Πριν από την αποτύπωση των στοιχείων του σημερινού ατομισμού είναι, νομίζω, χρήσιμη μία ακροθιγής αναφορά στην θεώρηση του ατόμου από τους αρχαίους μέχρι τους νεότερους χρόνους.
Ι. Ανορθόδοξη ή ιστορική αναφορά
Στην ελληνική αρχαιότητα, εξαιρουμένης της μη ανθρώπινης, κοσμογονικής προσέγγισης της εννοίας του ατόμου (Δημόκριτος και Επίκουρος), ο Πρωταγόρας με τη φράση του «χρημάτων πάντων άνθρωπος μέτρον», όπως και ο ‘κυνικός’ Διογένης έθιξαν μία κοινωνική διάσταση του ατόμου. Στη φεουδαρχική Δύση των μέσων αιώνων η θεσμική ανισότητα των ατόμων ως καίριο χαρακτηριστικό της εξέθρεψε ένα ανελεύθερο άτομο, υπό την κυριαρχία των ηγεμόνων υποταγμένων στην εξουσιαστική τους υπόσταση.
Στους νεότερους χρόνους τις απαρχές του ατομισμού θεωρείται συχνά ότι διεκήρυξε ο Γάλλος Montaigne στο κλασικό έργο του Essais, όπως τονίζεται και σε πρόσφατη μελέτη.[1] Η επαναστατική πρωτοτυπία του Montaigne και η ρήξη με το παρελθόν συνίσταται στον παραμερισμό και μάλιστα στη γενική απόρριψη της ιδέας του νόμου, θείου ή ανθρώπινου. Στον νόμο ο Montaigne αντιπαραθέτει τη ζωή, τα απρόοπτα και τις διακυμάνσεις της, την κυμαινόμενη ελευθερία της. Σε αντίθεση με τον νόμο που διέπει και ρυθμίζει τη συλλογική πράξη, η εξατομίκευση της ζωής συνεπάγεται την παράδοσή της στο ρεύμα των επιθυμιών της, των ιδιορρυθμιών της, των παρορμήσεών της. Εν τούτοις, κατά τη γνώμη μου, η πρώτη πραγματική, αν και συγκεκαλυμμένη, διακήρυξη του ατομισμού στους νεότερους χρόνους πρέπει να θεωρηθεί το κείμενο του Pico Della Mirandola, που θέτει τον άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου (όχι με την έννοια του Πρωταγόρα). Μη θέλοντας να έλθει σε ανοικτή αντιπαράθεση με τη ρωμαιοκαθολική εκκλησία, αλλά κατ’ ουσίαν δυναμιτίζοντας τον απολυταρχικό «ολοκληρωτισμό» της,[2] θέτει στο στόμα του Ανώτατου Αρχιτέκτονος (Ente et Uno) μεταξύ άλλων, τα εξής: «…Συ (άνθρωπε) στον οποίο καμία δύναμη δεν ασκεί εξαναγκασμό… θα αποφασίσεις για τα όρια της φύσης σου. Σε θέσαμε στο κέντρο του κόσμου, για να μπορείς από κει να βλέπεις ευκολότερα τα πράγματα…».[3]
Με την προϊούσα από τον 18ο αιώνα παρακμή της φεουδαρχίας και την ανάδυση της ελεύθερης οικονομίας, η ανερχόμενη αστική τάξη προβάλλει την φιλελεύθερη ιδεολογία και επιζητεί εγγενώς την αυτονόμηση του ατόμου. Στις μετέπειτα εξελίξεις είναι γνωστές οι αλλοτριώσεις που δημιούργησαν οι οικονομικές και κοινωνικές συνιστώσες του καπιταλισμού. Ο Μαρξ τις ανέλυσε διεξοδικά και στο λυκόφως του 19ου αιώνος ο G. Simmel συνέθεσε την ανθρωπολογική ψυχολογία του χρήματος στις τέσσαρες διαστάσεις της απληστίας, της φτώχειας, του κυνισμού και της πλήξης.[4] Στο λυκαυγές του 20ού αιώνος είδαν τη δημοσιότητα οι πρώτες εργασίες του ατομισμού.[5]
ΙΙ. Συνιστώσες της σημερινής εξατομίκευσης
Α. Γενικές ψυχολογικές επισημάνσεις
Είναι σημερινό δεδομένο της ψυχολογικής ανθρωπολογίας ότι η αυτοσυνειδησία του ανθρώπου δέχεται αρνητικές επιδράσεις από πολλές πηγές που τον καθιστούν ρευστό, εμφορούμενο από έμμονες ιδέες άτομο, υποδουλωμένο στο χρήμα, στερημένο πυξίδας, απομονωμένο στον αβέβαιο και ανικανοποίητο εαυτόν του ‘υπό ανέμου σαλευόμενον’.[6] Μία καίρια συνέπεια αυτού του δεδομένου συνίσταται όχι μόνο στη μη πραγματοποίηση της ελευθερίας από τον φόβο που είχε διακηρύξει, μεταξύ άλλων ελευθεριών, ο Roosvelt το 1941, αλλά και στην επικράτηση της ελευθερίας του φόβου όπως την ονόμασε η Judith Shklrar.[7] Πρόκειται για την κατάφωρη αναίρεση του πραγματικού φιλελευθερισμού και την υποδούλωση στον οικονομικό φόβο, δημιούργημα της «απόλυτης αγοράς» (marché total),[8] του ανελεύθερου καπιταλισμού. H εξέλιξη αυτή καταγγέλλεται ευθέως στην μετανεωτερική εποχή μας κυρίως από Γερμανούς κοινωνιολόγους,[9] ο ένας από τους οποίους χαρακτηρίζει τη σημερινή κοινωνία ως κοινωνία του φόβου και τονίζει ότι το γενικευμένο οικονομικό άγχος του ‘αύριο’ έχει υποστεί ιδιωτικοποίηση και απειλεί τη ζωή του μέσου ατόμου.[10]
Mία βαθύτερη εξέταση του σημερινού ατομισμού αποκαλύπτει ότι η αποκοπή από τις παραδεδομένες στάσεις ζωής έχει δημιουργήσει ένα διάχυτο υπαρξιακό κενό και έλλειψη κάθε κοσμοθεωρητικής πυξίδος και ηθικού προσανατολισμού. Το φαινόμενο έχει πολλαπλές εκδηλώσεις και η πρώτη καίρια συνέπεια είναι μία αξιολογική ουδετερότητα μηδενιστικού τύπου. Η έλλειψη νοηματοδότησης της ζωής έχει αναπτύξει την ‘έξοδο’ της αυτοκτονίας, εκτός της Ιαπωνίας, σε χώρες του δυτικού κόσμου όπως το είχε διαπιστώσει ο Ε. Durkheim στα τέλη του 19ου αιώνα.[11] To φαινόμενο αυτό χαρακτηρίζει την εποχή μας πολύ εντονότερα από τον 19ο αιώνα και αυτή η πραγματικότητα εκφράζεται σε πλείστα λογοτεχνικά έργα και δοκίμια, πολλά από τα οποία εμπνέονται από πράξεις, και δη ομαδικές, αυτοκτονίας. Η υπαρξιακή ναυτία ως δείγμα των συγχρόνων καιρών εξηγεί και τη νομιμοποιηθείσα υποστήριξη της αυτοκτονίας ασχέτως ασθένειας.[12]
Β. Τεχνολογίες και υποδούλωση του ατόμου
Ο αυτοματισμός στη διαδικασία παραγωγής, φαινόμενο καίριο του 20ού αιώνα, δεν είναι άσχετος με τη δραστική μείωση των κοινωνικών δεσμών στον εργασιακό χώρο και επομένως με την ατομιστική απομόνωση του ανθρώπου. Το φαινόμενο και οι επιπτώσεις του έχουν επισημανθεί από πολλών δεκαετιών.[13] Η επέλαση των νέων τεχνολογιών έχει αφήσει πάντως πίσω της την εργασιακή μηχανοποίηση του ανθρώπου και έχει υποτάξει όλη την κοινωνική ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων πέρα από τον χώρο εργασίας. Πρόκειται για την αυτοκρατορία της πληροφορικής, όπως την ονόμασαν, η οποία, με τη μορφή του Internet και των νεών τεχνολογιών, έχει δημιουργήσει αποικιοποίηση της ζωής μας.[14] Από τους επικριτές αυτής της εξέλιξης, άλλοι θεωρούν ότι υπνωτίζει τον άνθρωπο και ζητούν την επιστροφή στο βιβλίο,[15] ενώ όσοι διαθέτουν και χιούμορ διερωτώνται με ειρωνεία εάν η επέκταση των τεχνολογιών οδηγεί τον άνθρωπο στη βλακεία, όπως ο καθηγητής Jean-Michel Besnier, ο οποίος σημειώνει, μεταξύ άλλων, ότι όταν «προστάζει» ο φωνητικός υπηρέτης να ακουμπήσει κάποιος το πλήκτρο ‘άστρο’ υποχρεώνει τον ‘συνομιλητή’ του να παριστάνει τον βλάκα για να εξυπηρετηθεί.[16] Η τεχνική αναδημιουργεί τον κόσμο με τη βοήθεια αλγορίθμων και κλονίζει τη σχέση του ανθρώπου με το πραγματικό, ενώ τα οπτικοακουστικά μέσα καταντούν απλά μια δικτατορία του πραγματικού θεάματος.[17] Ο Γερμανός φιλόσοφος Günther Anders, στο έργο του Η αχρήστευση του ανθρώπου (1956), ασκεί ριζική κριτική στην τεχνολογία, γιατί αποστερεί τον άνθρωπο από το βαθύ και μοναδικό είναι του και –ακόμη χειρότερα– τον κάνει να πιστεύει ότι τον ελευθερώνει.[18]
Ένα εξαιρετικά σημαντικό στοιχείο των σημερινών εξελίξεων συνδέεται με τη διάλυση μορφών ζωής της βιομηχανικής κοινωνίας. Οι συνέπειες αυτού του δομικού μετασχηματισμού αντικατοπτρίζονται σε μία φαινομενική ελευθερία, κατ’ ουσίαν σε νέους κινδύνους της ζωής. Πρόκειται κατεξοχήν για τη σύνθλιψη του ατόμου από την πολιτιστική βιομηχανία. Μέσω των συγχρόνων τεχνικών μέσων επικοινωνίας και διασκέδασης (τηλεοράσεως, ραδιοφώνου, ηλεκτρονικών παιχνιδιών κ.λπ.) η πολιτιστική κατανάλωση έχει γίνει τερατωδώς μαζική. Εκατομμύρια άτομα είναι καθημερινά συνδεδεμένα με τα ίδια προγράμματα και αντικείμενα, πράγμα που δημιουργεί τεχνητές ανάγκες και επιθυμίες και έχει συνέπειες στις πνευματικές, συναισθηματικές και αισθητικές πλευρές της ζωής των ατόμων.[19]
Συγχρόνως –και προς την αντίθετη κατεύθυνση– κατά τον Γερμανό φιλόσοφο Jürgen Habermas, υπάρχει μια εξατομίκευση που πραγματοποιείται ακριβώς μέσω μια ιδιόμορφης κοινωνικοποίησης. Αυτό, με την έννοια ότι το άτομο εντάσσεται σε κοινωνικά σύνολα με ατομικές σκοπιμότητες για να ικανοποιήσει ατομικά συμφέροντα –πέραν των οικονομικών– προβολής, εξουσίας, υπερβάσεως της απομόνωσης κ.λπ.[20] Η κοινωνικότητα αυτή σχετίζεται και με μία σημαντικότατη εξέλιξη στο πεδίο των ανθρωπίνων σχέσεων, οι οποίες όλο και λιγότερο συνίστανται σε προσωπική (οπτική, ακουστική, έστω μέσω τηλεφώνου) επαφή και αντικαθίστανται με μηχανική επικοινωνία. Οι διαρκώς εξελισσόμενες νέες τεχνολογίες εξαφανίζουν την άμεση ανθρώπινη σχέση και την υποκαθιστούν με χρησιμοποίηση ηλεκτρονικών μέσων (internet: e-mails, ιστοσελίδες, facebook κλπ.). Η τεχνολογική αυτή υποκατάσταση υπείκει σε έναν μεταδοτικό αυτοματισμό και μιμητισμό που έχει τεράστιες κοινωνικές επιπτώσεις και δεν συνειδητοποιείται εύκολα από τα άτομα.[21] Έτσι συναντήσεις ομάδων, κυρίως νέων, αντί να αποτελούν ευκαιρίες άμεσης «διαλεκτικής», συζητήσεων, ανταλλαγής απόψεων, δηλαδή ανθρωπίνων επαφών, μετατρέπονται σε απομονωμένες μηχανιστικές επικοινωνίες του κάθε ατόμου με τρίτους και καταλύουν και αυτήν την έννοια της ανθρώπινης συνύπαρξης. Το φαινόμενο αφορά και παιδιά που με τα κινητά τηλέφωνα «παίζουν μόνα τους με φανταστικούς αντιπάλους και «κερδίζουν ή «χάνουν». Λόγω και του εθισμού που προκαλείται, ο κίνδυνος του ατομικού απομονωτισμού είναι άμεσος. Πρόκειται γενικότερα για κίνδυνο αλλοίωσης της ανθρώπινης και κοινωνικής ζωής και τελικά του ίδιου του πολιτισμού.[22]
Γ. Ρευστότητα και οικονομίστικη ιδεολογία
Η επαμφοτερίζουσα ρευστότητα της σύγχρονης κοινωνικής ζωής από ανθρωπολογική και από πολιτιστική άποψη είναι στο επίκεντρο και των εμβριθών έργων του Zygmunt Bauman.[23] Κεντρική επιδίωξη του ατόμου στη μετανεωτερική ζωή είναι η αποφυγή κάθε προσήλωσης σε σταθερές σχέσεις. Ο Bauman επιλέγει τη μορφή του τουρίστα ως την επιτομή μιας τέτοιας αποφυγής.[24] Οι τουρίστες, όπως παραστατικά περιγράφει, διατηρούν τις αποστάσεις τους: «οι σχέσεις με τους ντόπιους, αν υπάρξουν καν τέτοιες σχέσεις, είναι μονάχα επιδερμικές… Η συντροφιά τους γεννήθηκε από μια παρόρμηση και θα πεθάνει μόλις εμφανισθεί η επόμενη παρόρμηση…». Το να αποκαθιστά και να διακόπτει κανείς την επικοινωνία «δεν αφήνει στο κόσμο κανένα ίχνος διάρκειας», η «δομή» του είναι «τόσο ρευστή και τόσο προσωρινή όσο είναι και η ματιά πού την γέννησε».[25]
Οι διαπιστώσεις της κοινωνικής ανθρωπολογίας έχουν επισημανθεί, με παραλλαγές και αποχρώσεις, από πολλούς συγχρόνους ερευνητές, οι οποίοι εντοπίζουν, ο καθένας από τη σκοπιά του, τις επί μέρους παραμέτρους, εκδηλώσεις, τα αίτια και τα αποτελέσματα των συγχρόνων εξελίξεων. Ιδιαίτερη και μάλιστα καίρια σημασία έχουν, πάντως, οι διαγνώσεις του Norbert Elias, οι σχετικές με την κοινωνική διάσταση και συνείδηση του ατόμου. Στο έργο του Η κοινωνία των ατόμων[26] τονίζει ότι η νεωτερική ιδέα του ατόμου που θέλει να υπάρχει για τον εαυτό του γεννήθηκε στη Δύση, ενώ τα άτομα είναι συνδεδεμένα, τα μεν με τα δε, με δεσμούς αμοιβαίας εξάρτησης, που συνιστούν αυτήν την ίδια την κοινωνία· επομένως το άτομο και η κοινωνία δεν είναι δύο διακεκριμένες οντότητες. Περιγράφοντας τη μεταμόρφωση της ισορροπίας μεταξύ του «εμείς» και του «εγώ», επισημαίνει ότι οι πρόοδοι της συνειδητοποίησης ότι ο καθένας ανήκει σε ολόκληρη την ανθρωπότητα είναι η ένδειξη ότι οι άνθρωποι έχουν τεθεί σε μία διαδικασία «απρόσωπης» ένταξης στο πλανητικό επίπεδο.[27] Η συνείδηση και διαδικασία αυτή εξαφάνισης της ταυτότητας των λαών και ισοπέδωσής των όχι μόνο δεν συνέβαλε στην έξοδο από το «εγώ», αλλά και υπό τηνκαθοριστική επίδραση της ακραίας οικονομιστικής ιδεολογίας και πρακτικής αναδύθηκε, όπως τον περιγράφει ο Frank Schirmacher,[28] ένας μοντέρνος homo economicus: πρόκειται για ένα απόλυτα εγωιστικό ανθρώπινο τύπο, o oποίος επιδιώκει ανελέητα την πραγματοποίηση των σκοπών του προς αποκλειστικό όφελός του, που τείνει, πέραν της απλής χρησιμοθηρίας, στη διαμόρφωση ενός «φρικτού σωσία» (monströser Doppelgänger) του ανθρώπου.
Η άλλη πλευρά της ιδεολογίας αυτής, που συνδέεται και με τη σημερινή κατεδάφιση της δημόσιας προστασίας από τους κοινωνικούς κινδύνους (όπου αυτή), έγκειται στο ότι το άτομο πρέπει να υπολογίζει μόνο στον εαυτό του για την ικανοποίηση των αναγκών του. Η απεχθής παράμετρος της καπιταλιστικής αυτής ιδεολογίας είναι ότι παραπέμπει στην υπευθυνότητα και την πρωτοβουλία του ατόμου, που οφείλει να κινητοποιεί την ενέργειά του για να καταστεί ο «εαυτός του» («homo respondens»). Αυτονοήτως, εάν δεν επιτύχει να πραγματοποιήσει τους ιδεατούς σκοπούς του ή να καλύψει τις ανάγκες του, θα προκύψουν γι’ αυτόν, εκτός από τις συνέπειες της έλλειψης κοινωνικών δεσμών, νέες πηγές οδύνης και αβεβαιότητας.[29] Οι ανθρωπολογικές αυτές οδυνηρές επιπτώσεις των σημερινών εξελίξεων αναλύονται υποδειγματικά στα έργα του Γάλλου κοινωνιολόγου Alain Ehrenberg,[30] αφού προηγουμένως ο ίδιος είχε πραγματευθεί, την πρώτη, την εγωιστική κατακτητική πλευρά της σύγχρονης οικονομιστικής ιδεολογίας.[31]
Δεν πρέπει να παροράται ότι καίριος παράγων των αρνητικών κοινωνικών και ανθρωπολογικών εξελίξεων είναι ο σύγχρονος καπιταλισμός, και γι’ αυτό είναι ανάγκη να επισημαίνεται η μη πραγματοποίηση προβλέψεων που έκαναν εξέχοντες κοινωνιολόγοι του παρελθόντος, όπως ο Max Weber, που διέβλεπε θετικές προοπτικές του, ιδίως όσον αφορά τη βαθμιαία εκλογίκευση των οικονομικών σχέσεων και τη διάλυση κοινωνικών αυταπατών και προκαταλήψεων.[32] Αυτήν την κριτική ασκεί ο κοινωνιολόγος Bernard Stiegler,[33] εκθέτοντας τις σημερινές ανθρωπολογικές επιπτώσεις του καπιταλισμού, οι οποίες κινούνται στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση από αυτήν του Max Weber, καταστρέφουν δηλαδή κάθε λογική ελπίδα θετικής εξέλιξης του καπιταλισμού και καταλήγουν να δημιουργούν στην ανθρώπινη συνείδηση ένα είδος πνευματικής δυστυχίας.[34]
Γενικότερα η εμβάθυνση στον ατομισμό ως σύγχρονη ανθρωπολογική ιδεολογία οφείλεται εν πρώτοις στον Marcel Mauss, του οποίου οι μελέτες συντέθηκαν και εκδόθηκαν αμέσως μετά τον θάνατό του[35], αλλά και σε άλλους συγγραφείς, των οποίων οι συμβολές στο θέμα είναι σημαντικές, όπως αυτή του David Riesman,[36] που αποτελεί ένα είδος προαγγελίας της αναφερθείσης παρεμφερούς θεώρησης του Habermas. Ειδικά στο πλαίσιο αυτό πρέπει να μνημονευθεί το έργο του Louis Dumont, στο οποίο ο συγγραφεύς, βασιζόμενος στην μέθοδο του M. Mauss, σκιαγραφεί την ανθρωπολογία του μοντέρνου ανθρώπου και αναδεικνύει τους μηχανισμούς της ατομιστικής ιδεολογίας.[37] Με τους μηχανισμούς αυτούς μόνο κατ’ επίφαση έρχεται σε αντίθεση η τάση «ομαδοποίησης», εισδοχής σε συλλογικές ενότητες ως ενστικτώδης έξοδος από τον απομονωτισμό, τάση που, συνειδητά ή μη, στοχεύει στην ατομική καταξίωση[38] και τελικά, κατά τον φιλόσοφο Gilbert Simondon, καταλήγει συχνά σε απώλεια της ατομικότητας (perte d’individuation).[39]
Ύπαρξη θετικών προοπτικών;
Πάντως δεν λείπουν και αυτοί που δεν αποκλείουν να διανοίγονται νέες προοπτικές για τις κοινωνικές επιστήμες[40] και συζητούν τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των επιταγών της πληροφορικής.[41] Το μέλλον θα δείξει αν η ανθρώπινη νόηση και η όλη κοινωνική ζωή θα συρρικνωθεί ή θα απογυμνωθεί από την κυριαρχία της πληροφορικής και της τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή ποιες θα είναι οι ανθρωπολογικές επιπτώσεις της αυτοκρατορίας των νέων τεχνολογιών. Το επιστημονικά σημαντικό στοιχείο που ίσως αμβλύνει τις αρνητικές επιδράσεις των νέων και διαρκώς εκσυγχρονιζόμενων τεχνολογιών είναι ο αμοιβαίος εμπλουτισμός των επί μέρους κοινωνικών επιστημών, αρχής γενομένης από την κοινωνιολογία. H εθνολογία, η ψυχολογία, ακόμη και η ψυχανάλυση, το δίκαιο έχουν πολλά να ωφεληθούν και αντίστοιχα πολλά να ωφελήσουν.
Πάντως, ασχέτως των επιστημονικών επιδράσεων που μπορούν να ασκηθούν, υποστηρίζεται η άποψη ότι ο αρνητικός ρόλος που διαδραματίζουν οι τεχνολογίες έχει ‘ταξικό’ χαρακτήρα, με την έννοια ότι αυτές επηρεάζουν κατ’ ουσίαν μόνο τους εργαζόμενους και τους καθιστούν θύματα του σύγχρονου ατομισμού, ενώ η ανώτερη επιχειρηματική, κοινωνική τάξη παραμερίζει τον επιθετικό ανταγωνισμό και ξεπερνά τον ατομισμό με τον συντονισμό των δράσεων και την συνεργασία (cooperation).[42] Δεν λείπουν μάλιστα οι υποστηρίζοντες ότι, πέραν των ταξικών διαφοροποίησεων, ο σημερινός φιλελευθερισμός από πολιτικής πλευράς είναι εκφραστής ενός θετικού ατομισμού ο οποίος συμβάλλει στην προαγωγή των φυσικών προσόντων και ικανοτήτων των ατόμων.[43] Τελικά η ιστορία θα φανερώσει αν υπάρχουν θετικές προοπτικές εξέλιξης του σημερινού ατομισμού ή αν κυοφορείται επιδείνωση της απαξίωσης του ανθρώπου.
⸙⸙⸙
[* Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Στρασβούργου, τέως καθηγητής ΔΠΘ.]
[1] P. Manent, Montaigne. La vie sans loi, Paris 2014.
[2] «Ολοκληρωτισμό» με την έννοια ότι ο ρωμαιοκαθολικισμός είχε αυτοανακηρυχθεί σε κοσμοθεωρία και ολοκληρωτική πολιτική εξουσία που δεν εδίσταζε να ελέγχει συνειδήσεις και να καταδικάζει σε θάνατο μέσω της Ιεράς Εξέτασης τους μη εντασσόμενους στο ιδεολογικό του οικοδόμημα.
[3] Pic de la Mirandole, d’après Les Mémoires de l’Europe, Paris 1971, t. II, σ. 161. (Το κείμενο αναφέρεται και στο έργο J. Carpentier, Fr. Lebrun (s./dir.), Histoire de l’Europe, Paris, 1992, σ. 224- 225).
[4] G. Simmel. Philosophie des Geldes,(1900), Gesamtausgabe, Bd 6, Frankfurt a.M.,1989,242 επ., κυρίως σ.322 επ. Ήδη τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνος (1889, 1896, 1897) ο Simmel είχε δημοσιεύσει σε επιμέρους μελέτες τη διεισδυτική ανάλυση του χρήματος.
[5] Fournière, Essai sur l’individualisme, 1908˙Palante, Les antinomies entre l’individu et la société, 1913.
[6] Βλ. J. L. Mathieu, L’insécurité, Paris 1995.
[7] J. Shklar, ‘The Liberalism of Fear’, στο Rosenbaum(ed.), Liberalism and the Moral Life, Cambridge (Mass.), 1989, σ. 21-38.
[8] Α. Supiot, L’esprit de Philadelphie. La justice sociale face au marché total, Paris 2010.
[9] J.W.Müller, Furcht und Freiheit. Ein anderer Liberalismus, Frankfurt a.M. 2008.
[10] H.Bude, Gesellschaft der Angst, Hamburg 2014.
[11] Ε. Durkheim, Le suicide. Etude de sociologie, Paris (1897) 2009.
[12] Οι εξελίξεις αυτές εξέρχονται του αυστηρού πλαισίου του ατομισμού και για αυτές παραπέμπω στο έργο Ν. Αλιπράντης, Κρίσιμες κληροδοτήσεις του 20ού αιώνα στις κοινωνίες του σήμερα, 3η έκδ., Αθήνα 2020, σ. 117-150.
[13] C.R. Walker, Man and Automation, Yale University Press, 1956· F. Pollock, Automation. Materialien zur Beurteilung der ökonomischen und sozialen Folgen, Frankurt a.M., 1956· P. Naville et al., L’automation et le travail humain, Paris 1961· P. Naville, Vers l‘automatisme social?, Paris 1963.
[14] C. Biagini, L’empire numerique. Comment Internet et les nouvelles technologies ont colonisé nos vies, Montreuil 2012· C. Biagini et al., La tyrannie technologique. Critique de la société numérique, Montreuil 2007.
[15] R. Reuss, Ende der Hypnose. Vom Netz und zum Buch, Frankfurt 2012.
[16] J.M. Besnier, L’homme simplifié. Le syndrome de la touche étoile, Paris 2012.
[17] J.-L. Comolli et V. Sorrel, Cinéma, mode d’emploi. De l’argentique au numérique, Paris 2015. Οι συγγραφείς είναι επαγγελματίες του είδους και καταγράφουν με εξαιρετική ακρίβεια τις εμπειρίες τους.
[18] G. Anders, L’Obsolescence de l’homme, Paris 2001.
[19] P. Bourdieu, Sur la télévision, Paris, 1996 (ελληνική μετάφραση Για την τηλεόραση, μτφρ. Αλεξάνδρα Σωτηρίου, Αθήνα, 1999)· Ι. Ραμονέ, Η τυραννία των ΜΜΕ, μτφρ. Φωτεινή Μουρκούση, Αθήνα 1999. Βλ. το συλλογικό έργο Ν. Παναγιωτόπουλος (επιμ.), Πολιτισμός και αγορά. Για την αυτονομία της πολιτισμικής παραγωγής, Αθήνα 2003, όπου και συνεντεύξεις του P. Bourdieu για τον αρνητικό ρόλο της τηλεόρασης, σ. 152 επ., 156 επ. Βλ. επίσης Ε. Κουτρούμπα, «Παγκοσμιοποίηση και μέσα μαζικής ενημέρωσης, Τάσεις και εξελίξεις», στο: Το Κράτος στον 21ο αιώνα. Μνήμη Ονουφρίου Φαρμακίδη, Αθήνα- Κομοτηνή 2002, σ. 289 επ.
[20] J. Habermas, «Individualisierung durch Vergesellschaftung», στο U. Beck und E. Beck-Gernsheim (Hg.), Riskante Freiheiten.Individualisierung in modernen Gesellschaften, Frankfurt a.M. 1994, σ. 437 επ. Βλ. και στο ίδιο συλλογικό έργο H. Keupp, «Ambivalenzen postmoderner Identität», σ. 336 επ.
[21] R. Hitzler/ A. Honer, «Bastelexistenz. Über subjektive Konsequenzen der Individualisierung», στο: U. Beck und E. Beck- Gernsheim (Hg.), όπ. π., σ. 307 επ.
[22] Βλ. γενικότερα για τις επιπτώσεις του internet στην ζωή και στην σχέση μας με την πραγματικότητα J.F.Fogel et B. Patino, La condition numérique, Paris 2012.
[23] Z. Bauman, Culture in a Liquid Modern World, Cambridge 2011· Z. Bauman, L. Donskis, Moral Blindness. The Loss of Sensibility in Liquid Modernity, Cambridge 2013.
[24] Z. Bauman, Η μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, μτφρ. Γ.-Ι. Μπαμπασάκης, Αθήνα 2002 (αγγλικός τίτλος: Postmodernity and its Discontents, 1997), σ. 172.
[25] Z. Bauman, όπ. π. σ. 174-175.
[26] N. Elias, Die Gesellschaft der Individuen, Frankfurt a. M. 1987
[27] Σχετικά με τις διαπιστώσεις αυτές του N. Elias, βλ. S. Mennel, Norbert Elias. Civilization and the Human Self-Image, Oxford 1989, σ. 20 επ. Πρβλ. F. Depelteau, T.S. Landini (eds.), Norbert Elias & Social Theory, Hampshire 2013.
[28] Fr. Schirmacher, Ego, Das Spiel des Lebens, München 2014.
[29] A. Ehrenberg, La société du malaise, Paris 2012· του ίδιου, L’individu incertain, Paris 1999.
[30] Α. Ehrenberg, La Fatigue d’être soi. Dépression et société, Paris 2000.
[31] Α. Ehrenberg, Le culte de la performance, Paris 1996.
[32] Στο κλασικό του έργο Wirtschaft und Gesellschaft, Tübingen 1922.
[33] B. Stiegler, Mécréance et discrédit. tome 2, Les sociétés incontrôlables d’individus désaffectés, Paris 2006.
[34] Εξαιρετικά διεισδυτικό είναι το έργο του φιλοσόφου- κοινωνιολόγου Dany- Robert Dufour, L’individu qui vient… après le libéralisme, Paris 2015.
[35] M. Mauss, Sociologie et anthropologie, Paris 1983 (πρώτη έκδοση: 1950). Βλ. γενικότερη επισκόπηση στα έργα: P. Corcuff, C. Le Bart, F. de Singly (dir.), L’individu aujourd’hui. Débats sociologiques et contrepoints philosophiques, Rennes 2010· D. Martucelli, F. de Singly, Les sociologies de l’individu, Paris 2009.
[36] Χρονικά προηγείται η μελέτη του D. Riesman, La foule solitaire (1958), επανέκδοση, Paris 1984· P. Birnbaum, J. Leca (dir.), Sur l’individualisme, Paris 1986· J.Cl.Kaufmann, Ego: pour une sociologie de l’individu, Paris 2001.
[37] L. Dumont, Essais sur l’individualisme. Une perspective anthropologique sur l’idéologie moderne, Paris 1983.
[38] Βλ. τις αναφερθείσες μελέτες του D. Riesman και του J. Habermas. Πρβλ. Μ. Maffesoli, Le temps des tribus, le déclin de l’individualisme dans les sociétés de masse, Paris 1989. Η έκφραση «παρακμή του ατομισμού» (déclin de l’ individualism)έχει την έννοια της φαντασιακής επιθυμίας κοινωνικότητας και συγχρόνως ατομικής προβολής.
[39] G.Simondon, L’individuation psychique et collective (1989), Paris 2007.
[40] M. Wieviorka, L’impératif numérique (ou La nouvelle ère des sciences humaines et sociales?), Paris 2013.
[41] I. Compiègne, La société numérique en question(s), Auxerre 2011.
[42] R. Sennett, The Culture of the New Capitalism, Yale University, 2007˙o ίδιος, Τogether. The Rituals Pleasures and Politics of Cooperation, Yale University Press, 2012.
[43] Α. Ηeywood, Key Concepts in Politics, London 2000.
