αλλά και της επιτυχούς συγχρονικής απήχησης των τραγικών του μεταφράσεων κατά τη θεατρική χρήση τους και αφετέρου ενδεικτική της εγγενούς μεταφραστικής ιδιαιτερότητας του αρχαίου κωμικού είδους αλλά και της υποσυνείδητης ή συνειδητής αποχής και καθυστέρησης του μεταφραστή προκειμένου να διαμορφώσει τα προσίδια μεταφραστικά εργαλεία του, σε σύγκλιση ή/και απόκλιση από τα γνωστά ή και καθιερωμένα ήδη τότε άλλα μεταφραστικά ιδιώματα (βλ. παραπάνω). Όταν αρχίζει να μεταφράζει συστηματικά Αριστοφάνη –ισχυρό υποκατάστατο αλλά και συμπλήρωμα του ποιητικού λόγου–, έχουν προηγηθεί οι δύο εκδόσεις του Αμήχανον Τέχνημα (1971 & επανέκδ. 1980, μαζί με Παράβαση),[16] η συλλογή διηγημάτων Καμπάνα και Οδάξ (1985), όπως έχουν προηγηθεί τα δραστικά δείγματα της στιχουργικής τέχνης του, που έθρεψε τα σπουδαία μουσικά έργα Χρονικό (1970), Ιθαγένεια (1972), Ανεξάρτητα (1973), Σειρήνες (1983) του Γιάννη Μαρκόπουλου, Η μεγάλη αγρυπνία (1975) και Το μετέωρο βήμα του πελαργού (1992, «Πανσέληνος ο έρωτας») της Ελένης Καραΐνδρου, Ατρείδες (1979) του Γιάννη Ζουγανέλη, αλλά και πολλά άλλα γνωστά τραγούδια άλλων συνθετών, όπως τα «Δέκα στρατιώτες κι ένας λοχαγός» του Γιάννη Σπανού (1969), «Ερωτικό» του Νότη Μαυρουδή (1966), «Στην αμμουδιά» του Γιώργου Κοντογιώργου» (1966), «Καραβάκια» του Βασίλη Κουμπή (1969).[17] Έλεγε σε συνέντευξή του στον Σπύρο Αραβανή το 2006: « Έχω σταματήσει να γράφω και ποιήματα αν και εξέδωσα μια ποιητική συλλογή η οποία στον κύκλο της συζητήθηκε. Είμαι άνθρωπος αρκετά αλαζόνας σε διάφορα πράγματα αλλά και με ικανότητες αυτοκριτικής. Όταν διαπίστωσα ότι δεν θα γίνω Ελύτης είπα ότι το μεγάλο μου καθήκον θα είναι να μεταδώσω την ποιητική μου ικανότητα στη μετάφραση του αρχαίου δράματος. Έτσι έχω ευτυχήσει να έχω μεταφράσει μέχρι σήμερα 31 από τα 44 έργα».[18]

Με σημείο εκκίνησης το 1993, οι αριστοφανικές μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη, με βάση τη χρονολογία της πρώτης κατάθεσής τους, εκτείνονται στο διάστημα μιας δεκαεπταετίας, έως το 2010, και καλύπτουν 9 από τις 11 σωζόμενες κωμωδίες του Αριστοφάνη (αμετάφραστοι παρέμειναν οι ζωόμορφοι Σφήκες και Βάτραχοι, αν και μεταφρασμένα μικρά αποσπάσματά τους συμπεριλήφθηκαν σε θεατρική παράσταση-σύνθεση, που θα αναφερθεί παρακάτω).[19] Με βάση περικειμενικά (προλογικά μεταφραστικά σημειώματα) και επικειμενικά (δημοσιεύματα στον Τύπο) δεδομένα, αλλά και με βάση τη χρονική στιγμή της δημοσίευσης της κάθε μετάφρασης, σε κανονική έκδοση ή στο θεατρικό πρόγραμμα της πρώτης παράστασης, καθώς και την αντίστοιχη «πρακτική» στις περιπτώσεις μεταφράσεων αρχαίας τραγωδίας (αλλά και στιχουργίας),[20] προκύπτει ότι οι αριστοφανικές μεταφράσεις δημιουργήθηκαν όλες κατόπιν συγκεκριμένης παραγγελίας με στόχο μια συγκεκριμένη παράσταση, σε αυστηρά επαγγελματικά πλαίσια, ήταν με άλλα λόγια εξαρχής προσανατολισμένες στη θεατρική πράξη και τη δοκιμασία της σε μεγάλα κοινά, εκείνου της Επιδαύρου συμπεριλαμβανομένου. Δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη αριστοφανική μετάφραση του Κ.Χ. Μύρη (Λυσιστράτη 1993, με τον Θύμιο Καρακατσάνη στον γυναικείο πρωταγωνιστικό ρόλο) παίζεται ήδη –με πληθώρα θεατών και πληθώρα επεισοδίων λόγω της υπερκράτησης θέσεων– στο Φεστιβάλ Επιδαύρου, όπου θα δοκιμαστούν και οι περισσότερες άλλες μεταφράσεις του στη συνέχεια.[21] Παρά την άμεση αρχική σύνδεση μετάφρασης-παράστασης, από τις 9 μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη μόνο 2 χρησιμοποιήθηκαν προς το παρόν άπαξ για την αντίστοιχη παράσταση αναφοράς, ενώ οι υπόλοιπες 7 χρησιμοποιήθηκαν κατ’ επανάληψιν, πιθανώς με επιμέρους μεταγενέστερες παρεμβάσεις εκ μέρους είτε του σκηνοθέτη είτε/και του μεταφραστή (με τα «κείμενα παράστασης» να αποτελούν σημαντικό προς διερεύνηση αρχειακό υλικό, σε αντιπαραβολή με το πρώτο, εκδομένο ή όχι, μετάφρασμα). Τα στοιχεία που θα ακολουθήσουν προέρχονται από τη μέχρι στιγμής έρευνά μας σε έντυπες[22] και ψηφιακές πηγές[23] και δεν είναι εξαντλητικά, είναι ωστόσο αρκετά αντιπροσωπευτικά ενός μεγάλου θεατρικού εύρους στο οποίο κινήθηκαν οι μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη και το οποίο θα διαπλατυνθεί ενδεχομένως περαιτέρω με την πλήρη καταγραφή του τοπίου των επαγγελματικών αλλά και ερασιτεχνικών παραστάσεων.

Συνολικά, οι 9 αυτές μεταφράσεις, που δημιουργήθηκαν στο διάστημα 1993-2010, κάλυψαν με τις διαφορετικές ανα-σκηνοθεσίες και ανα-παραγωγές τους τη σχεδόν διπλάσια περίοδο διαχεόμενες από το 1993 έως το 2022, υποστήριξαν τον σχεδόν τετραπλάσιο αριθμό διαφορετικών θεατρικών παραγωγών και συνδέθηκαν με σχεδόν διπλάσιο αριθμό θεατρικών Οργανισμών, ιδιωτικών («Θύμιος Καρακατσάνης – Νέα Ελληνική Σκηνή» – Θεατρική Διαδρομή – Επιχειρήσεις Τάγαρη – Εύμολπις – Αθήναιον – Αττική Σκηνή – Θεατρικός Οργανισμός Ακροπόλ – Οργανισμός Ελληνικού Θεάτρου «Αριστοφάνης») και δημόσιων/κρατικών (Εθνικό Θέατρο – ΚΘΒΕ – ΘΟΚ – Φεστιβάλ Επιδαύρου – ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας–ΔΗΠΕΘΕ Ρούμελης–ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας–ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης –ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου) και με σχεδόν διπλάσιο αριθμό διαφορετικών σκηνοθετών (Ζαχαρίας Αγγελάκος, Γιώργος Αρμένης, Τσέζαρις Γκραουζίνις, Θανάσης Θεολόγης, Γιάννης Ιορδανίδης, Γιάννης Κακλέας, Θύμιος Καρακατσάνης, Γιώργος Κιμούλης, Βαρνάβας Κυριαζής, Νίκος Μαστοράκης, Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Κώστας Μπάκας, Γιάννης Μπέζος, Βασίλης Νικολαΐδης, Κατερίνα Πολυχρονοπούλου, Γιάννης Ρήγας, Χρήστος Σιοπαχάς, Σταμάτης Φασουλής, Πέτρος Φιλιππίδης, Νίκος Χαραλάμπους, Σωτήρης Χατζάκης).[24] Τη μεγαλύτερη συχνότητα συνεργασίας με τον Κ. Χ. Μύρη ως αριστοφανικό μεταφραστή παρουσιάζουν η «Θεατρική Διαδρομή» ως οργανισμός και ο Θύμιος Καρακατσάνης ως σκηνοθέτης. Αξιοσημείωτη και αξιοδιερεύνητη είναι η απουσία μεταφραστικής συνεργασίας στις αριστοφανικές παραστάσεις του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου,[25] με τον οποίο, ωστόσο, ο Κ. Χ. Μύρης συνεργάστηκε διά (κοινού) βίου σε πολλές παραστάσεις τραγωδιών.[26] Από τους παλαιότερους και νεότερους μεταφραστές ο Κ. Χ. Μύρης έχει μία από τις υψηλότερες αναλογίες μεταφρασμένων κωμωδιών σε σχέση με το σύνολο του αριστοφανικού έργου (9/11) και σίγουρα κατέχει το απόλυτο προβάδισμα όχι μόνο ως προς την 100% θεατρική αξιοποίηση όλων των μεταφράσεών του, αλλά και ως προς τον μεγάλο αριθμό παραστάσεων που αυτές υποστήριξαν σε μικρό άνυσμα χρόνου και ως προς τον μεγάλο αριθμό θεατρικών οργανισμών και σκηνοθετών, που ενέταξαν τις μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη στο σκηνοθετικό τους κόσμο. Ακολουθούν οι –μέχρι στιγμής καταγεγραμμένες– αριστοφανικές μεταφράσεις του Κ. Χ. Μύρη, κατά χρονολογική σειρά πρώτης παράστασης:

1. Λυσιστράτη. Η μετάφραση εκδόθηκε το 1993 (Αθήνα: Κάκτος, με «Σημείωμα του μεταφραστή») και παραστάθηκε πρώτη φορά την ίδια χρονιά από τον οργανισμό «Θύμιος Καρακατσάνης – Νέα Ελληνική Σκηνή», σε σκηνοθεσία Θύμιου Καρακατσάνη, συμμετέχοντας στο Φεστιβάλ Επιδαύρου (3 – 4.7.1993). Aκολούθησαν οι θεατρικές παραγωγές, με άξονα την ίδια μετάφραση: 1996 ΚΘΒΕ, σκηνοθεσία: Γιάννης Ρήγας· 1997 ΘΟΚ, σκηνοθεσία: Χρίστος Σιοπαχάς, με πλούσιο περικειμενικό υλικό στο Πρόγραμμα της παράστασης·[27] 2002 «Θεατρική Διαδρομή», σκηνοθεσία: Γιώργος Μιχαλακόπουλος, με το κείμενο του Κώστα Γεωργουσόπουλου «Μια συνεχής ουτοπία» στο Πρόγραμμα της παράστασης (σ. 24-25)· 2009 σκηνοθεσία: Θύμιος Καρακατσάνης · 2010 Εθνικό Θέατρο, σκηνοθεσία: Γιάννης Κακλέας· 2011 Επιχειρήσεις Τάγαρη, σκηνοθεσία: Θύμιος Καρακατσάνης· 2017 Θέαμα Μάρτα (Τάγαρης), σκηνοθεσία: Γιάννης Μπέζος (ο οποίος υπογράφει επίσης την «απόδοση»)· τέλος, παραδίδεται ότι η ίδια μετάφραση χρησιμοποιήθηκε το 2005, σε δίγλωσση παράσταση (σε ελληνικά και αλβανικά), που επιχορηγήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, ήταν συμπαραγωγή του αλβανικού θεάτρου «Teatri Bylis Fier» και του ελληνικού θεατρικού οργανισμού «Διάχρονο», και παίχτηκε σε Ελλάδα (Θέατρο Κήπου, αρχαιολογικός χώρος Καρύταινας κ.ά.) και Αλβανία, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Πολυχρονοπούλου.
2. Πλούτος: Η μετάφραση εκδόθηκε το 1996 (εκδ. Πατάκης, με το κείμενο του Κώστα Γεωργουσόπουλου «Υφολογικά»· επανέκδ. 2004, χωρίς το προηγούμενο κείμενο), δύο χρόνια μετά την πρώτη παραγωγή της το 1994 από το Εθνικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή. Ακολούθησαν οι εξής θεατρικές παραγωγές του ίδιου έργου στην ίδια μετάφραση: 1998 ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας, σκηνοθεσία: Νίκος Μαστοράκης· 1999 ΔΗΠΕΘΕ Ρούμελης, σκηνοθεσία: Κώστας Μπάκας· 2004 «Εύμολπις», σκηνοθεσία: Νίκος Μαστοράκης· 2006 «Αθήναιον», σκηνοθεσία: Θύμιος Καρακατσάνης· 2012-2013 ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας, σκηνοθεσία: Τσέζαρις Γκραουζίνις· 2013 Θέατρο Νοτίου Αιγαίου, σκηνοθεσία: Ζαχαρίας Αγγελάκος· 2016 Επιχειρήσεις Τάγαρη, σε συνεργασία με το ΔΗΠΕΘΕ Βέροιας, σκηνοθεσία: Γιώργος Κιμούλης (ο οποίος υπογράφει επίσης τη «διασκευή»).
3. Θεσμοφοριάζουσαι:Η μετάφραση δημοσιεύτηκε αρχικά (με το εισαγωγικό κείμενο του μεταφραστή «Καθαρή κωμωδία») στο Πρόγραμμα της παράστασης για την οποία προετοιμάστηκε να παιχθεί το 1999 («Θεατρική Διαδρομή», σκηνοθεσία: Θύμιος Καρακατσάνης) και εκδόθηκε το 2003 (εκδ. Πατάκης, χωρίς το παραπάνω κείμενο). Ακολούθησαν οι εξής θεατρικές παραγωγές, που στηρίχτηκαν στην ίδια μετάφραση: 2002 «Θεατρική Διαδρομή», σκηνοθεσία: Γιώργος Μιχαλακόπουλος· 2006 Εθνικό Θέατρο, σκηνοθεσία: Σωτήρης Χατζάκης· 2007 ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης σε συμπαραγωγή με τη «Θεατρική Διαδρομή», σκηνοθεσία: Γιώργος Μιχαλακόπουλος (στο Πρόγραμμα της παράστασης αναδημοσιεύεται το κείμενο «Καθαρή κωμωδία» από το Πρόγραμμα της πρώτης παρουσίασης του έργου το 1999)· 2009 Εταιρεία Πολιτιστική Έκφραση, σκηνοθεσία: Νίκος Χαραλάμπους· 2014 Θεατρικός Οργανισμός Ακροπόλ, σκηνοθεσία: Γιώργος Κιμούλης· 2022 Επιχειρήσεις Τάγαρη, σκηνοθεσία: Γιάννης Μπέζος.
4. Νεφέλαι: Η μετάφραση δημοσιεύτηκε αρχικά (με το εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή «Ο “Άλλος” Σωκράτης σε μια όμοια εποχή») το2000 στο Πρόγραμμα της παράστασης του «Οργανισμού Ελληνικού Θεάτρου Αριστοφάνης», για την οποία καταρχήν προορίστηκε, και εκδόθηκε (χωρίς το παραπάνω εισαγωγικό κείμενο) το 2008 (εκδ. Πατάκης). Ακολούθησε μία επανάληψη της πρώτης αυτής παραγωγής την αμέσως επόμενη χρονιά, το 2001 (με αναδημοσίευση της μετάφρασης στο θεατρικό πρόγραμμα), την οποία διαδέχτηκαν οι παραγωγές: 2008 ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης – «Αττική Σκηνή», σκηνοθεσία: Θανάσης Θεολόγης (στο Πρόγραμμα της παράστασης συμπεριλαμβάνεται το κείμενο «Ο “Άλλος” Σωκράτης σε μια όμοια εποχή», χ.σ.)· 2009 ΘΟΚ, σκηνοθεσία: Βαρνάβας Κυριαζής· – 2012 Εθνικό Θέατρο, Σκηνοθεσία: Νίκος Μαστοράκης.
5. Εκκλησιάζουσες: Η μετάφραση δημοσιεύτηκε το2000 στο Πρόγραμμα της παράστασης (με το εισαγωγικό κείμενο «…για τον Αριστοφάνη», απόσπασμα αναδημοσιευμένο από το Κλειδιά και Κώδικες Θεάτρου Ι: Αρχαίο Δράμα, 1982), σε παραγωγή του θεατρικού οργανισμού «Θεατρική Διαδρομή» και σκηνοθεσία Γιώργου Μιχαλακόπουλου, και είναι η μόνη μετάφραση του Κ. Χ. Μύρη, μαζί με τους καταληκτικούς Αχαρνής, η οποία δεν ξαναπαίχτηκε έκτοτε μέχρι σήμερα.
6. Ιππής. Η μετάφραση δημοσιεύτηκε το 2001 (με το εισαγωγικό μεταφραστικό σημείωμα «Τα φαύλα και τα φαυλότερα») στο Πρόγραμμα της παράστασης για την οποία δημιουργήθηκε, σε παραγωγή του θεατρικού οργανισμού «Θεατρική Διαδρομή» και σε σκηνοθεσία Κώστα Μπάκα. Η ίδια μετάφραση υποστήριξε στη συνέχεια τις παραγωγές: 2007 ΔΗΠΕΘΕ Ρούμελης, σκηνοθεσία: Γιώργος Αρμένης· 2010 ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου – «Θεατρική Διαδρομή», σκηνοθεσία: Βασίλης Νικολαΐδης, ο οποίος υπέγραψε και τη δραματουργική επεξεργασία. Στο Πρόγραμμα της παράστασης αναδημοσιεύτηκε η μετάφραση του έργου (σ. 34-55) αλλά και το σημείωμα «Τα φαύλα και τα φαυλότερα» (σ. 10), τα οποία αμφότερα είχαν δημοσιευτεί στο Πρόγραμμα της πρώτης παραγωγής των Ιππέων της Θεατρικής Διαδρομής (2001).
7. Όρνιθες:Η μετάφραση υποστήριξε την παράσταση του έργου το 2002 από τον Θεατρικό Οργανισμό «Αριστοφάνης», σε σκηνοθεσία Θύμιου Καρακατσάνη. Δημοσιεύτηκε στο πρόγραμμα της παράστασης με το σημείωμα του μεταφραστή «Το άτοπον της ουτοπίας» και εκδόθηκε την επόμενη χρονιά (εκδ. Μίλητος, 2003). Υποστήριξε στη συνέχεια τις εξής παραγωγές: 2009 Φεστιβάλ Επιδαύρου, σκηνοθεσία: Σωτήρης Χατζάκης· 2014 ΘΟΚ, σκηνοθεσία: Βαρνάβας Κυριαζής· 2020 ΚΘΒΕ, σκηνοθεσία: Γιάννης Ρήγας και σε «ανανεωμένη εκδοχή» το 2021 (με το μεταφραστικό εισαγωγικό σημείωμα «Από την ουτοπία στη δυστοπία» στο Πρόγραμμα και των δύο περιόδων).
8. Ειρήνη: Η μετάφραση δημοσιεύτηκε (με το εισαγωγικό μεταφραστικό σημείωμα «Αριστοφάνης αναλογιζόμενος») στο Πρόγραμμα της παράστασης για την οποία δημιουργήθηκε το 2005, σε παραγωγή του ΚΘΒΕ και σκηνοθεσία Γιάννη Ιορδανίδη. Αξιοποιήθηκε επίσης στις μετέπειτα θεατρικές παραγωγές: 2011 «Θεατρική Διαδρομή», σκηνοθεσία: Πέτρος Φιλιππίδης, ο οποίος συνυπέγραψε, μαζί με τους Γιώργο Γαλίτη και Γιώργο Λέφα, τη δραματουργική επεξεργασία της μετάφρασης (στο πρόγραμμα της παράστασης αναδημοσιεύεται η μετάφραση του έργου καθώς και το κείμενο «Αριστοφανικά» από το Κλειδιά και κώδικες θεάτρου Ι: Αρχαίο Δράμα)· 2013 ΚΘΒΕ, σκηνοθεσία: Σωτήρης Χατζάκης (με το εισαγωγικό σημείωμα «Αναλογίζοντας τον Αριστοφάνη» στο πρόγραμμα της παράστασης).
9. Αχαρνής: Η τελευταία χρονολογικά (ως προς το έτος συγγραφής-πρώτης παράστασης) αριστοφανική μετάφραση του Κ. Χ. Μύρη, αδημοσίευτη μέχρι σήμερα, υποστήριξε το 2010 την παράσταση για την οποία δημιουργήθηκε(ΚΘΒΕ, Σκηνοθεσία: Σωτήρης Χατζάκης) και έκτοτε δεν χρησιμοποιήθηκε εκ νέου.[28]

Εκτός από τις παραπάνω 9 μεταφράσεις ισάριθμων ακέραιων αριστοφανικών κωμωδιών και τις τετραπλάσιες (τουλάχιστον) παραστάσεις τους, η μεταφραστική πένα του Κ.Χ. Μύρη συνέβαλε σε αρκετά μεγάλο αριθμό «σκηνικών συνθέσεων», οι οποίες στηρίζονταν είτε εξ ολοκλήρου είτε εν μέρει σε αποσπάσματα αριστοφανικών έργων. Παραθέτουμε τις παραγωγές που συνέλεξε προς το παρόν η έρευνά μας:

1. Οι ηλικίες του γέλιου: 1994, Νέα Ελληνική Σκηνή, σκηνοθεσία Θανάσης Θεολόγης, ιδέα-κείμενα-μεταφράσεις-σύνθεση: Κ. Χ. Μύρης. Πρόκειται για μια σύνθεση από 18 κείμενα, εκ των οποίων το πρώτο είναι απόσπασμα από τους Ιππείς, στ. 356-375 (Παφλαγών-Αλλαντοπώλης), το δεύτερο είναι απόσπασμα από την Γ΄ Πράξη του Δυσκόλου του Μενάνδρου (Κνήμων), το τέταρτο από την κωμωδία Miles Gloriosus του Πλαύτου (στ. 1-70, Πυργοπολυνίκης), με τα υπόλοιπα αποσπάσματα να προέρχονται από τους Σαίξπηρ, Μολιέρο, Γκόγκολ, Μ. Χουρμούζη, Τσέχωφ, Ζαρρύ, Μαγιακόβσκι, Μπέκετ, Ψαθά, Ιονέσκο. Προτάσσεται σημείωμα του Κ. Χ. Μύρη: «Πολλαπλή αφιέρωση».
2. Πόλεμος, έργο του Κώστα Γεωργουσόπουλου, με τη μουσική σύνθεση του Β. Τενίδη, που παρουσιάστηκε σε πανελλήνια πρώτη, «σαν σκηνική μουσική για δύο σολίστ, μεικτή χορωδία και οργανικό σύνολο», με τη σκηνοθετική επιμέλεια του Δημήτρη Ιωάννου, στις 15 Ιουλίου 2000 στο Αρχαιολογικό πάρκο Αμφίπολης, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αμφίπολης.[29]
3. Χορικά ’05: Αιωνία θητεία στο κάλλος. Είκοσι δύο χορικά από την τραγωδία και την αττική κωμωδία σε επιλογή και μετάφραση Κ.Χ. Μύρη, μελοποιημένα από εννέα σύγχρονους συνθέτες. Παρουσιάστηκε στο κοινό από τις 21 έως τις 27 Ιουνίου 2005 στη Μουσική Θεατρική Σκηνή Αθηναΐς. Με τον τίτλο Χορικά: Αιωνία θητεία στο κάλλος η σύνθεση παρουσιάστηκε στο Μικρό Θέατρο της αρχαίας Επιδαύρου στις 7 και 8 Ιουλίου 2006, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Δελφών στις 10 Ιουλίου 2006, στο Αίθριο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών στις 11 και 12 Σεπτεμβρίου 2006 και αποσπασματικά στις εκδηλώσεις της Τράπεζας της Ελλάδος, στον ελληνικό μήνα στη Φρανκφούρτη, τον Οκτώβριο του 2007.[30] Aπό τις δύο αυτές διαδοχικές παραγωγές, με την υποστήριξη της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς, δημιουργήθηκε το 2007 το CD Χορικά. Αιωνία θητεία στο κάλλος, που διανεμήθηκε δωρεάν στα σχολεία.[31] Στο CD, μεταξύ των άλλων αποσπασμάτων από αρχαίες τραγωδίες (Ικέτιδες Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες Αισχύλου, Οιδίπους επί Κολωνώ, Τραχίνιες Σοφοκλή, Βάκχες, Eκάβη, Ιφιγένεια εν Αυλίδι, Τρωάδες Ελένη, Κύκλωψ Ευριπίδη) περιλαμβάνονται τα κωμικά αποσπάσματα: «Με ψαλμούς ιερούς», «Μετά το μέγα μηδέν» και «Άνθρωποι, άνθρωποι» από την Παράβαση των Ορνίθων, το «Αιώνιες αθάνατες νεφέλες» από την Πάροδο των Νεφελών και το μελοποιημένο επίσης τραγούδι «Όρμα στ’ αλώνι του χορού» (στ. 953-1000) από τις Θεσμοφοριάζουσες.
4. Αριστοfunης-Ένα ταξίδι στη χώρα της Ουτοπίας: 2007-2008, ΚΘΒΕ, σκηνοθεσία: Νίκος Διαμαντής. Μια δραματουργική επεξεργασία και σύνθεση (Αμαλία Κοντογιάννη & Στέλλα Παπαδημητρίου) με βάση τους Αχαρνείς, την Ειρήνη, τους Όρνιθες, τις Εκκλησιάζουσες, τους Βατράχους και τη Λυσιστράτη, σε μετάφραση Κ. Χ. Μύρη.
5. Αριστοφανικό Γαϊτανάκι: 2008, σκηνοθεσία: Γιώργος Αρμένης. Πρόκειται για μια σύνθεση, η οποία αποτελείται από τα έργα του Αριστοφάνη Πλούτος, Ειρήνη, Λυσιστράτη και Εκκλησιάζουσες, σε μετάφραση Κ.Χ. Μύρη.
6. Μικρά Διονύσια, 2011, ΚΘΒΕ, σκηνοθεσία: Γιάννης Ρήγας και Γρηγόρης Καραντινάκης. Ένα «θεατρικό ψηφιδωτό», από είκοσι οχτώ (28) αποσπάσματα έργων αρχαίου δράματος, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται οι αριστοφανικές κωμωδίες Λυσιστράτη, Νεφέλες, Ιππής, Εκκλησιάζουσες, Όρνιθες, Θεσμοφοριάζουσες, σε σύνθεση κειμένων από τον Κ.Χ. Μύρη, κείμενο του οποίου με τίτλο «Δόκιμοι στη συντεχνία» υπάρχει στο Πρόγραμμα της παράστασης.
7. Aριστοφάνους 11: «Πρωτότυπο λαϊκό μουσικό θέαμα», με 30 περφόρμερς της Ομάδας Ελληνικού Μουσικού Θεάτρου «Σπείρα Σπείρα», βασισμένο σε χορικά του Αριστοφάνη, τα οποία μελοποίησε ο Σταμάτης Κραουνάκης, που σκηνοθέτησε επίσης την παράσταση. Η επιλογή κειμένων και η μετάφραση έγιναν από τον Κ. Χ. Μύρη, εκτός από τις κωμωδίες Λυσιστράτη και Πλούτος, των οποίων αποσπάσματα διαχειρίστηκε στιχουργικά η Λίνα Νικολακοπούλου. Οι 25 παραστάσεις πραγματοποιήθηκαν στο Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος, το καλοκαίρι 2011. Ακολούθησαν από την ίδια Ομάδα οι παραγωγές:
8. Aristophanes now, a musical celebration of his comedies: Σε μια συνέχεια της προηγούμενης ιδέας, η συγκεκριμένη παραγωγή προέκυψε στο πλαίσιο του Καλλιτεχνικού Ευρωπαϊκού προγράμματος «ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2007-2013», όπου από το 2011 εντάχθηκε η δράση «The Duty of Comedy» (Το χρέος της Κωμωδίας), με επικεφαλής την ομάδα «Σπείρα-Σπείρα» και με τη συμμετοχή Άγγλων, Τούρκων, Ρουμάνων, Φιλανδών και Ελλήνων καλλιτεχνών. Οι πρώτες παραστάσεις δόθηκαν στον καλλιτεχνικό χώρο «Χελώνα» στην Αθήνα τον Μάρτιο του 2013 και οι επόμενες δόθηκαν στην Κων/πολη-Τουρκία (22-23-24/3/2013), στην Τιμισοάρα-Ρουμανία (9-10/4/2013) και στο Λονδίνο-Aγγλία (17-18/4/2013). Στην παράσταση συμπεριλαμβάνονταν στιχουργημένα Χορικά από όλες τις κωμωδίες του Αριστοφάνη, τα οποία δημοσιεύτηκαν στο δίγλωσσο (ελληνικά-αγγλικά) Πρόγραμμα της παράστασης: Νεφέλες («Η Σελήνη», «Προσευχή», «Το έργο Νεφέλες», «Δίκαιος Λόγος – Τα φροντιστήρια»), Βάτραχοι («Ο Χορός των Μυστών»), Πλούτος («Αχ τι καλό», «Έφυγε ο θεός», «Τα λεφτά», «Θρεττανελό»), Όρνιθες («Μετά το μέγα μηδέν», «Άνθρωποι άνθρωποι»), Λυσιστράτη («Πάμε κοπέλες», «Το νήμα», «Χρησμός», «Πυρ γυνή και θάλασσα», «Όλα γι’ αυτή την πόλη»), Θεσμοφοριάζουσες («Άντρας θα πει ρεμάλι»), Αχαρνής («Η παράβαση των ποιητών»), Εκκλησιάζουσες («Τραγούδι νέου»), Ιππής («Το τραγούδι της Αθήνας»), Ειρήνη («Το τραγούδι της ειρήνης»), Σφήκες («Σφήκες στον Κιθαιρώνα»). Εκτός από τα χορικά του Πλούτου και της Λυσιστράτης,που υπογράφει η Λίνα Νικολακοπούλου (και ο Λάκης Λαζόπουλος στην περίπτωση του χορικού «Όλα γι’ αυτή την πόλη»), και εκτός από το χορικό των Εκκλησιαζουσών και τα χορικά «Το έργο Νεφέλες» και «Δίκαιος Λόγος – Τα φροντιστήρια», που υπογράφει ο Σταμάτης Κραουνάκης, τα υπόλοιπα χορικά αποδίδονται από τον Κ. Χ. Μύρη. Αν και όπως αναφέρθηκε παραπάνω, δεν έχουν εκδοθεί ούτε παιχθεί ακέραιες μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη στους Σφήκες και στους Βατράχους του Αριστοφάνη, στη συγκεκριμένη παράσταση παρουσιάστηκαν (και δημοσιεύτηκαν στο Πρόγραμμα, σ. 9 και 36-37) «Ο Χορός των Μυστών» από τους Βατράχους και το «Σφήκες στον Κιθαιρώνα», στο οποίο ακούγονταν στίχοι των Σφηκών στο πρωτότυπο και σε μετάφραση του Κ. Χ. Μύρη. Με αυτά τα αποσπάσματα η μεταφραστική γραφή του Κ.Χ. Μύρη εκτείνεται σε όλο το σωζόμενο θεατρικό έργο του Αριστοφάνη, και ήταν μάλλον θέμα συγκυριών και χρονικών καθυστερήσεων η μη ολοκληρωμένη μεταφραστική κατάθεση και των δύο αυτών κωμωδιών.
9. Με τον ελληνικό τίτλο Αριστοφάνης τώρα – το γλέντι της κωμωδίας η μουσικοθεατρική σύνθεση παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου, στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου το καλοκαίρι του 2013, σε στίχους Κ.Χ. Μύρη, Λίνας Νικολακοπούλου, Σταμάτη Κραουνάκη και διδασκαλία Σταμάτη Κραουνάκη. Η ίδια παραγωγή παρουσιάστηκε για δύο παραστάσεις τον Οκτώβριο του 2013 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης.

Το παραπάνω –ακέραιο και αποσπασματικό, πρωτογενές και δευτερογενώς επανεπεξεργασμένο– μεταφραστικό υλικό μέλλει να διερευνηθεί αυτό καθαυτό ως προς τις γλωσσικές, υφολογικές, μεταφραστικές, ιδεολογικές συνιστώσες, στρατηγικές και τεχνικές του, αλλά και να (συν)εκτιμηθεί στο πλαίσιο της συνολικής (κατά το δυνατόν) παλαιότερης και νεότερης μεταφραστικής συγκομιδής στην αττική κωμωδία. Η μελέτη των μεταφράσεων δεν μπορεί παρά να αντιπαραβληθεί με τις «θεωρητικές», φιλολογικές και μεταφρασεολογικές θέσεις του δημιουργού, όπως αυτές αποτυπώθηκαν και μετεξελίχθηκαν στη διάρκεια της κριτικογραφικής και δοκιμιογραφικής παραγωγής του, αλλά και όπως αποτυπώθηκαν ειδικότερα στα πρωτότυπα ή αναδημοσιευμένα (εξ ολοκλήρου ή αποσπασματικά) προλογικά «σημειώματα» του μεταφραστή, που εντάχθηκαν περικειμενικά στο πρόγραμμα αρκετών θεατρικών παραστάσεων. Η θεατρική λειτουργία των μεταφράσεων θα μπορέσει να συνεκτιμηθεί τόσο με βάση την παρακολούθηση των μαγνητοσκοπημένων παραστάσεων, όπου αυτό καταστεί εφικτό μέσω των ψηφιακών, ιδιωτικών και δημόσιων αρχείων, όπως και μέσω της κριτικογραφικής υποδοχής αυτών των παραστάσεων, όπου ο θεατρικός κριτικός κρίνεται πλέον ως θεατρικός μεταφραστής από τους ομοτέχνους του θεατρικούς κριτικούς, τόσο σε συγχρονικό επίπεδο (στο εδώ-και-τώρα του εκάστοτε σκηνικού εγχειρήματος) όσο και σε διαχρονικό επίπεδο (σε όλο το φάσμα της προϋπάρχουσας μεταφραστικής παραγωγής του αλλά και σε όλο το φάσμα της ευρύτερης ενδογλωσσικής μεταφραστικής παραγωγής). Παράλληλα με την κριτική αρθρογραφία και την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, που εστιάζει ή συμπεριλαμβάνει στο corpus αναφοράς της μεταφράσεις ή παραστάσεις με μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη, στα ερευνητικά desiderata περιλαμβάνεται η αποδελτίωση και της ηλεκτρονικά προσβάσιμης «γκρίζας» (διδακτορικές διατριβές, μεταπτυχιακές διπλωματικές εργασίες, πτυχιακές εργασίες) που απόκεινται στο Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών και στα Αποθετήρια των ελληνικών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, η οποία μπορεί, από τη μια, να φέρει στο φως λανθάνοντα (και περιφερειακά) μεταφραστικά και παραστασιογραφικά στοιχεία και, από την άλλη, να αναδείξει κυρίαρχες εστιάσεις σε μεταφραστικά και θεατρικά παραδείγματα.

Θα κλείσουμε αυτή την εξαιρετικά συνοπτική χαρτογράφηση, δίνοντας, με μια αντεστραμμένη κύκλια φορά, τον απολαυστικό λόγο στον κριτικό Κώστα Γεωργουσόπουλο και στον μεταφραστή Κ.Χ. Μύρη. Στη θεατρική κριτική του για τον Πλούτο του Εθνικού Θεάτρου τον Δεκέμβριο του 1974 (η πρώτη αριστοφανική κριτική που συμπεριλαμβάνεται στην πρώτη έκδοση κριτικών του, Κλειδιά και κώδικες θεάτρου Ι: Αρχαίο Δράμα, 1982) ο φιλόλογος-θεωρητικός έγραφε για την τελευταία αυτή σωζόμενη κωμωδία του Αριστοφάνη, συμπυκνώνοντας όλη τη θεατρική δυναμική της στο μακρύ ιστορικό μέλλον: «Το έργο έχει τις ρυτίδες του, αλλά ακόμη και στον απληροφόρητο γίνεται ξεκάθαρο πως είναι ένας σοφός και μαστορικός πρόγονος μιας ολόκληρης σειράς καλών και κακών έργων ως σήμερα. Είναι ένας κώδικας απαράβατος της νεότερης κωμωδίας και της εξέλιξής της. Κώδικας δομής και δειγματολόγιο τύπων. Τα σπέρματα της κωμωδίας ηθών, της κωμωδίας ιδεών και της φάρσας εδώ βρίσκονται» (σ. 68). Και το 2010, στην τελευταία αριστοφανική μετάφραση του Κ. Χ. Μύρη, που μεταγλώττιζε την πρώτη σωζόμενη κωμωδία του Αριστοφάνη, τους Αχαρνής, ο κωμικός Χορός κακίζει τον πόλεμο και μακαρίζει τον Δικαιόπολη, μετά την επιτυχία του να συνάψει την –έστω– ιδιωτική ειρήνη του εν μέσω της (πραγματικής και μυθοπλαστικής) πολεμικής αντάρας (στ. 1062-1073).

⸙⸙⸙

Η Καίτη Διαμαντάκου είναι Καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ και Διευθύντρια του Εργαστηρίου Αρχαίου Δράματος και Θεατρολογικής Έρευνας.

Η Μαρίνα Μπεχράκη είναι υποψήφια Διδάκτωρ του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ, υπότροφος του ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. και συνεργάτιδα του Εργαστηρίου Αρχαίου Δράματος και Θεατρολογικής Έρευνας.

* Ευχαριστούμε θερμά το περιοδικό Φρέαρ και τον επιμελητή θεατρολόγο Καθηγητή Ιωσήφ Βιβιλάκη για τη φιλοξενία τους, αλλά και για την ετοιμότητα του όλου εκδοτικού εγχειρήματος. Ευχαριστούμε θερμά την Εύα Γεωργουσοπούλου, για τις πληροφορίες και το υλικό που μας παρείχε γενναιόδωρα. Ευχαριστούμε επίσης θερμά το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και τον Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Αστέριο Πελτέκη, το ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης και τον Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Στέλιο Χλιαρά και το Τμήμα Εκδόσεων-Δημοσίων Σχέσεων του ΘΟΚ, για την ευγενή παραχώρηση αρχειακού υλικού προς ερευνητική χρήση, καθώς και την Ιωάννα Μιχαλακοπούλου, τον Σαμψών Φύτρο και τον Άγγελο Μπούρα, που μας επέτρεψαν να μελετήσουμε από το προσωπικό τους Αρχείο Προγράμματα αριστοφανικών παραγωγών, των οποίων τη μετάφραση υπέγραφε ο Κώστας Γεωργουσόπουλος (Κ.Χ. Μύρης). Ιδιαίτερες επίσης ευχαριστίες στον Σταμάτη Κραουνάκη, ο οποίος μας παρείχε πρόσβαση και καθοδήγηση στο αρχειακό, έντυπο και οπτικοακουστικό, υλικό των πολλών, αριστοφανικά επικεντρωμένων, παραστάσεών του, στις οποίες συνεργάστηκε με τον Κ. Χ. Μύρη σε επίπεδο μετάφρασης-στιχουργικής απόδοσης.

[1] Πολλές εργοβιογραφικές πληροφορίες παρέχονται στο αφιέρωμα του περιοδικού Εμβόλιμον 55 (χειμώνας 2007-άνοιξη 2008, «Αφιέρωμα στα 70 χρόνια του Κώστα Γεωργουσόπουλου»), μέσα από τα τριάντα έξι κείμενα εκπροσώπων του καλλιτεχνικού, ακαδημαϊκού, λογοτεχνικού-κριτικού χώρου και τους χαιρετισμούς δέκα εκπροσώπων του πολιτικού χώρου, κείμενα που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της προσωπικότητας και του έργου του Κώστα Γεωργουσόπουλου.

[2] «Πλούτος», σ. 67-69 (13.12.1974)· «Λυσιστράτη», σ. 97-103 (20.6.1976)· «Τα κουρέλια του Τήλεφου. Αχαρνής σε παράσταση Κουν», σ. 112-122 (18-19.8.1976)· «Τερπνή και φιλόλογος σύστασις», σ. 123-127 (29.6.1977)· «Αριστοφανικά», σ. 149-159 (7.9.1977 και 14.9.1977)· «Η μεγάλη αυταπάτη», σ. 169-172 (15.6.1978)· «Αριστοφανικά Β΄», σ. 186-196 (27.9.1978, 4.10.1978 και 11.10.1978)· «Σκηνική ερμηνεία του αρχαίου δράματος Γ΄. Αριστοφάνης», σ. 220-226 (26.9.1979)· «Μανιερισμοί», σ. 250-252 (2.10.1980)· «Ο Αριστοφάνης έρεισμα ή σαβούρα;», σ. 253-255 (26.8.1981)· «Από την κυψέλη στη σφηκοφωλιά», σ. 266-270 (10.9.1981).

[3] «Η αντοχή της εξουσίας», σ. 305-306 (Τα Νέα,1.2.1983).

[4] «Υφολογικά Β΄» , σ. 175-177 (Τα Νέα, 31.10.1982).

[5] «Ο “πλούτος” των αριστοφανικών παραστάσεων», σ. 154-158 (περ. Διαβάζω,τχ. 72, 26.6.1983, σ. 22-24).

[6] Η πανδημία ήταν καθοριστική για τη (θεατρική) υγεία του Κώστα Γεωργουσόπουλου. Μετά το πέρας δεν παρακολούθησε ξανά θέατρο και την εβδομαδιαία κριτική του στην εφημερίδα αντικατέστησε η στήλη «Ιστορία Θεάτρου». Κατά την περίοδο 2021-2023 και στη διάρκεια του Φεστιβάλ Επιδαύρου, σε αυτή τη στήλη αναλύει τα έργα, τα οποία παρουσιάζονται στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, και το 2024 αναδημοσιεύει σε αυτή τη στήλη, με την απαραίτητη εισαγωγή, παλαιότερες κριτικές του για παραστάσεις αρχαίου ελληνικού δράματος.

[7] Δανειζόμαστε τον όρο «ειδική παραστασιολογία» (και κατ’ αναλογία παραθέτουμε τον όρο «γενική θεωρητική δραματολογία») από τον ίδιο τον Κώστα Γεωργουσόπουλο, ο οποίος σημείωνε στην προτασσόμενη «Εξήγηση» σχετικά με τις κριτικές που συγκεντρώθηκαν στο Κλειδιά και Κώδικες θεάτρου Ι: Αρχαίο Δράμα, ό.π., σ. 11: «Ανήκουν άρα στο είδος κριτικής που πρόχειρα και ίσως αδόκιμα ονόμασα Παραστασιολογία, και μάλιστα “ειδική” παραστασιολογία, αφού οι παραστάσεις που κρίνονται περιορίζονται σε ένα ορισμένο είδος θεάτρου. Παρόλ’ αυτά η κρίση δεν εντοπίζεται μόνο στη σκηνική ερμηνεία, μοιραία επεκτείνεται στο ποιητικό σώμα, έτσι ώστε να θεμελιώνεται από κείμενο σε κείμενο και μια θεωρία για το αρχαίο θέατρο».

[8] Π.χ. «Μενάνδρου τύχαι ή Μίμοι εν πορεία», Κλειδιά και κώδικες θεάτρου Ι: Αρχαίο Δράμα, ό.π., σ. 244-249, κριτική της παράστασης των Επιτρεπόντων του Μενάνδρου από το Αμφι-Θέατρο Σ. Α. Ευαγγελάτου σε μετάφραση-συμπλήρωση Τάσου Ρούσσου ή «Μένανδρος, Επιτρέποντες», στο Παγκόσμιο Θέατρο 1. Από τον Μένανδρο στον Ίψεν, (επιμ. Έλσα Ανδριανού), Πατάκης, Αθήνα 2009, σ. 17-22.

[9] Π.χ. «Το παιχνίδι των ρόλων» και «Το αλφάβητο του Θεάτρου» στο: Κλειδιά και κώδικες θεάτρου Ι. Αρχαίο δράμα, ό.π., σ. 165-168 και 183-185, με αναδημοσιευμένες θεατρικές κριτικές για τις παραστάσεις Αμφιτρύων του Πλαύτου από το Εθνικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού και μετάφραση Τάσου Ρούσσου, και Η τσουκάλα με το χρυσάφι του Πλαύτου από το ΚΘΒΕ, σε σκηνοθεσία Πάνου Παπαϊωάννου και μετάφραση Κυριαζή Χαρατσάρη.

[10] Π.χ. «Νικοντέμι, Η δασκαλίτσα» στο Κώστας Γεωργουσόπουλος, Παγκόσμιο Θέατρο ΙΙ. Από τον Στρίντμπεργκ και τον Τσέχωφ στον Πιραντέλλο και τον Μπρεχτ, (επιμ. Έλσα Ανδριανού), Πατάκης, Αθήνα 1999, σ. 107-109, ή «Φεϋντώ, Ψύλλοι στ’ αυτιά. Άλλεν, Μέσα οι Αμερικάνοι» στο Παγκόσμιο Θέατρο 1, ό.π.,σ. 364-367).

[11] Ενδεικτικό παράδειγμα η εισήγηση «Σύγχρονη Τέχνη και Παράδοση», η οποία εκφωνήθηκε στο ομότιτλο Συμπόσιο που οργάνωσε ο Σύνδεσμος Σύγχρονης Τέχνης (19.5.1981) και αναδημοσιεύτηκε στο βιβλίο Τα μετά το θέατρο, ό.π., σ. 71- 77.

[12] Βλ. ενδεικτικά Ζωή Βερβεροπούλου, «Η κριτική θεάτρου στον Τύπο», στο: Π. Πολίτης (επιμ.), Ο λόγος της μαζικής επικοινωνίας. Το ελληνικό παράδειγμα, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 2008, σ. 444-481· της ίδιας, «Η ιδιοσυγκρασία της θεατρικής κριτικής. Ζεύξεις, τομές, μεταίχμια», Κ – Περιοδικό Κριτικής Λογοτεχνίας και Τεχνών 19 (2009), σ. 139-149· Θεόδωρος Γραμματάς, Το ελληνικό θέατρο στον 20ό αιώνα. Πολιτισμικά πρότυπα και πρωτοτυπία. Α΄ Τόμος, Εξάντας, Αθήνα 2002, κεφ. «Θεατρικές κριτικές» και «Ο λόγος της κριτικής», σ. 53-55 και σ. 352-359· Πλάτων Μαυρομούστακος, Το θέατρο στην Ελλάδα 1940-2000. Μια επισκόπηση, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2005, υποκεφ. 5.4. «Η θεατρική κριτική», σ. 263-269· Σάββας Πατσαλίδης, Μεταθεατρικά 1985-95, Παρατηρητής, Αθήνα 1995, κεφ. «Η σύγχρονη θεατρική κριτική στην Ελλάδα», σ. 79-97· του ίδιου, «Οι τέχνες του θεάτρου και η τέχνη της κριτικής», Δια-κείμενα 3 (2001), σ. 93-111· Γιώργος Π. Πεφάνης, Σκηνές της Θεωρίας. Ανοιχτά πεδία στη θεωρία και την κριτική του θεάτρου, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2007, κεφ. 9«Ο ερμηνευτικός λόγος της θεατρικής κριτικής», 413-438· του ίδιου, «Όψεις της σύγχρονης κριτικής θεάτρου», Επιστημονική Επετηρίδα Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΕΦΣΠΑ), τόμ. ΜΑ΄, (2009- 2010), σ. 269-289· Γιώργος Σαμπατακάκης, «Μίμησις-ήθος-διάνοια: Οι εθνοκεντρικές παράμετροι της νεοελληνικής θεατρικής κριτικής», Επιστημονική Επιθεώρηση Τεχνών του Θεάματος 1 (2009), σ. 187-223· του ίδιου, «Έγκληση στην τάξη της μιμήσεως. Οι αξιολογικές υπεραξίες της νεοελληνικής θεατρικής κριτικής», στο: Αντώνης Γλυτζουρής & Κωνσταντίνα Γεωργιάδη (επιμ.), Παράδοση και εκσυγχρονισμός στο νεοελληνικό θέατρο. Από τις απαρχές ως τη Μεταπολεμική εποχή, Πρακτικά του Γ’ Πανελλήνιου Θεατρολογικού Συνεδρίου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2010, σ. 619-627.

[13] Βλ. και πάλι ενδεικτικά: Έλσα Ανδριανού, «Η “λέξις” των Επιδαυρίων. Μεταφραστικές εκδοχές», στο: Κώστας Γεωργουσόπουλος, Σάββας Γώγος, Ομάδα Θεατρολόγων. Επίδαυρος. Το αρχαίο θέατρο, οι παραστάσεις, Μίλητος, Αθήνα 2002, σ. 140-155· Καίτη Διαμαντάκου, Θεατρικές ιστορίες του παππού Αριστοφάνη. Σκηνές πρόσληψης, Gutenberg, Αθήνα 2021· της ίδιας (επιμ.), «Χαμένοι στη Μετάφραση». (Δι)Ερευνώντας τις αδημοσίευτες μεταφράσεις αρχαίου δράματος. Πρακτικά Ημερίδας, Κάπα Εκδοτική, Αθήνα 2024· Τασούλα Καραγεωργίου, «Νεοελληνικές μεταφράσεις του Αριστοφάνη», στο: Ανδρέας Μαρκαντωνάτος & Χρήστος Τσαγγάλης (επιμ.), Αρχαία Ελληνική Τραγωδία. Θεωρία και πράξη, Gutengerg, Αθήνα 2008, σ. 814-859· Ιωάννης Κωνσταντάκος, «Αριστοφάνης, ο σύγχρονός μας

— Περιπέτειες του μεγάλου κωμικού σε μια ταραγμένη εποχή», The Athens Review of Books 166 (Nοέμβριος 2024), σ. 50-57· Βασιλική Μαντέλη, Η απόδοση των Αχαρνέων στη νεοελληνική σκηνή: μετάφραση και παράσταση. Διδακτορική Διατριβή. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, Αθήνα 2007· της ίδιας, «Κωμικά και μεταμοντέρνα σημεία στους Αχαρνείς του ΚΘΒΕ και στη Λυσιστράτη του Εθνικού Θεάτρου (καλοκαίρι 2010)», στο: Κωνσταντίνος Κυριακός (επιμ.), Το αρχαίο ελληνικό θέατρο και η πρόσληψή του. Πρακτικά 4ου Πανελλήνιου Θεατρολογικού Συνεδρίου, Πανεπιστήμιο Πατρών – Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, Πάτρα 2015, σ. 403-418· της ίδιας, ««Μετάφραση και δραματουργική διασκευή στις παραστάσεις αρχαίου δράματος στο ελληνικό θέατρο: Παρατηρήσεις, ερωτήματα, συμπεράσματα», στο: Καίτη Διαμαντάκου (επιμ.), «Χαμένοι στη Μετάφραση». (Δι)Ερευνώντας τις αδημοσίευτες μεταφράσεις αρχαίου δράματος. Πρακτικά Ημερίδας, Κάπα Εκδοτική, Αθήνα 2024, σ. 269-281· Μαρία Μαυρογένη, Ο Αριστοφάνης στη νεοελληνική σκηνή. Διδακτορική Διατριβή. Πανεπιστήμιο Κρήτης, Τμήμα Φιλολογίας, Ρέθυμνο 2006· Άννα Ν. Μαυρολέων, Περί Αναβίωσης. Από τους αρχαίους μύθους στους μύθους της θεατρικής ιστορίας, Εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα 2016· Σπύρος Μερκούρης (επιμ.), Αρχαίο ελληνικό θέατρο: η επίδρασή του στην Ευρώπη, Εκδόσεις ΚΑΠΟΝ, Αθήνα 1993· Έλενα Πατρικίου (επιμ.), Η μετάφραση του αρχαίου ελληνικού δράματος σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Πρακτικά Συνεδρίου – Κέντρο Έρευνας και Πρακτικών Εφαρμογών του Αρχαίου Ελληνικού Δράματος «Δεσμοί». Αθήνα 1998· Χρυσούλα Σοϊλέ (επιμ.), Πρωτότυπο & Μετάφραση, Πρακτικά Συνεδρίου, Ελληνική Ανθρωπιστική Εταιρεία, Αθήνα 1980· Gonda Van Steen, Venom in Verse. Aristophanes in modern Greece, Princeton University Press, Princeton – New Jersey 2000.

[14] Βλ. Κώστας Γεωργουσόπουλος, «Σπύρος Α. Ευαγγελάτος. Ένας Αναγεννησιακός», στο: Παναγιώτης Μιχαλόπουλος – Χριστιάννα Μαντζουράνη (επιστ. επιμ.), Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2024, σ. 61-66: 64: «[…] ο Ευαγγελάτος προσκόμισε μια νέα, ριζοσπαστική και, συνάμα, σεβαστική στο κείμενο προσέγγιση. Έμπαινε στην ορχήστρα της Επιδαύρου με τελείως νέο επιτελείο, χωρίς προηγούμενο στο είδος: μετάφραση: Κ.Χ. Μύρης, μουσική: Δημήτρης Τερζάκης, σκηνικά-κοστούμια: Γιώργος Πάτσας. […]».

[15] Βλ. Ανδριανού, «Η “λέξις” των Επιδαυρίων. Μεταφραστικές εκδοχές», ό.π., σ. 149: «Ο Κ.Χ. Μύρης, σε αντίθεση με τον Τ. Ρούσσο, δίνει στην πρώτη του περίοδο σποραδικές μεταφράσεις [Ηλέκτρα του Σοφοκλή (1972), Ικέτιδες του Αισχύλου (1977), Αντιγόνη (1980), Ιφιγένεια εν Αυλίδι (1982)] για να καταστεί μετά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’80 ένας από τους πολυγραφότερους μεταφραστές τραγωδίας –αλλά και κωμωδίας από τη δεκαετία του ’90– με συστηματικότατη παρουσία στο Φεστιβάλ Επιδαύρου». «Μετάφρασε, υποδειγματικά 31 από 44 συνολικά διασωθέντα έργα των αρχαίων τραγικών», καταγράφει σε επιθανάτιο αφιέρωμα η Αναστασία Κουκά, «Κώστας Γεωργουσόπουλος: Ο διανοούμενος που έγραψε τα «χίλια μύρια κύματα», εφημ. Πρώτο Θέμα (7.12.2024), https://www.protothema.gr/culture/article/1572437/kostas-georgousopoulos-o-dianooumenos-pou-egrapse-ta-hilia-muria-kumata/ [8.4.2025]

[16] Το 1993, «δώδεκα εγκώμια» του Κ.Χ. Μύρη εντάσσονται στο δωδεκάμηνο ημερολόγιο του ΕΟΤ εκείνης της χρονιάς, τα οποία συνθέτουν το 2009 την τρίγλωσση έκδοση της ποιητικής συλλογής Μεταφυσική Τοπολογία. Δώδεκα Εγκώμια (Νόηση/Κρύπτη, Αθήνα). Το 2013 ακολούθησε η ποιητική συλλογή Στίχοι του κάρου. Παρωδίες (Ηριδανός, Αθήνα). Είναι πολύ πιθανό να υπάρχει αρκετή ανέκδοτη ακόμη ποίηση του Κ.Χ. Μύρη. Για τον ποιητή Κ.Χ. Μύρη βλ. το διαφωτιστικό κείμενο του κριτικού λογοτεχνίας Αλέξανδρου Αργυρίου, «Περί του ποιητού Κ.Χ. Μύρη», Εμβόλιμον 55 (χειμώνας 2007 – άνοιξη 2008), σ. 79-84.

[17] Βλ. τίτλους τραγουδιών, συνθέτες και πρώτες εκτελέσεις τους, https://stixoi.info/stixoi.php?info=Lyrics&act=index&sort=alpha&lyricist_id=551 [8.4.2025]. Επίσης, πολλά και διαφωτιστικά στοιχεία δίνονται εδώ: Ο Κ. Χ. Μύρης μιλά για το στιχουργικό του έργο» (συνέντευξη στον Σπύρο Αραβανή), Δίφωνο 145 (2009), αναδημ. στην ηλεκτρονική Επιθεώρηση Ποιητικής Τέχνης Ποιείν,

https://www.poiein.gr/2011/12/01/%CE%BF-%CE%BA-%CF%87-%CE%BC%CF%8D%CF%81%CE%B7%CF%82-%CE%BC%CE%B9%CE%BB%CE%AC-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF-%CF%83%CF%84%CE%B9%CF%87%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CF%84%CE%BF/ [8.4.2025]

 Το 2013 κυκλοφόρησε μαζί με την εφημερίδα Το Χωνί, το CD Ντίλλερ, Κίλλερ και Σια, σε μουσική σύνθεση του Γιάννη Ζουγανέλη και στίχους του Κ.Χ. Μύρη, ο οποίος υπέγραψε όλα τα τραγούδια του δίσκου.

[18] «Ο Κ. Χ. Μύρης μιλά για το στιχουργικό του έργο» (συνέντευξη στον Σπύρο Αραβανή), ό.π. υποσημ. 17.

[19] Το άνυσμα μεγαλώνει εάν λάβουμε υπόψιν ότι στον Φάκελο 6 Μεταφράσεις-Δραματουργικές Συνθέσεις (1980-1991) και στον υποφάκελο 6.4. του αρχαίου του Κ.Γ. στο ΕΛΙΑ, συμπεριλαμβάνεται (σ. 19) η εξής αποσπασματική μετάφραση «Αριστοφάνης, Λυσιστράτη, 1983. Χφο, 24 σ. [μέχρι τον στίχο 432]»

[20] «Δεν ήμουν ο άνθρωπος που θα καθήσει να γράψει στίχους και θα τους περιφέρει στους συνθέτες. Μου ζητούσαν και το έκανα. Δεν γράφω για το φάκελό μου», όπως έλεγε στη συνέντευξή του στον Σπύρο Αραβανή, βλ. παραπάνω, υποσημ. 17 και 18.

[21] Βλ. το δημοσίευμα του 2003, με αφορμή την παράσταση της Ηλέκτρας του Ευριπίδη από το ΔΗΠΕΘΕ Πατρών, σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη, χ.ό. «Μια Ηλέκτρα στις ερημιές του νου», Τα Νέα, 15.7.2003: «Για τον K. X. Μύρη που υπογράφει τη μετάφραση, έχει επετειακή σημασία, καθώς είναι συνολικά η τριακοστή τέταρτη στα 33 χρόνια διαδρομής του. Και όπως θυμάται ο ίδιος, είναι επίσης “η εικοστή τέταρτη από τις είκοσι εννέα μεταφράσεις μου αρχαίου δράματος που παρουσιάζεται στην Επίδαυρο και ταυτόχρονα η δέκατη μετάφραση σε κείμενο Ευριπίδη”».

[22] Έντυπες πηγές (σε συνδυασμό με την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, υποσημ. 13) Γεωργουσόπουλος, Γώγος & Ομάδα θεατρολόγων (επιμ.), Επίδαυρος. Το αρχαίο θέατρο, οι παραστάσεις, ό.π.· Μαυρολέων, Περί Αναβίωσης. Από τους αρχαίους μύθους στους μύθους της θεατρικής ιστορίας, ό.π.· Ετήσια Πολιτιστική Έκδοση Επίλογος (1995-2024)· προγράμματα θεατρικών παραστάσεων –πέραν των ψηφιοποιημένων που απόκεινται στις παρακάτω ψηφιακές πηγές– που εντοπίζονται σε δημόσιες Βιβλιοθήκες, αρχεία θεατρικών οργανισμών (βλ. και παρακάτω) και ιδιωτικά αρχεία.

[23] Ψηφιακές πηγές: Ιστορικό Ψηφιακό Αρχείο των εφημερίδων Το Βήμα και Τα Νέa· «Οδηγός Βιβλιογραφίας Νεοελληνικών Μεταφράσεων της Αρχαιοελληνικής Γραμματείας» [από τον 19ο αιώνα έως το 2005 περίπου], Πύλη για την Ελληνική γλώσσα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας· Ηλεκτρονική βάση βιβλιογραφικών δεδομένων Biblionet· Συλλογές Τμήματος Παραστατικών Τεχνών του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου ΕΛΙΑ.· ψηφιοποιημένα αρχεία των οργανισμών: Εθνικό Θέατρο, ΚΘΒΕ, ΘΟΚ, Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, άλλα θεατρικά σχήματα και Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα· Βάση Δεδομένων «‘Κοινόχρηστη αρχαιογνωσία’ και παραστάσεις αρχαίου δράματος (1975-1995)», του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών ΑΠΘ· ψηφιακό αρχείο της «Ένωσης Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών»· ψηφιοποιημένο, διαδικτυακά προσβάσιμο, αρχειακό υλικό σε εφημερίδες της Αθήνας και της περιφέρειας, καθώς και σε περιοδικά Λόγου, Τέχνης και ποικίλης ύλης· Βάση Δεδομένων (Productions Database) του Αρχείου Παραστάσεων Αρχαίου Ελληνικού και Ρωμαϊκού Δράματος (APGRD) του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης· Βάση Δεδομένων Arc-Net, Τμήμα Θεάτρου ΑΠΘ· Βάση Δεδομένων «Ο Αριστοφάνης στη νέα ελληνική σκηνή», Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ.

[24] Με αρκετούς από τους παραπάνω σκηνοθέτες (Γιώργος Κιμούλης, Βασίλης Νικολαΐδης, Σωτήρης Χατζάκης) ο μεταφραστής συνεργάστηκε και στην παράσταση αρχαίων τραγωδιών, με την πινακοθήκη των σκηνοθετών/-τριών, που στηρίχτηκαν σε μεταφράσεις του Κ.Χ. Μύρη, να διευρύνεται κατά πολύ στο συγκεκριμένο, τραγικό, πεδίο (Robert Sturua, Ιώ Βουλγαράκη, Λάμπρος Γιώτης, Δημήτρης Λιγνάδης, Γιάννης Μαργαρίτης, Γεωργία Μαυραγάνη, Λίλλυ Μελλεμέ, Γιώργος Μιχαηλίδης, Θέμης Μουμουλίδης Θανάσης Παπαγεωργίου, Ασπασία Παπαθανασίου, Δημήτρης Ποταμίτης, Γιώργος Ρεμούνδος, Σπύρος Σακκάς, Άννα Συνοδινού, Σταύρος Τσακίρης, Διαγόρας Χρονόπουλος, φυσικά, πρώτος μεταξύ όλων ως προς τον αριθμό συνεργασιών, ο Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, βλ. αμέσως παρακάτω).

[25] Ο οποίος συνεργάστηκε με τον Κώστα Ταχτσή (Λυσιστράτη 1976 και Βάτραχοι 1977) και με τον Παύλο Μάτεσι (Πλούτος 1978, Ειρήνη 1984, Νεφέλες 1989 και Σφήκες 2006), ενώ ο ίδιος ανα-μετέφρασε τις Εκκλησιάζουσες (1969 και 1998).

[26] Ηλέκτρα Σοφοκλή (1972, Εθνικό Θέατρο), Ικέτιδες Αισχύλου (1977, Εθνικό Θέατρο), Αντιγόνη (1980, ΚΘΒΕ)· στο πλαίσιο του Αμφι-Θεάτρου: Ιφιγένεια εν Αυλίδι (1982), Ευμενίδες (1986), Χοηφόροι (1987), Αγαμέμνων (1988), Ορέστεια (1990), Ηλέκτρα Σοφοκλή (1991), Προμηθεύς Δεσμώτης (1992), Βάκχαι (1993), Τραχίνιες (1994), Επτά επί Θήβας (1995), Ιφιγένεια εν Ταύροις (1997), Ελένη (1999), Αίας (2000), Οιδίπους επί Κολωνώ (2005), Φοίνισσες (2008), Οιδίπους Τύραννος (2010)· μετά την παύση λειτουργίας του Αμφι-Θεάτρου το 2011: Μήδεια (2013, Θεατρικός Οργανισμός Ακροπόλ), Ηλέκτρα Ευριπίδη (2015, Θέατρο Badminton). Στοιχεία από τον τόμο Μιχαλόπουλος – Μαντζουράνη (επιστ. επιμ.), Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, ό.π. passim· βλ. επίσης Ιωσήφ Βιβιλάκης (επιμ.), Δάφνη. Τιμητικός τόμος για τον Σπύρο Α. Ευαγγελάτο, Εκδόσεις Ergo, Αθήνα 2001, passim.

[27] Στο Πρόγραμμα της Λυσιστράτης του ΘΟΚ (σ. 12-19) συμπεριλαμβάνεται το κείμενο του Κώστα Γεωργουσόπουλου με τον τίτλο «Αριστοφανικά», μια σύνθεση από (αποσπάσματα από) πρωτοδημοσιευμένα στην εφημ. Το Βήμα και στη συνέχεια αναδημοσιευμένα κείμενά του στο Κλειδιά και Κώδικες Ι: Αρχαίο Θέατρο. «Η μεγάλη αυταπάτη» (σ. 169-170)· «Τα κουρέλια του Τήλεφου. Αχαρνής σε παράσταση Κουν» (σ. 112-113, 115-116)· «Αριστοφανικά» (σ. 149-156)· «Λυσιστράτη» (σ. 99) και «Σκηνική Ερμηνεία του αρχαίου δράματος. Γ’ Αριστοφάνης», σ.220-221. Επιπλέον, στο Πρόγραμμα (σ. 20-22) υπάρχει κείμενο του Κώστα Γεωργουσόπουλου με τίτλο «Αριστοφανικές μεταφράσεις» (Μάιος 1997), το οποίο αποτελεί αναδημοσίευση μέρους του σημειώματος του μεταφραστή (σ. 9) που συνόδευε την έκδοση της Λυσιστράτης σε μτφ. Κ.Γ. (Κάκτος 1993) και αποσπασμάτων από το «Υφολογικά Β΄», από Τα μετά το θέατρο (σ. 175-180).

[28] Δακτυλόγραφο αντίγραφο της μετάφρασης απόκειται στο αρχείο του ΚΘΒΕ. Κατόπιν σχετικού αιτήματος και με τη σύμφωνη γνώμη των νομίμων δικαιούχων, ο Καλλιτεχνικής Διευθυντής του ΚΘΒΕ Αστέριος Πελτέκης παραχώρησε αντίγραφο αυτής της μετάφρασης προς ερευνητική χρήση στο «Αποθετήριο Αδημοσίευτων Μεταφράσεων», που διατηρεί και εμπλουτίζει σε ψηφιακή ή/και έντυπη μορφή το Εργαστήριο Αρχαίου Δράματος και Θεατρολογικής Έρευνας του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ

[29] Στον Υποφάκ. 6.7 του αρχείου Κ.Γ. στο ΕΛΙΑ και στην κατηγορία «ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ», περιλαμβάνεται η δραματουργική σύνθεση, Ο πόλεμος σαν θέμα στις τραγωδίες των Αισχύλου, Σοφοκλή, Ευριπίδη και Αριστοφάνη, 1981. Έντυπο του «Άρματος Θέσπιδος», με παρουσίαση της σύνθεσης από τον Κ.Γ. 12 σ. Η σχέση των δύο αυτών παραστάσεων χρήζει περαιτέρω διερεύνησης.

[30] https://www.tch.gr/default.aspx?lang=el-GR&page=44&id=2372 [ημ. πρόσβασης 16/3/2025]

[31] Από το ένθετο που συνοδεύει το CD. Σπείρα-Σπείρα, Χορικά. Αιωνία θητεία στο κάλλος, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, 2007.