«Τώρα τι λέει ο κόσμος στο Ισραήλ;» τον ρωτάω. «Γιατί δεν αντιδρούν;» «Κάποιοι αντιδρούν», μου απαντάει λυπημένα. Πριν από μερικούς μήνες αναρωτιόμουν πώς νιώθουν οι Ρώσοι για τον πόλεμο του Πούτιν στην Ουκρανία. Διάβαζα ό,τι έβρισκα για τους Ρώσους αντιφρονούντες που βρίσκονται στη φυλακή ή κατάφεραν να διαφύγουν στο εξωτερικό, που καταδικάστηκαν in absentia ή τους δηλητηριάζουν στην εξορία.«Ο κόσμος στη Ρωσία αντιδρά πολύ περισσότερο απ’ ό,τι ο κόσμος στο Ισραήλ –έτσι λέει ο Gideon Levy» σχολιάζει ο δικός μου Ισραηλινός. Μου έχει μιλήσει πολλές φορές για τον πολυβραβευμένο Ισραηλινό δημοσιογράφο, που από τη στήλη του «Twilight Zone» στη Haaretz καταγγέλλει την εγκληματική δράση των Ισραηλινών εποίκων στα Κατεχόμενα. Eδώ και τριανταπέντε χρόνια γράφει γι’ αυτά που βλέπει στις εβδομαδιαίες επισκέψεις που πραγματοποιεί στη Δυτική Όχθη, συνοδεία ενός εξίσου βραβευμένου φωτορεπόρτερ. Πολλοί Ισραηλινοί θεωρούν τον Gideon Levy προδότη. Πολλοί, αλλά όχι όλοι. «Τώρα όμως, πώς νιώθουν οι Ισραηλινοί όταν βλέπουν αυτές τις εικόνες, την καταστροφή στη Γάζα, τους χιλιάδες νεκρούς; Γιατί δεν πέφτει η κυβέρνηση;» «Είναι πολύπλοκο το θέμα», ψάχνει να βρει τις λέξεις ο δικός μου, «στο Ισραήλ βλέπουν άλλη εικόνα. Η κυβέρνηση θα πέσει μόνο όταν επιστρέψουν τα στρατεύματα απ’ τη Γάζα, γι’ αυτό ο Νετανιάχου παρατείνει τον πόλεμο.»
Παλιά τον πείραζα βάναυσα: «Καλά, εσύ κλαις μόνο όταν βλέπεις κάτι για το Ολοκαύτωμα.» «Δεν είναι έτσι» ψευτοθύμωνε, γιατί με ξέρει. Έχουμε ζήσει μαζί μια ζωή, μεταξύ μας μπορούμε να κάνουμε κάθε είδους «αστείο». «Είδα τον μπαμπά να κλαίει», μου εκμυστηρεύτηκε η μεγάλη μας κόρη λίγες μέρες μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου. Δύσκολο να συγκρατήσεις τα δάκρυα διαβάζοντας τις προσωπικές μαρτυρίες –και ήταν τόσο πολλές τις μέρες που ακολούθησαν εκείνο το μακελειό–, ή την τραγική είδηση για κάποιον που ταυτοποιήθηκε ως νεκρός ενώ ήλπιζαν ότι είχε πιαστεί όμηρος, όπως η επιφανής Καναδο-Ισραηλινή ακτιβίστρια για την ειρήνη Βίβιαν Σίλβερ, που εξαϋλώθηκε μέσα στο καταφύγιο του σπιτιού της από θερμοβαρική χειροβομβίδα της Χαμάς. Η Βίβιαν Σίλβερ δεν ήταν μεμονωμένη περίπτωση· ανάμεσα στους κατοίκους των κιμπούτς που χτυπήθηκαν, υπήρχαν κι άλλοι πολλοί αφανείς ακτιβιστές που πριν την έναρξη του πολέμου μετέφεραν με το αυτοκίνητό τους Παλαιστίνιους από τη Γάζα στα νοσοκομεία του Ισραήλ.
Απογοητευτικός ήταν ο τρόπος με τον οποίον ανέλυσαν την κατάσταση ορισμένοι προοδευτικοί στη Δύση· υπερβολικά απλουστευτικά. Κάποιοι σε στραβοκοίταζαν έτσι και έκανες λόγο για την ισλαμιστική Χαμάς. Στα δικά τους μάτια, η Χαμάς είναι ο διάδοχος του Αραφάτ (άλλο αν αυτό είναι ανιστόρητο), οργάνωση με πλούσια αντιστασιακή δράση για την απελευθέρωση της Παλαιστίνης. Γιατί όμως να φοβάται κανείς να πει τα πράγματα με το όνομά τους; Η Χαμάς είναι ισλαμιστική οργάνωση, ο στόχος της ηγεσίας της είναι να σβήσει το Ισραήλ από τον χάρτη, αλλά η Χαμάς δεν θα είχε βρει πρόσφορο έδαφος να βλαστήσει αν δεν ήταν αυτές που είναι οι συνθήκες στη Γάζα –αυτές που ήταν οι συνθήκες πριν τον πόλεμο. Όσοι είναι κάτω από τριάντα πέντε δεν πρόλαβαν καν να την ψηφίσουν –από την εκλογή της Χαμάς το 2006, δεν έχουν ξαναγίνει στη Γάζα εκλογές. Ποιον άλλο δρόμο όμως να τραβήξει ένα νέο παιδί στη Γάζα; Ένα μήνυμα έδιναν ο αποκλεισμός που επέβαλε το Ισραήλ, η φτώχεια και η απελπισία, οι συνθήκες ζωής στη Γάζα –πως ο μόνος τρόπος είναι να πάει κανείς να πολεμήσει κάνοντας «jihad». Γι’ αυτό, ακόμα κι αν ο Ισραηλινός στρατός εξαρθρώσει τη Χαμάς, κι άλλες «Χαμάς» θα ξεπηδήσουν μέσα από τα συντρίμμια.
Τα εγκλήματα της Χαμάς στο Ισραήλ, οι απαγωγές, οι βιασμοί, οι δολοφονίες παραμένουν εγκλήματα αδιανόητης βαρβαρότητας, παρά τη βαρβαρότητα (επίσης αδιανόητη) στην οποία επιδίδονται οι Ισραηλινοί στη Γάζα, ιδίως απ’ όταν ξεκίνησε η χερσαία εισβολή. Όμως ο πόλεμος που συνεχίζεται μετά τη σύντομη παύση για την ανταλλαγή ομήρων και κρατούμενων έχει αλλάξει τη διεθνή εικόνα του Ισραήλ. Τώρα λυπάσαι για τον δωδεκάχρονο Ισραηλινό που μέσα σε δυο εβδομάδες παραβρέθηκε σε σαράντα κηδείες –κανονικά, τα παιδιά της ηλικίας του έχουν πάει το πολύ σε μία–, ωστόσο η δική του εμπειρία μοιάζει να βαραίνει λίγο σε σχέση με την εμπειρία της άλλης πλευράς· των παιδιών της Γάζας που έχασαν τους δικούς τους, των παιδιών της Γάζας που έχασαν τη ζωή τους –χιλιάδες παιδιά–, ή και των παιδιών σαν κι αυτά στη φωτογραφία που είδα στη Le Monde και στην Guardian στις 14 Δεκεμβρίου, μια φωτογραφία που θα πρέπει να έκανε το γύρο του κόσμου· στην αρχή την πέρασα για εικόνα από τη γερμανική κατοχή: άθλια ντυμένα παιδάκια (όλα τους αγόρια) που περιμένουν στην ουρά για συσσίτιο στη Ράφα, κρατώντας και κάποια τους φορώντας σαν καπέλο στο κεφάλι για παιχνίδι, κατσαρολάκια και δοχεία μιας άλλης εποχής.
Ο δικός μου Ισραηλινός έχει διακόψει την επικοινωνία με τους παλιούς συμμαθητές στο WhatsApp. Ήταν τα μηνύματα που έστελναν για τον πόλεμο και η σιωπή τους στις εκκλήσεις για εκεχειρία. Κάποτε όσοι εκπατρίζονταν από το Ισραήλ ήταν οι λεγόμενοι «yordim», οι «πεσμένοι» –ο όρος ήταν υποτιμητικός. «Yerida» (κάθοδος) ήταν το αντίθετο της «Aliyah» (άνοδος, μετανάστευση στο Ισραήλ). Τώρα, το να ζητάς εκεχειρία, να υπογράφεις αιτήματα στον Μπάιντεν να σταματήσει τον πόλεμο στη Γάζα, στα μάτια πολλών συμπατριωτών σου σημαίνει πως είσαι ένας από κείνους που συμβάλλουν στο να βαθύνει κι άλλο ο διχασμός στο Ισραήλ, ένας διχασμός που έχει γίνει η αχίλλεια πτέρνα του.
Γιατί αυτή ίσως ήταν η μεγαλύτερη επιτυχία της Χαμάς: να δείξει σε όλο τον κόσμο πόσο ευάλωτο έχει γίνει το Ισραήλ, μ’ όλη την οικονομική και στρατιωτική υπεροχή του και την υποστήριξη που έχει από την Αμερική –να φανεί καθαρά πόσο τρίζουν τα θεμέλια. Και παραμένει η απορία πώς ο Νετανιάχου, που έφερε το Ισραήλ στην πιο δεινή θέση που βρέθηκε ποτέ, εξακολουθεί να παραμένει στην εξουσία και να ορίζει την τύχη του πολέμου.
Κι όμως, μέχρι πριν από τρεις μήνες, και οι παλιοί συμμαθητές κατέβαιναν κάθε Σάββατο στους δρόμους για να διαδηλώσουν ενάντια στην κυβέρνηση. Πόσοι όμως από τα εκατομμύρια διαδηλωτών σ’ αυτές τις διαδηλώσεις που κράτησαν μήνες συνέδεαν τη σταδιακή υποβάθμιση των δημοκρατικών θεσμών στο Ισραήλ με την κατάσταση στη Δυτική Όχθη και στη Γάζα, το αίτημα για δημοκρατία στο Ισραήλ με ένα αίτημα για ειρηνική συνύπαρξη με τους Παλαιστίνιους; Λίγοι, δυστυχώς. Πώς όμως είναι δυνατόν να διαδηλώνεις για τη δημοκρατία και να αγνοείς τα Κατεχόμενα;
Πρόσφατα, ένας από τους παλιούς συμμαθητές (με δυο γιους στρατιώτες –είναι άραγε η αγωνία για τα παιδιά του που θολώνει την κρίση του;) έγραψε στον δικό μου πως τον θεωρεί πάρα πολύ αφελή πολιτικά. Ξεχνάει πως ο συμμαθητής του ήταν «αφελής» από τα χρόνια του σχολείου, ως υποστηρικτής, ήδη από τότε, της οργάνωσης Peace Now και της ίδρυσης παλαιστινιακού κράτους, για ένα Ισραήλ χωρίς διακρίσεις φυλετικές και θρησκευτικές.
Μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, το όραμα ενός ενιαίου κράτους που θα δεχόταν τους Παλαιστίνιους ως ισότιμους πολίτες, ενός Ισραήλ που δεν θα ήταν πια –με τα λόγια του Gideon Levy– ένα κράτος απαρτχάιντ, φαντάζει πιο ανέφικτο από ποτέ. Ένα τέτοιο κράτος, που θα ενσωμάτωνε τόσο τη Δυτική Όχθη όσο και τη Γάζα, που οι πολίτες του θα ήταν μισοί μισοί –περίπου στα ίδια ποσοστά Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι, μπορεί να μην ήταν «Εβραϊκό» αλλά θα ήταν δημοκρατικό, και δεν θα υπήρχαν πια τα Κατεχόμενα. Έτσι (και μόνο έτσι) το παλιό σύνθημα «From the river to the sea», που ακούστηκε και φέτος σε διαδηλώσεις για την Παλαιστίνη, θα μπορούσε να έχει νόημα. Όμως το όραμα του ενιαίου κράτους («the one state solution») ήταν πάντα όραμα μιας μικρής μειονότητας στο Ισραήλ, που μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου και τα τραύματα ενός πολέμου που διαρκεί έχει κι άλλο συρρικνωθεί. Πόσοι Ισραηλινοί μπορούν τώρα να δουν τους Παλαιστίνιους ως συμπολίτες τους με ίσα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος της ψήφου;
Πιο απραγματοποίητη από ποτέ μοιάζει και η λύση των δύο κρατών («the two state solution»), με τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα να συνδέονται μεταξύ τους με κάποιον «διάδρομο» (σαν αυτόν που συνέδεε κάποτε το Βερολίνο με τη Δυτική Γερμανία), και με τμήμα της ανατολικής Ιερουσαλήμ να αποτελεί πρωτεύουσα της Παλαιστίνης (συμπεριλαμβάνοντας την αραβική και τη χριστιανική συνοικία της Παλιάς Πόλης, ενώ η εβραϊκή και η αρμένικη θα παραμέναν στην Ιερουσαλήμ-πρωτεύουσα του Ισραήλ). Το πρώτο εμπόδιο είναι οι Ισραηλινοί έποικοι στα Κατεχόμενα, που ο αριθμός τους αυξήθηκε ραγδαία με την υποστήριξη της κυβέρνησης Νετανιάχου –υπολογίζονται τώρα σε 750.000. Για να διατηρηθούν οι μεγαλύτεροι οικισμοί τους, θα χρειαζόταν να γίνει ανταλλαγή εδαφών, και μπορεί κανείς να φανταστεί πόσο δύσκολα οι δύο πλευρές θα κατάφερναν να φτάσουν σε κάποια αμοιβαία συμφωνία.
Μια τρίτη λύση θα ήταν αυτή των «καντονιών», με αυτόνομες διοικητικές περιφέρειες – κάτι σαν τα ομόσπονδα κρατίδια της Ελβετίας. Αυτόνομες διοικητικές περιφέρειες όχι μόνο για το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, αλλά –γιατί όχι– και για δύο χωριστά Ισραήλ, που πρεσβεύουν διαφορετικές αξίες. Όμως ο Νετανιάχου συνεχίζει τον πόλεμο και παραμένει στην εξουσία. Κι αν δεν μπορούμε να μιλήσουμε μεταξύ μας, λέει με πικρία ο δικός μου «αφελής» Ισραηλινός, αναφερόμενος στο WhatsApp γκρουπ των παλιών συμμαθητών που βουβάθηκε, πώς θα καταφέρουμε να μιλήσουμε ουσιαστικά με τους άλλους, να διαπραγματευτούμε ακόμα και τώρα για μια λύση ειρηνική;
Καθημερινά ο δικός μου διαβάζει τη Haaretz, και όλο κάτι έχει να μου πει. Για ένα σχόλιο που είδε: «Έχει άνοια ο Μπάιντεν –τόσα δισεκατομμύρια δολάρια για όπλα, αντί να τα κάνουν σχέδιο Μάρσαλ και να ξαναχτίσουν τη Γάζα.» Για τον επιστημονικό συντάκτη που είπε: «Κι εγώ θα έφτανα να σκοτώσω, αν είχα μεγαλώσει στις συνθήκες που μεγαλώνουν οι άνθρωποι στη Γάζα.» Για νέα παιδιά που είναι εδώ και μήνες στη φυλακή, γιατί έγιναν αντιρρησίες συνείδησης. Για την αφοπλιστική δήλωση ενός Ισραηλινού που ο πατέρας του κρατείται όμηρος. Έχει δει αμέτρητα βίντεο με σκηνές ανείπωτης αγριότητας ελπίζοντας να ανακαλύψει κάτι για τον απαχθέντα πατέρα του, όμως το βίντεο που τον σόκαρε όσο κανένα άλλο ήταν αυτό που κατέγραψε τρομοκρατική επίθεση μέσα στην Ιερουσαλήμ.
Το βίντεο δείχνει δύο μαχητές της Χαμάς που πυροβολούν και σκοτώνουν τρεις ανθρώπους που στέκονται σε μια στάση λεωφορείου στην είσοδο της Ιερουσαλήμ. Περαστικός (θα αποδειχθεί πως είναι Ισραηλινός δικηγόρος που οπλοφορεί σε μια χώρα όπου η οπλοφορία είναι πλέον κάτι το πολύ συνηθισμένο) πυροβολεί και εξουδετερώνει τους δύο δράστες, που εξακολουθούν να αποτελούν απειλή. Τότε δύο Ισραηλινοί στρατιώτες ξεπροβάλλουν πίσω από ένα αυτοκίνητο (θα αποδειχθεί πως είναι έποικοι από τη Δυτική Όχθη) και πυροβολούν και σκοτώνουν τον Ισραηλινό δικηγόρο. Ένιωσαν ότι απειλούνται –θα πουν στη απολογία τους–, γιατί τον πέρασαν κι αυτόν για τρομοκράτη, και η ποινή τους θα είναι πολύ μικρή. Είναι φυσικό να συμβαίνουν και τέτοια σε συνθήκες πολέμου, σχολίασε ο Νετανιάχου, που θεωρεί εξάλλου φυσικό να δολοφονούνται χιλιάδες άμαχοι στη Γάζα για να εξαρθρωθεί η Χαμάς.
Αυτή την εξήγηση –ένιωσαν ότι απειλούνται– έδωσαν και οι Ισραηλινοί στρατιώτες που σκότωσαν κατά λάθος μέσα στη Γάζα τους τρεις ομήρους που δραπέτευσαν, τρία πολύ νέα παιδιά· κι ας ήταν γυμνοί από τη μέση και πάνω, κι ας κρατούσαν λευκή σημαία, κι ας φώναζαν στα εβραϊκά. Μια νέα τάξη πραγμάτων, να μη διστάζει κανείς να τραβήξει τη σκανδάλη γιατί νιώθει ότι απειλείται. Δεν αρκεί αυτό για να καταλάβουν κάποιοι πως η λύση δεν μπορεί να έρθει με τον πόλεμο;
Στο σπίτι γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα αλλά και τη Χάνουκα, την εβραϊκή Γιορτή των Φώτων. Kαι φέτος τον Δεκέμβρη φροντίζαμε να ανάβουμε τα κεριά, προσθέτοντας ένα κάθε βράδυ, μέχρι να συμπληρωθούν οι οκτώ νύχτες της Χάνουκα, ανάβοντας με το βοηθητικό κερί της «χανουκιγιάς» (που είναι η εννιάφωτη λυχνία) από ένα κερί και για κάθε μία από τις νύχτες που πέρασαν. Δύο κεριά (μαζί με το βοηθητικό) την πρώτη νύχτα, τρία τη δεύτερη, και ούτω καθεξής. Είναι μια λεπτομέρεια που με συγκινεί· πάντα ανάβω ένα κεράκι όταν μπαίνω σε ξωκλήσι και λυπάμαι στη σκέψη πως θα σβήσει προτού να καεί.
Κοιτάζοντας αυτά τα κεριά, που σύμφωνα με το έθιμο πρέπει να τ’ αφήσεις να καούν μέχρι να σωθεί και το τελευταίο, σκεφτόμασταν πόσες χιλιάδες ζωές χάθηκαν και θα χαθούν στη Γάζα. Και την ίδια ώρα, πόσα εκατομμύρια κεριά έκαιγαν στο Ισραήλ –κεριά που συμβολίζουν τον πόθο των ανθρώπων να ρίξουν φως στο σκοτάδι του κόσμου–, κεριά σε σπίτια που διαφέρουν πλήρως ως προς τις πεποιθήσεις που εκπροσωπούν. Κι ότι όλοι όσοι τα έβλεπαν να καίνε θα σκέφτονταν τους όμηρους –όσους κρατούνται ακόμη στη Γάζα, κι αυτούς που δεν θα γυρίσουν. Κι ότι θα υπήρχαν και κάποιοι που θα σκέφτονταν και τα άλλα θύματα. Έστω κι αν μοιάζει αφελές, μπορούσα να φανταστώ πως σε αρκετά σπίτια στο Ισραήλ τα κεράκια έκαιγαν με την ευχή για ειρήνη.
«Shalom!» είπε μια ηλικιωμένη όμηρος –από τις πρώτες που απελευθερώθηκαν– στον καλυμμένο μαχητή της Χαμάς τη στιγμή που την παρέδιδε στους ανθρώπους του Ερυθρού Σταυρού. Και λέγοντάς του «Shalom!», που δεν είναι μόνο χαιρετισμός, γιατί η λέξη σημαίνει «ειρήνη», του έδωσε το χέρι.
Βλέποντας τα κεριά να καίνε σκεφτόμουν τους στίχους του Παλαιστίνιου ποιητή Refaat Alareer, που σκοτώθηκε σε αεροπορική επιδρομή –στίχους που έγιναν σύνθημα: «If I must die, let it bring hope». Μες στο βαθύ σκοτάδι, κάποια κεράκια ας φωτίσουν την ελπίδα πως τέτοια αιματοχυσία δεν θα πάει χαμένη, ότι θα παίξει ρόλο για ένα όραμα ειρηνικό.
