Στις 13 Φεβρουαρίου 2023 απεβίωσε στο μοναχιώτικο προάστιο Ottobrunn, ύστερα από μακρά και επώδυνη ασθένεια, ο ομότιμος καθηγητής του Λουδοβίκειου-Μαξιμιλιάνειου Πανεπιστημίου του Μονάχου Θεόδωρος Νικολάου, πρώτος κάτοχος της Έδρας Ορθόδοξης Θεολογίας στο ιστορικό αυτό ακαδημαϊκό καθίδρυμα.
Γεννημένος το 1942 στην Ανάβρα Αλμυρού Μαγνησίας, σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, στη Βόννη και στη Θεσσαλονίκη, λαμβάνοντας διδακτορικά διπλώματα τόσο στη φιλοσοφία (1968) όσο και στη θεολογία (1981). Ύστερα και από την υφηγεσία του στη Βέρνη (1975) υπηρέτησε, μεταξύ άλλων, ως έκτακτος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βόννης (1978-1984) και ως τακτικός καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μονάχου (1984-2005), συμβάλλοντας αποφασιστικά στη δημιουργία του Ινστιτούτου Ορθόδοξης Θεολογίας (1985), το οποίο αργότερα (1994) μετεξελίχθηκε σε Τμήμα Ορθόδοξης Θεολογίας, με επιπλέον έδρες και τη δυνατότητα χορήγησης πτυχίου και διδακτορικού διπλώματος. Στο Τμήμα Ορθόδοξης Θεολογίας ο Νικολάου επικεντρώθηκε στη διδασκαλία της εκκλησιαστικής ιστορίας και της πατρολογίας. Από το 1997 έως το 2003 διατέλεσε πρόεδρός του.
Από τον εκτενή κατάλογο των στη μεγάλη τους πλειοψηφία γερμανόγλωσσων δημοσιευμάτων του αξίζει να επισημανθούν οι διατριβές του για την έννοια του φθόνου στον Ιωάννη Χρυσόστομο, τις περί πολιτείας και δικαίου αντιλήψεις του Πλήθωνα, την ελευθερία της βούλησης και τα πάθη της ψυχής στον Κλήμη τον Αλεξανδρέα, όπως και οι εργασίες του για την εικόνα στην πατερική σκέψη, την άσκηση και τον μοναχισμό στην Ορθοδοξία, τη σχέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τον πολιτισμό και το έθνος. Σημαντικές είναι και συλλογές πατρολογικών και βυζαντινολογικών μελετών του, καθώς και μεταφράσεις λειτουργικών κειμένων που εκπόνησε στα γερμανικά.
Μαζί με τους Αναστάσιο Κάλλη και Γρηγόριο Λαρεντζάκη, ο Νικολάου υπήρξε εκπρόσωπος μιας γενιάς Ελλήνων θεολόγων που δραστηριοποιήθηκαν στον γερμανόφωνο ακαδημαϊκό χώρο από τη δεκαετία του 1960 και εξής, επικεντρώνοντας τις προσπάθειές τους στην επιστημονικά τεκμηριωμένη και εμβριθή παρουσίαση της ανατολικής χριστιανικής παράδοσης σε ένα ετερόδοξο περιβάλλον, αλλά και αγωνιζόμενοι για την εδραίωση της ορθόδοξης θεολογίας ως αντικειμένου πανεπιστημιακής σπουδής, ενώ ουσιαστική μέριμνά τους ήταν η ενεργός παρουσία της Ορθοδοξίας στον οικουμενικό διάλογο.
Ο Νικολάου διαμορφώθηκε θεολογικά στο πνεύμα της Χάλκης και ήταν στενά συνδεδεμένος με την παράδοση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, από το οποίο έλαβε το 2008 το οφίκιο του Άρχοντος Υπομιμνήσκοντος. Τα ερευνητικά ενδιαφέροντά του στράφηκαν νωρίς στη συνάντηση της χριστιανικής με την ελληνική σκέψη, τόσο στους Πατέρες της Ανατολής, όσο και σε μορφές ιδιάζουσες, όπως ο Πλήθων, στον οποίο αφιέρωσε πρωτότυπες μελέτες. Ο φιλόπονος ερευνητής απέφευγε τις εύκολες σχηματοποιήσεις στην προσέγγιση τόσο της συνάντησης αυτής, όσο και της σχέσης Ανατολής-Δύσης. «Πίστευε και ερεύνα» τιτλοφόρησε μια γερμανόγλωσση συναγωγή μελετών του, εκφράζοντας ακριβώς τη θέση ότι οι προστακτικές αυτές κάθε άλλο παρά αλληλοαναιρούνται.
Ο καθηγητής Νικολάου γνώρισε και διαλέχθηκε ουσιαστικά με ποικίλες ετερόδοξες εκφράσεις του χριστιανισμού, όπως η παλαιοκαθολική θεολογία στη Βέρνη και τη Βόννη, αλλά και ο ρωμαιοκαθολικισμός και ο λουθηρανισμός, οι οποίοι εκπροσωπούνταν με κορυφαίους θεολόγους στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Επί μακρά σειρά ετών εκπροσώπησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο σε απαιτητικούς διαχριστιανικούς διαλόγους, ενώ υπήρξε συνιδρυτής του «Κέντρου οικουμενικής έρευνας» του Πανεπιστημίου του Μονάχου. Και στην περίπτωσή του η αναστροφή με τις προκλήσεις των ετερόδοξων συνομιλητών γονιμοποίησε μια ορθόδοξη σκέψη συντηρητική ως προς τις απαρχές της, όμως τεκμηριωμένη και ενίοτε πειστικά τολμηρή και ρηξικέλευθη. Πολυάριθμες μελέτες του στον τομέα της οικουμενικής θεολογίας διατηρούν την επικαιρότητά τους.
Ο Θεόδωρος Νικολάου ήταν αυστηρός, όσο και δίκαιος. Δεν δίσταζε να εκφράσει, πάντοτε με ευπρέπεια, τη μελετημένη γνώμη του, ακόμη κι όταν γνώριζε ότι θα δυσαρεστήσει. Είχε ιδιαίτερη συγκρότηση και ένα ευγενές πείσμα που είναι εκ των ουκ άνευ, όταν καλείται κανείς να κινηθεί στις σκολιές οδούς των γερμανικών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, προκειμένου να δώσει μάχες για την κατοχύρωση των ορθόδοξων σπουδών σε συνθήκες αντίξοες. Τα τελευταία, δύσκολα χρόνια, καταστάθηκαν ακόμη περισσότερο έκδηλες η συναισθηματικότητα και η ανθρωπιά του. Χάρηκε πολλές εκκλησιαστικές και ακαδημαϊκές διακρίσεις, μεταξύ άλλων και δύο διδακτορικά διπλώματα τιμής ένεκεν (από τα Πανεπιστήμια του Βελίκο Τάρνοβο της Βουλγαρίας και του Κλουζ της Ρουμανίας), τη θαλπωρή μιας ζηλευτής οικογένειας και την αγάπη πλειάδας μαθητών του. Παρακαταθήκη και επιταγή του είναι η υπεύθυνη, σοβαρή εργασία για την άρθρωση ενός μεστού, οικουμενικά ανοιχτού ορθόδοξου λόγου στη γερμανόφωνη Ευρώπη, μακριά από την εσωστρέφεια που συχνότατα μαστίζει την Ορθοδοξία στη διασπορά. Ας είναι αιώνια η μνήμη του.
Βιβλιογραφική σημείωση: Στον καθηγητή Νικολάου αφιερώθηκε το 2002 τιμητικός τόμος: Konstantin Nikolakopoulos / Athanasios Vletsis / Vladimir Iνanoν, Orthodoxe Theologie zwischen Ost und West, Festschrift für Theodor Nikolaou, Lembeck: Frankfurt a. M. 2002, όπως και o 25ος τόμος του περιοδικού Orthodoxes Forum (2011). Βιογραφικό σημείωμα, όπως και αναλυτική λίστα των δημοσιευμάτων του Νικολάου και της περί αυτόν βιβλιογραφίας δημοσιεύεται στην ιστοσελίδα του Τμήματος Ορθόδοξης Θεολογίας του Μονάχου (τελευταία επίσκεψη: 3 Μαΐου 2023).
