Νικόλας Σεβαστάκης, Πολιτική Χειραφέτηση και Κοινωνική Κριτική, Πόλις, Αθήνα 2024.
Το έργο του Νικόλα Σεβαστάκη εξετάζει την επικαιρότητα της παράδοσης του ρεπουμπλικανισμού σήμερα με ιδέες όπως η ελευθερία ως μη κυριαρχία, η ελευθερία εν γένει του προσώπου και το αυτεξούσιο του πολίτη έναντι του κράτους, καθώς και ο εμπλουτισμός της ιδιότητας του ανθρώπου ως πολίτη. Το διακύβευμα είναι πώς μπορούν να τίθενται όρια σήμερα σε οποιαδήποτε αυθαίρετη εξουσία, κρατική ή και υπερκρατική, και ποια μπορεί να είναι τα ηθικά και κοινωνικά θεμέλια μιας ελεύθερης πολιτικής κοινότητας σε συνθήκες ενισχυμένου πλουραλισμού. Επισκοπούνται πολλά διαφορετικά ρεύματα, όπως ο νεορεπουμπλικανισμός του Philip Pettit, εκδοχές σοσιαλιστικού ρεπουμπλικανισμού, ο ριζοσπαστικός ρεπουμπλικανισμός κατά τον Michael Thompson, ο ρεπουμπλικανισμός του χώρου εργασίας (workplace republicanism), ο οικολογικός ρεπουμπλικανισμός του Serge Audier κ.ά.
Το ζητούμενο των αμοιβαίων πλουραλιστικών αυτοπραγματώσεων
Ένα βασικό ζήτημα του ρεπουμπλικανισμού είναι το πώς να γίνονται σεβαστές οι ελευθερίες των πολιτών στις διαδράσεις μεταξύ τους, ώστε να επιτυγχάνουν βασικούς στόχους της ζωής τους, μέσω ενός κράτους που δεν θα μετατρέπεται το ίδιο σε αυταρχική εξουσία. Όταν έχει παρόμοιες στοχεύσεις, ο ρεπουμπλικανισμός, κατά τους Pettit και Lovett, γειτνιάζει με μορφές αριστερού φιλελευθερισμού, απομακρυνόμενος από έναν πιο σκληρό δεξιό ιδιοκτησιακό φιλελευθερισμό. Βασικές αξίες του νεορεπουμπλικανισμού σε ένταση μεταξύ τους είναι αφενός η προστασία της ευαλωτότητας και αφετέρου η ανθεκτικότητα, ενώ για την πραγμάτωσή τους τονίζεται ο θεσμικός και διαδικαστικός έλεγχος της εξουσίας, ο οποίος μπορεί να συνυπάρχει με έλλογες μορφές ακτιβισμού από το λαϊκό σώμα. Στον νεορεπουμπλικανισμό υπάρχει πάντως μια έμφαση στην πολιτειακή εντοπιότητα και στην ανάγκη να αντιμετωπιστούν διεθνικές συναρθρώσεις, που διαβρώνουν τη δημοκρατική πολιτεία, είτε πρόκειται για τη δράση κολοσσιαίων πολυεθνικών εταιρειών που ακυρώνουν τις δημοκρατικές δυνατότητες, είτε για διεθνή δίκτυα τρομοκρατίας, που οδηγούν σε αλληλοτροφοδοτούμενο φαύλο κύκλο αιματηρής βίας και αυταρχικής κρατικής εξουσίας.
Ελευθερία: αρνητική, αναστοχαστική και συνεργατική
Ο Νικόλας Σεβαστάκης τονίζει και τον θετικό ρόλο μιας χριστιανικής φιλοσοφίας του προσώπου, όπως αυτή που βλέπουμε στον Jacques Maritain και στον ιδρυτή της Ευρωπαϊκής Ένωσης Robert Schuman, η οποία προσπάθησε να εμπλουτίσει την ελευθερία του ατόμου με μια περισσότερο κοινωνική ελευθερία των προσώπων που συμβιώνουν μέσα σε κοινότητα. Το ζήτημα, όπως αναλύει και ο Axel Honneth, είναι το πώς αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία. Κατ’ αρχήν, η λεγόμενη «αρνητική ελευθερία» σημαίνει την απαλλαγή του ατόμου από εξωτερικά εμπόδια. Συμπληρώνεται, όμως, από την αναστοχαστική ελευθερία, η οποία είναι η κατ’ εξοχήν ρεπουμπλικανική, που επικεντρώνει στην απουσία πολιτικής εξάρτησης και αθέμιτης καταδυνάστευσης. Ο ορίζοντας τόσο της φιλελεύθερης όσο και της ρεπουμπλικανικής έννοιας της ελευθερίας μπορεί να είναι μια πληρέστερη κοινωνική και συνεργατική ελευθερία, όπου ο κάθε πολίτης αναγνωρίζει τις ανάγκες και τις επιθυμίες του στο πρόσωπο του άλλου, συγκροτώντας μια κοινότητα, που δεν θα ακρωτηριάζει το άτομο, αλλά όπου οι ανάγκες του κάθε προσώπου θα αποτελούν προϋπόθεση για να πραγματωθούν οι ανάγκες κάθε άλλου. Ο αυτοματισμός της ελευθερίας των αγορών δεν επαρκεί εν προκειμένω, αλλά απαιτείται ένα δυναμικό άθλημα ενσυναίσθησης τόσο στο επίπεδο του πολιτειακού ήθους όσο και σε αυτό των θεσμικών διασφαλίσεων.
Γιατί επανήλθε ο ρεπουμπλικανισμός στον δημόσιο λόγο;
Είναι βεβαίως διαφορετικοί οι επικαιρικοί λόγοι για τους οποίους επανέρχεται σήμερα ο ρεπουμπλικανισμός στο προσκήνιο του δημόσιου λόγου από τους συστηματικούς λόγους πολιτικής φιλοσοφίας, για τους οποίους θα μπορούσε να έχει όντως αξία. Ως προς τους πρώτους, δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει πόσο έντονη είναι η επιστροφή του ρεπουμπλικανισμού στον γαλλικό δημόσιο λόγο με μια τετραπλή στόχευση: α) Ενάντια στην αγγλοσαξονική παγκοσμιοποίηση, β) ενάντια στις απειλές προς τον τρόπο ζωής των Ευρωπαίων πολιτών που προέρχονται από τον ισλαμιστικό ριζοσπαστισμό και δη τις τζιχαντιστικές εκφάνσεις του, γ) ενάντια στις φυλετικές αεροστεγείς κοινότητες της πολυπολιτισμικότητας, οι οποίες επίσης θεωρούνται ότι συνάδουν περισσότερο με το αγγλοσαξονικό μοντέλο πλουραλισμού, δ) ενάντια στον δικαιωματισμό και κάποιες υπερβολές της woke κουλτούρας, οι οποίες ενέχονται ότι κατακερματίζουν το ενιαίο του πολιτικού σώματος, τονίζοντας ατζέντες επιμέρους κοινωνικών ομάδων. Αν και είναι κατανοητή η προσπάθεια των Γάλλων να υπερασπιστούν την ουδετεροθρησκία του κράτους και τον κοσμικό χαρακτήρα του δημόσιου χώρου, όπως είναι και επαινετή η προσπάθεια πνευματικών ανθρώπων να αντισταθούν σε απολίτικες μορφές ιδεολογιών της παγκοσμιοποίησης, υπάρχει, ωστόσο, ο κίνδυνος ο γαλλικός ρεπουμπλικανισμός να μετατραπεί σε νέο αντιδραστισμό προς όφελος ταυτοτικών πολιτικών δυνάμεων της άκρας δεξιάς. Είναι ιδιαίτερα συχνό στη Γαλλία ο ρεπουμπλικανισμός να εκφυλίζεται σε ένα ταυτοτικό στοιχείο του γαλλικού πνεύματος, το οποίο επικαλούνται πολιτικοί, όπως η Μαρίν Λεπέν ή ο Ερίκ Ζεμούρ. Για τον λόγο αυτό είναι καίριο να ορίσουμε το πνευματικό βάθος του ρεπουμπλικανισμού με τρόπο συστηματικό, χωρίς να παρασυρόμαστε από (εύλογες ή μη) αμυντικές ανάγκες.
Σύνθεση μαχόμενης δημοκρατίας, αλληλεγγύης και άρσης της ανισότητας
Η συμβολή του βιβλίου του Νικόλα Σεβαστάκη είναι ένας εκλεκτικός συνδυασμός τριών εκδοχών του ρεπουμπλικανισμού, με τρόπο που να είναι γόνιμος σήμερα: α) Η πρώτη εκδοχή είναι η μαχόμενη δημοκρατία έναντι των κινδύνων που την απειλούν, όπως ο ριζοσπαστικός ισλαμισμός, η ρατσιστική ακροδεξιά, ο μεταμοντέρνος σχετικισμός και ακραίες εκδοχές αναρχικού φιλελευθερισμού. Ο ρεπουμπλικανισμός είναι σε αυτήν την περίπτωση η υπεράσπιση της παράδοσης του Διαφωτισμού και της αστικής δημοκρατικής νεωτερικότητας. β) Μία δεύτερη εκδοχή επιμένει στο ότι δημοκρατία μπορεί να υπάρξει μόνο σε ένα περιβάλλον χωρίς ακραίες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες και γι’ αυτό χρειάζεται προστασία των ευάλωτων ομάδων και έλεγχος αυθαίρετων πολιτικών αποφάσεων που ενισχύουν τα αδιέξοδα του καπιταλισμού σε κρίση. Ο ρεπουμπλικανισμός συντίθεται σε αυτήν την περίπτωση με τις φιλοσοφικές παραδόσεις της αλληλεγγύης και της κοινωνικής ή και κοινοτικής σημασίας της αξιοπρέπειας του προσώπου. γ) Υπάρχει, τέλος, και μια εκδοχή ρεπουμπλικανισμού που τον εξομοιώνει με τη ριζοσπαστική αριστερή σκέψη για τον κοινωνικό έλεγχο των μέσων παραγωγής και τη συλλογική αυτοκυβέρνηση. Ο εκλεκτικισμός μπορεί να εκβάλλει σε μία σύνθεση όπου η προάσπιση των δημοκρατικών ελευθεριών έναντι ολοκληρωτικών θρησκευτικών συστημάτων, όπως ο ισλαμισμός, μπορεί να συνυπάρχει με τη μέριμνα για την άρση των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων.
Μπορεί η res publica να χωρέσει και τα ζώα;
Ένα από τα μεγαλύτερα διακυβεύματα της εποχής μας είναι αν μια σοσιαλιστική μορφή ρεπουμπλικανισμού, η οποία προάγει το κοινό συμφέρον θα μπορούσε να χωρέσει και τα ζώα, ως μέλη ενός περιβάλλοντος που πρέπει να σωθεί. Σήμερα η πολιτική χειραφέτηση περιλαμβάνει όχι μόνο μια κοινωνική κατανόηση της ελευθερίας, αλλά και επείγουσες αλλαγές στη σχέση μας με τα ζώα και το φυσικό περιβάλλον. Αυτό όμως δεν χρειάζεται να ιδωθεί ως μια άρνηση της νεωτερικότητας ως οικοκτόνου, αλλά ως μια επέκταση του ρεπουμπλικανικού προγράμματος και στα μη ανθρώπινα ζώα. Είναι εν προκειμένω κομβική η σκέψη του Serge Audier, ο οποίος επιμένει ότι οι ιδέες του κοινού αγαθού, του ενεργού πολίτη και της αλληλεγγύης, που αποτελούν πυλώνες του ρεπουμπλικανισμού, σήμερα δεν μπορούν παρά να εννοηθούν σε σχέση με το πώς φερόμαστε στα μη ανθρώπινα ζώα, τα οποία θα μπορούσαν οριακά να ενταχθούν στην πολιτική κοινότητα. Οι Sue Donaldson και Will Kymlicka θεωρούν ότι τα εξημερωμένα τουλάχιστον ζώα θα έπρεπε να μοιράζονται μαζί μας την ιδιότητα του πολίτη, ενώ η Corine Pelluchon κάνει λόγο για μια μεικτή κοινότητα με τα μη ανθρώπινα ζώα, τα οποία έχουν δικαίωμα στην ύπαρξη. Κατά τον οικο-ρεπουμπλικανισμό του Audier, τα ζώα είναι μέλη του λαού κατά μία λογική μεικτού πολιτεύματος. Ωστόσο, αυτό χρειάζεται να νοηθεί με τρόπο που να μην απειλούνται οι θεσμικές και διαλογικές προϋποθέσεις της δημοκρατίας. Σήμερα το «γενικό συμφέρον» της ρεπουμπλικανικής παράδοσης δεν μπορεί παρά να είναι ένα «κοσμο-καθολικό» συμφέρον, το οποίο περιλαμβάνει επίσης τις επόμενες γενεές.
Τι προφήτευσαν ο Μαρξ, ο ντε Τοκβίλ και ο Νίτσε;
Μέσα από αυτή την έγνοια για το δύσκολο μέλλον της δημοκρατίας ο Νικόλας Σεβαστάκης επανοικειώνεται ερμηνευτικώς τη σκέψη ορισμένων μειζόνων και ελασσόνων στοχαστών του 19ου αιώνα. Αρχίζοντας από τρεις μείζονες, από τον Καρλ Μαρξ κρατά μεταξύ άλλων τη διαίσθηση ότι η ρεπουμπλικανική πολιτεία και οι θεσμοί της τελούν πάντα σε δοκιμασία, αυτό που ονομάζουμε πλέον «permacrisis» (permanent crisis δηλαδή σταθερή κρίση), καθώς κατά τον πρώιμο Μαρξ η αστική κοινωνία είναι η κοινωνία των εγωιστών. Το διακύβευμα για τον Μαρξ ήταν η απελευθέρωση της κοινής ανθρώπινης ουσίας και της ενέργειάς της από την εξουσία του κράτους και από τις στρεβλώσεις των ιδιωτικών προτεραιοτήτων. Από την άλλη, στον Αλέξις ντε Τοκβίλ βρίσκουμε μια φιλελεύθερη κριτική της ηγεμονίας, καθώς και μία παραδόξως συναφή με του Μαρξ παρατήρηση ότι στη δημοκρατική κουλτούρα οι κρίσεις προκύπτουν από υπονομευτικές αντιφάσεις, όπως ενεργητικότητα και κόπωση, επέκταση της εξουσίας και απέχθεια για κανόνες με πρόταξη της υλικής ευμάρειας. Στον ντε Τοκβιλ οφείλουμε την προφητεία ότι η δημοκρατία απειλείται περισσότερο από την κόπωση και την αφυδάτωση, από το σβήσιμο των παθών και την απονοηματοδότηση των θεσμών. Αλλά και στον Νίτσε, που χαρακτηρίζεται συχνότερα ως «προφήτης» των δεινών του 20ού αιώνα, ο Σεβαστάκης βρίσκει μια προφητική φωνή για όσα ζούμε στον 21ο, σε μια εποχή ματαίωσης και υπαρξιακής καταβύθισης, όπου δίπλα σε τολμηρούς πειραματιστές ζουν αγελαίοι πληθυσμοί σε φαβέλες και περιθωριακές συνοικίες.
Αντίδοτα στην πνευματική αφυδάτωση της δημοκρατίας
Το έργο του Νικόλα Σεβαστάκη διερευνά και συναντήσεις θρησκείας και δημοκρατίας, όπως στη σκέψη του Pierre Leroux (1797-1871) που αναζητά την αλληλεγγύη ως τη χριστιανική φιλανθρωπία του μέλλοντος. Στον Leroux συνυπάρχουν η υιοθεσία όλων των ανθρώπων στον Χριστό ως Υιό του Θεού με ένα περισσότερο πολιτικό όραμα αριστερής αδελφοσύνης (gauche fraternitaire). Προτιμά τον όρο communionisme από τη λέξη communisme, προκειμένου να αντηχεί στο κοινωνιοκεντρικό όραμα η ένωση των ανθρώπων στη Θεία Κοινωνία, ενώ αρθρώνει την πολιτική πρόοδο σε τριάδες, που αντικατοπτρίζουν το τριαδικό Είναι του χριστιανικού Θεού. Πρόκειται για έναν ενδιαφέροντα εμπλουτισμό της δημοκρατίας με πνευματικό νόημα, που δεν φτάνει πάντως στον ιστορικιστικό ολοκληρωτισμό του Εγέλου, αλλά διατηρεί μία φιλελεύθερη ανοικτότητα. Παρομοίως αναλύονται στο έργο η θεωρία αλληλεγγύης (solidarisme) του Leon Bourgeois, ο νεοκαντιανισμός του Charles Renouvier και ο σπιριτουαλισμός του Alfred Fouillée, ενώ στον Jules Barni οφείλουμε μια συστηματική θεώρηση της συνύφανσης ηθικής και πολιτικής. Η αναδίφηση παρόμοιων στοχαστών είναι εξαιρετικά σημαντική στην εποχή μας, όπου πάσχουμε κυρίως από το ότι η δημοκρατία δεν εμπνέει βιωματικά και γι’ αυτό η εμβάθυνση στο πνευματικό της αντίκρισμα είναι περισσότερο επίκαιρη από ποτέ.
