Βάλτερ Πούχνερ, Ανθή Γ. Χοτζάκογλου, Χίλια χρόνια θέατρο σκιών στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Χερσόνησο του Αίμου. Από τον Αραβικό στον Ελληνικό Καραγκιόζη, Ηρόδοτος, Αθήνα 2022.
Μια νέα έκδοση για το θέατρο σκιών είναι πάντοτε καλοδεχούμενη, όταν μάλιστα προέρχεται από τη γραφίδα του χαλκέντερου μελετητή του Βάλτερ Πούχνερ. Είναι γνωστό στην παγκόσμια βιβλιογραφία ότι ο Πούχνερ ήδη από τις πρώτες του σπουδές στη Βιέννη τη δεκαετία του 1970 αγάπησε τον Καραγκιόζη, μελέτησε και ανέδειξε το νεοελληνικό θέατρο σκιών σε ένα βασικό πεδίο μελέτης της θεατρολογίας. Στην προκειμένη έκδοση ο διεθνώς διακεκριμένος καθηγητής έχει συνοδοιπόρο την Ανθή Χοτζάκογλου, η οποία είναι πτυχιούχος θεατρικών σπουδών και ασχολείται με το θέατρο σκιών στη διδακτορική της εργασία και γενικότερα στις μελέτες της.
Η σχεδόν 500 σελίδων έκδοση δομείται σε δύο ευδιάκριτα μέρη. Το πρώτο περιέχει τρία κεφάλαια και περιλαμβάνει την παρουσία του θεάτρου σκιών στην ανατολική Μεσόγειο (Βάλτερ Πούχνερ), ενώ το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει είκοσι ένα κεφάλαια και ασχολείται αποκλειστικά με το ελληνικό θέατρο σκιών (Ανθή Χοτζάκογλου). Πίνακες, βιβλιογραφία και χρήσιμα ευρετήρια κλείνουν τον τόμο.
Στο επίκεντρο των ιστορικών αναζητήσεων του Πούχνερ είναι η καταγωγή και η παρουσία του θεάτρου σκιών στον αραβικό κόσμο. Φαίνεται ότι υπήρξε καταλυτική για την περιοχή της Μεσογείου η αιγυπτιακή παράδοση –αφού εντοπίζεται στο Κάιρο για πέντε αιώνες και πιθανότατα από εκεί μεταφέρεται στην οθωμανική αυτοκρατορία σε μια πορεία πολλών ετών– για να φθάσει, τελικά, και στα καθ’ ημάς. Μέσα από την παράθεση στοιχείων και τεκμηρίων η υπόθεση ότι το σκηνικό θέαμα με σκιές υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα και στο Βυζάντιο δείχνει να μην ισχύει. Ίσως, αρχικά, το είδος να ήλθε στη Μεσόγειο μέσω Ινδίας διά θαλάσσης, αν και υπάρχει μια άλλη άποψη που αναφέρει ότι μεταφέρθηκε το είδος διά μέσου της ξηράς από την Άπω Ασία. Αντικειμενικά, είναι γνωστό ότι υπάρχουν τρία έργα για θέατρο σκιών του 1300 του αυλικού ποιητή Ibn Dāniyāl που έζησε στην Αίγυπτο (1248-1310), ενώ μάλλον υπήρχε το είδος στο Κάιρο του 11ου αιώνα. Εδώ, στη διάρκεια της ανάγνωσης βιώνουμε ένα υπέροχο ταξίδι με ξεναγό τον Βάλτερ Πούχνερ στο αραβικό θέατρο σκιών από τον 10ο αιώνα με λεπτομέρειες από παραστάσεις με τραγούδια, πουλιά και τρομερά θηρία, φουρτουνιασμένες θάλασσες και φαντάσματα, ψαράδες και καράβια. Στον μυστικισμό των Σούφι το σκηνικό γεγονός αποκτά συμβολικές διαστάσεις: το θέατρο σκιών αντιπροσωπεύει το σύμπαν και ο παίκτης πίσω από τον μπερντέ είναι ο εμψυχωτής των πάντων. Οι άνθρωποι ζουν, όπως οι σκιές, δηλαδή όπως οι ηθοποιοί στη σκηνή. Ιδέα που θυμίζει την παραβολή του κοσμοθεάτρου των πατέρων της Εκκλησίας.
Ο Πούχνερ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην τριλογία του Ibn Dāniyāl, αφού αναλύει με λεπτομέρειες τα δράματα «Το φάντασμα της σκιάς», «Ο παράξενος κήρυκας και ο ξένος» και «Ο ερωτοπαθής και ο χαμένος ποθητός». Πρόκειται για έργα που δεν έχουν τα αντίστοιχά τους στη μεσαιωνική δυτική Ευρώπη. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έρευνα, που καταγράφεται στην έκδοση, είναι πολύ πιθανό το είδος να μεταφέρθηκε από το Κάιρο στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί να διαδόθηκε στα Βαλκάνια. Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχουν οθωμανικές παραδόσεις των παικτών που αναφέρουν ότι ο Καραγκιόζης είχε αιγυπτιακή καταγωγή και επίσης τεκμηριώνονται παραστάσεις Αιγυπτίων καραγκιοζοπαικτών τον 16ο αιώνα στον Βόσπορο. Το θέατρο σκιών αγαπήθηκε τόσο πολύ ώστε από το σουλτανικό παλάτι διαδόθηκε ως θέαμα στο καφενείο και πέρασε στον λαϊκό πολιτισμό της οθωμανικής επικράτειας. Με το πέρασμα του χρόνου οι μαρτυρίες για παραστάσεις με τους χάρτινους ήρωες Καραγκιόζη και Χατζηαβάτη αυξάνονται. Είναι αξιοσημείωτο ότι στην αυτοκρατορία των Οθωμανών το θέατρο σκιών σταδιακά μειώνεται, ενώ στο Κεμαλικό καθεστώς ο Καραγκιόζης γίνεται φερέφωνο της κυρίαρχης ιδεολογίας και στη συνέχεια λειτουργεί στο πλαίσιο της «αναβίωσης» του είδους, δεν έχει δηλαδή την κοινωνική λειτουργικότητα που παρατηρείται στην Ελλάδα του 20ού και 21ου αιώνα, όπου παρά την φολκλοροποίηση το είδος παραμένει ζωντανό και στο πλαίσιο της εκπαίδευσης αλλά και της καλλιτεχνικής δημιουργίας έχουν ανοιχτεί νέα πεδία δράσης.
Τον 19ο αιώνα έχουμε πλέον και τις πρώτες πληροφορίες στον ελληνόφωνο χώρο, κυρίως διαμαρτυρίες και αρνητικές κρίσεις για το αισχρό ανατολίτικο αυτό θέαμα που ενοχλεί τους καθώς πρέπει κατοίκους των πόλεων, αφού ο Καραγκιόζης διατηρούσε ακόμη τον ιθυφαλλικό του χαρακτήρα. Στο σημείο αυτό η Ανθή Χοτζάκογλου παίρνει τη σκυτάλη από τον Βάλτερ Πούχνερ για να αφηγηθεί την παρουσία του Καραγκιόζη στην Ελλάδα από τις μαρτυρίες για την αυλή του Αλή Πασά (1809) μέχρι τις πρώτες παραστάσεις που καταγράφονται στο Ναύπλιο (1839), στην Πλάκα (1845) και σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Από κει και πέρα ο Καραγκιόζης αρχίζει μια ανταγωνιστική πορεία με τον Φασουλή και το κουκλοθέατρο, από όπου όμως θα αντλήσει έργα και κωμικά αστεία και στο τέλος θα βγει νικητής, κερδίζοντας τις προτιμήσεις του λαϊκού κοινού. Στη διαδικασία του εξελληνισμού που ξεκινάει τη δεκαετία του 1890 η Χοτζάκογλου μας οδηγεί στη χορεία μυθικών παικτών που συνέβαλαν στη μεταμόρφωση του Καραγκιόζη από σκανδαλώδες άσεμνο «τουρκικό» θέαμα σε λαοφιλές εξαγνισμένο ελληνικό θέατρο, όπου εκτός του παραδοσιακού διδύμου Καραγκιόζη-Χατζηβάτη, εντάσσονται πλέον και νέα πρόσωπα, όπως ο Μπαρμπαγιώργος, ο Σταύρακας, ο Διονύσιος και ο Ομορφονιός. Εδώ, παρουσιάζεται το δίκτυο μαστόρων και μαθητών από τον θρυλικό ψάλτη της Πάτρας Δημήτρη Σαρδούνη (Μίμαρο), τον Μπράχαλη, τον Κόντο, τον Δεδούσαρο και τον Ρούλια μέχρι τον Μώρο, τον Μόλλα, τον Χαρίδημο και τον Σπυρόπουλο. Η συγγραφέας με γλαφυρό τρόπο δείχνει την προσαρμοστικότητα των καραγκιοζοπαικτών, όταν οι φιγούρες μεγαλώνουν, ο μπερντές εκσυγχρονίζεται, ενώ αφομοιώθηκαν δάνεια και συμβάσεις στην υποκριτική από άλλα σκηνικά θεάματα. Σταδιακά τους δημιουργούς εμπνέουν υποθέσεις και νέες θεματικές από τη λογοτεχνία, την ελληνική ιστορία και τους ήρωες της επανάστασης του 1821, τα παραμύθια, το θέατρο, τον κινηματογράφο, ακόμη και από τις ειδήσεις των εφημερίδων.
Ακολουθούν κεφάλαια διαφορετικής έκτασης το καθένα για τη μουσική, τις πιάτσες των καραγκιοζοπαικτών, το θέατρο σκιών στην Κύπρο, την αφύπνιση των πνευματικών κύκλων, τη δισκογραφία, την προσφορά των Μικρασιατών προσφύγων, τα φυλλάδια και τα έντυπα, τα εικαστικά, τη γελοιογραφία, τον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, την εκπαίδευση και τα εμπορικά προϊόντα.
Στο τελευταίο κεφάλαιο «Εκσυγχρονισμός του θεάτρου σκιών/Αλλοιώσεις του θεάματος», η Χοτζάκογλου σε μια νηφάλια κριτική αποτίμηση της σημερινής κατάστασης επισημαίνει τα φαινόμενα που προέκυψαν από τις παραστάσεις του Καραγκιόζη για παιδιά, την απουσία μόνιμης στέγης και τη «ρήξη» κάποτε μεταξύ παικτών και μελετητών. Σωστά τοποθετείται η σπουδαιότητα της εισαγωγής του θεάτρου σκιών στο πρόγραμμα σπουδών του πανεπιστημίου, μια πρωτοβουλία γεφύρωσης θεωρίας και πράξης που υλοποίησα ως καθηγητής στο ΕΚΠΑ σε συνεργασία με τον καραγκιοζοπαίκτη Άθω Δανέλλη και κατέληξε στη δημιουργία της ομάδας «Οθόνιον». Ας σημειωθεί ότι η παρουσία της θεατρολογίας στην ανώτατη εκπαίδευση από τη δεκαετία του 1990 ήδη έχει συμβάλει στη δημιουργία μιας ομάδας ερευνητών που ασχολούνται συστηματικά με το θέατρο σκιών. Στο πλαίσιο αυτό νέες εργασίες έχουν εκπονηθεί, όπως η μεταπτυχιακή εργασία της Ελένης Τζαβολάκη Μπροστά από τον μπερντέ (Αιγόκερως, Αθήνα 2019), το διδακτορικό του Αθανάσιου Κουτσογιάννη με τίτλο Το θέατρο σκιών στη Θεσσαλονίκη (1912-1940), που υποστηρίχθηκε στο Τμήμα Θεάτρου του ΑΠΘ (Μάρτιος 2022, επιβλέπουσα: Άννα Σταυρακοπούλου) και η πρόσφατη διδακτορική εργασία του Σπύρου Τούλιου Ο πατριωτισμός και οι μεταμορφώσεις του στις ηρωικές παραστάσεις του Καραγκιόζη· όψεις της ιδεολογίας των θεατών που υποστηρίχθηκε στο θεατρολογικό Τμήμα της Πάτρας (Φεβρουάριος 2023, επιβλέπουσα: Ιωάννα Παπαγεωργίου). Από το «Οθόνιον» πρόσφατα εκδόθηκαν τα Πρακτικά της επιστημονικής ημερίδας Το πατριωτικό δράμα του θεάτρου σκιών. Προφορική τέχνη και τεκμηρίωση (23 Δεκεμβρίου 2021, Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού στην Πλάκα).
Εξαιρετικό είναι το σπάνιο υλικό των εικόνων που κοσμεί το βιβλίο με φωτογραφίες, σχέδια και φιγούρες. Η βιβλιογραφία είναι πλήρως ενημερωμένη και περιλαμβάνει εκτός των εντύπων δισκογραφία, φιλμογραφία, ντοκιμαντέρ, τηλεοπτικές εκπομπές και δικτυογραφία.
Ο καλογραμμένος και ευπαρουσίαστος τόμος με την πλούσια και πολύτιμη τεκμηρίωση διαβάζεται ευχάριστα και άνετα. Η έκδοση εμπλουτίζει τη βιβλιογραφία, δίνει ισχυρή ώθηση στις σπουδές για το θέατρο σκιών και είναι βέβαιο ότι θα συμβάλει μελλοντικά στη μελέτη του Καραγκιόζη σε νέες επιστημονικές βάσεις.
