Μετάφραση: Ελένη Πετροπούλου
Η σύνθεση καινούργιας μουσικής μπορεί να ακούγεται ως κάτι αρκετά ουτοπικό στις μέρες μας. Πάρα πολλοί άνθρωποι φοβούνται ότι η γλώσσα μας δεν είναι εύκολα αντιληπτή. Ωστόσο εμείς, οι συνθέτες, προσπαθούμε απλώς να αναπτύξουμε και να ανανεώσουμε τους ηχητικούς μας κόσμους όχι μόνο για να εκφραστούμε αλλά για να προσκαλέσουμε όλους τους πιθανούς ακροατές να μοιραστούμε ένα ταξίδι στην ποίηση, στην ομορφιά καθώς και στην πολυπλοκότητα της ζωής, στον έρωτα και στη φύση –είτε στα όνειρα, με ελπίδα και πίστη, είτε σ’ έναν απλό θαυμασμό και δέος για τη δημιουργία και την ανθρωπότητά μας. Ή, αν όχι ταυτόχρονα, στον φόβο, στην απελπισία και με αίσθημα θυμού και λύπης μπροστά στη αδικία, στην προδοσία, στον θάνατο ή στον έρωτα. Όλα τα συναισθήματα και οι σκέψεις που πάντοτε χρειάζεται να βρουν τρόπους έκφρασης.
Πάνω απ’ όλα, η σύνθεση για μένα είναι ένας τρόπος να συμφιλιώνω τις αντιθέσεις των μεταπτώσεών μας, όπως όμορφα είπε ο ποιητής Andrée Chedid. Αναζητώντας νέες αρμονίες χωρίς να αποφεύγω όλες τις παραφωνίες που είναι μέρος επίσης της ζωής μας.
Όμοια με τους συγγραφείς ή καλλιτέχνες των εικαστικών τεχνών, κάποιοι συνθέτες μπορεί να ενδιαφέρονται περισσότερο για κοινωνικά ή πολιτικά ζητήματα, ενώ κάποιοι άλλοι συνθέτες ενδιαφέρονται περισσότερο για προσωπικά, φιλοσοφικά ή ακόμη και θρησκευτικά ζητήματα. Ή απλώς θέλουν να δημιουργούν μια καθαρή φαντασίωση, να δραπετεύουν από την πραγματικότητα. Ωστόσο όλοι μας δεν είμαστε παρά άνθρωποι που προσπαθούμε μόνο να πούμε κάτι για το ποιοι είμαστε και για τα αισθήματά μας, τις ανησυχίες μας και τα θέματά που μας απασχολούν, αμφισβητώντας το νόημα και τα μυστήρια της ζωής.
Οι μουσικές μας, ως αποτέλεσμα της σκληρής δουλειάς μας, είναι δώρα για τους άλλους, για τους μουσικούς καθώς και τους ακροατές, ελπίζοντας ότι αυτό που ακούσαμε και γράψαμε θα συγκινήσει λίγους ανθρώπους και θα τους βοηθήσει να νιώσουν καλύτερα ή απλά να σκεφτούν, να ονειρευτούν, να προσευχηθούν ή να αναπολήσουν.
Φυσικά, οι μουσικές των συνθετών του παρελθόντος απ’ όλο τον κόσμο μπορούν επίσης να μας πουν πολλά, όπως και τα πολλά διαφορετικά είδη μουσικής που συνυπάρχουν στην εποχή μας, και η γενιά μας είναι ιδιαίτερα πλούσια με μια εκπληκτική μουσική κληρονομιά, την οποία οι πρόγονοί μας δεν είχαν την ευκαιρία να ακούσουν και να μελετήσουν εξίσου εύκολα. Μπορεί να ακουστεί αρκετό αυτό σε κάποιους ανθρώπους. Όμως είναι το ακαταμάχητο καθήκον του κάθε δημιουργού να σας μιλάει όπως κανένας άλλος στο παρελθόν.
Αυτό είναι που όλοι οι συνθέτες που θυμόμαστε προσπαθούν να κάνουν: ακόμη και στην εποχή του Μπαρόκ, ο Χέντελ δεν ακούγεται σαν τον Μπαχ, ούτε σαν τον Σκαρλάτι ή τον Ραμώ, όλοι γεννημένοι μεταξύ 1683 και 1685, και αυτός είναι προφανώς ο λόγος που θυμόμαστε τα ονόματά τους και τη μουσική τους καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο συνθέτη της ίδιας γενιάς, οι οποίοι λίγο ως πολύ έγραψαν στο ίδιο ύφος. Οι διαφορές ανάμεσα στους συνθέτες όλο και μεγαλώνουν στη διάρκεια της Ιστορίας. Σκεφτείτε τον Berlioz, τον Mendelssohn, τον Schumann, τον Liszt και τον Wagner, όλοι γεννημένοι γύρω στο 1810. Ή τον Debussy και τον Mahler, και οι δύο του 1860 περίπου! Μπορείτε να καταλάβετε αμέσως ποιος έγραψε τι. Και σήμερα, είναι το ίδιο με τους συνθέτες σύγχρονης μουσικής, όπως οι George Benjamin, Qigang Chen, Unsuk Chin, Edith Canatde Chizy, Sebastian Currier, Pascal Dusapin, Ivan Fedele, Luca Francesconi, Toshio Hosokawa, Philippe Hurel, Michael Jarrell, Magnus Lindberg, Philippe Manoury, Wolfgang Rihm, Kaija Saariaho, Esa-Pekka Salonen, Philippe Schoeller ή ο Rolf Wallin…για να αναφέρω λίγα ονόματα ανάμεσα σε κάποιους σημαντικούς για μένα συνθέτες που τώρα είναι στα 60 τους: καθένας απ’ αυτούς έχει τον δικό του/της ήχο και φωνή, διαμορφωμένα ουσιαστικά από συγκεκριμένες αρμονίες, ενορχήστρωση και ρυθμό που δεν μοιάζει με κανέναν άλλο.
Και νομίζω πως είναι ωραίο να συνειδητοποιείς ότι, από τα προϊστορικά χρόνια, εμείς οι άνθρωποι ακουγόμαστε με όλο και περισσότερους ποικίλους τρόπους.
Στη Γαλλία είμαστε περίπου 150 μέλη στο πρόσφατο σωματείο συνθετών. Υπάρχουν χιλιάδες συνθέτες της εποχής μας σε όλο τον κόσμο, από την Κίνα (με περίπου 250 σπουδαστές στη σύνθεση μόνο στο Shanghai Conservatory of Music!) μέχρι την Αμερική.
Οι μουσικές τους μπορεί να διαφέρουν μεταξύ τους, ωστόσο πλέον δεν έχει να κάνει σχεδόν καθόλου με τις εθνικότητές τους. Αυτό που είναι ωραίο είναι ότι τώρα έχουμε μια πολύ πλούσια κουλτούρα κοινή παγκοσμίως, η οποία μπορεί να παρακινήσει κάθε άνθρωπο και να τον καλέσει να αναπτύξει την δική του/της δημιουργικότητα προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Πιστεύω ότι με αυτή την έννοια ο κόσμος γίνεται πλουσιότερος από ποτέ.
Δεν είναι πλέον θέμα «σχολής» ή τεχνικών. Τόσο μεγάλη ποικιλία τεχνικών μέσων έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα για να γράφουμε! Και όλα τα είδη της μουσικής είναι πλέον μέρος της κληρονομιάς μας, βρίσκονται στο κεφάλι μας και μπορούν να επηρεάσουν το εσωτερικό μας αυτί. Για μένα, το πιο σημαντικό πράγμα είναι να είσαι αυθεντικός, να μιλάς εσύ ο ίδιος. Πράγμα που δεν σημαίνει να αποκλείεις αυτό που προέρχεται από τους άλλους. Αλλά να προσπαθείς να συνδυάζεις όλες αυτές τις επιρροές με τον δικό σου τρόπο.
Οι συνθέτες ζούμε μια μάλλον μοναστική ζωή, μακριά από τις χαρούμενες ώρες των προβών με τους μουσικούς και τις δημόσιες συναυλίες, όταν η μουσική μας γεννιέται πραγματικά. Όμοια με τους περισσότερους από τους συναδέλφους μου, αν και δεν είμαστε όλοι το ίδιο, έχω ανάγκη να βρίσκομαι σε ησυχία για να εμπνευστώ τη μουσική μου και να βρω τον καλύτερο δυνατό τρόπο να μεταφέρω και να αναπτύξω τις ιδέες μου στο χαρτί, με το μολύβι και τη γόμα μου. Για μένα, η σύνθεση είναι μια πολύ αργή διαδικασία, και ο χρόνος βοηθά να εμπλουτίζεις τη σύνθεσή σου, σαν μια διαδικασία ιζηματογένεσης. Βέβαια, η εμπειρία προηγούμενων συνθέσεων μπορεί να βοηθήσει, ωστόσο κάθε έργο μοιάζει με μια νέα γέννα. Τουλάχιστον, αυτός είναι ο τρόπος ο οποίος αρέσει σ’ εμένα να δουλεύω.
Οι άλλες τέχνες μπορούν επίσης να προσφέρουν σημαντική υποστήριξη ή πηγή έμπνευσης, από την ποίηση, όπως στο τελευταίο μου έργο που μόλις έκανε πρεμιέρα στο Παρίσι στο Cité de la musique με το Ensemble intercontemporain Cavernes & Soleils για ορχήστρα μέτζο-σοπράνο και δωματίου πάνω σε τρία ποιήματα του Andrée Chedid, τα οποία επέλεξα επειδή απηχούν τόσο καλά τις δικιές μου ανησυχίες, μέχρι τις εικαστικές τέχνες όπως στη συμφωνιέτα μου Fenêtres simultané es sur la ville πάνω στους ζωγράφους Sonia & Robert Delaunay, τα έργα των οποίων, γεμάτα χρώματα και χαρά ενέπνευσαν τη δική μου έρευνα αρμονίας και τις τεχνικές ορχηστρικών χρωμάτων (η πρεμιέρα έγινε πέρυσι στη Γενεύη και στο Τόκιο), ή η συμφωνική μου φαντασία Éclair physionomique πάνω στον Paul Klee, του οποίου η πρόκληση που έθετε στους μαθητές του στο Bauhaus έγινε και δική μου και με βοήθησε να δημιουργήσω αυτό το 30λεπτο ορχηστρικό κομμάτι (η πρεμιέρα έγινε στο φεστιβάλ Printemps des Arts στο Μόντε Κάρλο και τελευταία στη Ζυρίχη με την Tonhalle Orchester).
Η δική μου αντίληψη σχετικά με τη γόνιμη πιθανή σχέση με τις άλλες τέχνες ξεκίνησε νωρίς, ήδη στη δεκαετία των 20 χρόνων μου, όταν έγραψα το 3 études après Kandinsky για πιάνο, προσπαθώντας όχι να περιγράψω τους πίνακες του Kandinsky με μουσική, αλλά να μεταφέρω στη μουσική την ιδέα των τριών επιπέδων αφαίρεσης για να εκφραστείς, όπως έκανε ο Kandinsky σε τρεις διαφορετικές στιγμές της ζωής του. Η Ελληνίδα πιανίστα Κυβέλη Dörken έκανε την πρεμιέρα του κομματιού στο φεστιβάλ Spannungen το 2019.
Για να πω λίγα πράγματα σχετικά με το πώς κερδίζουμε τα προς το ζην, το οικονομικό σύστημα δεν είναι ευνοϊκό για τους συνθέτες, οι οποίοι συνήθως χρειάζονται μήνες για να γράψουν ένα καινούργιο κομμάτι, καθώς η αμοιβή για την παραγγελία συχνά δεν είναι μεγαλύτερη απ’ αυτήν που παίρνει ένας καλός μαέστρος ή σολίστας σε μία μόνο εβδομάδα. Και μόνο λίγοι από εμάς φτάνουμε αρκετές τακτικές παραγγελίες για να κερδίσουμε τη ζωή μας χωρίς να πρέπει να διδάσκουμε ή να κάνουμε άλλη δουλειά.
Εξάλλου, η δισκογραφική βιομηχανία ασχολείται με ψηφιακές πλατφόρμες που έχουν δημιουργηθεί για την ποπ μουσική, όπου εμείς είμαστε σχεδόν αόρατοι, εκτός αν μας γνωρίζετε ήδη και ψάχνετε τα σωστά κομμάτια. Οι περισσότεροι από εμάς δεν κερδίζουμε σχεδόν τίποτα απ’ αυτές τις πλατφόρμες που πληρώνουν αξιοπρεπή δικαιώματα μόνο για εκατομμύρια ακροατές, στους οποίους οι μουσικές μας δεν θα φτάσουν ποτέ. Παρ’ όλα αυτά, ο κάθε άγνωστος ακροατής είναι δώρο.
Οι παρουσιαστές κάνουν σπουδαία δουλειά στο να δίνουν την ευκαιρία στην καινούργια μουσική να παίζει και να ακούγεται σε όλο τον κόσμο. Δυστυχώς όχι αρκετά (γιατί άραγε δεν περιλαμβάνουν όλα τα προγράμματα τουλάχιστον ένα κομμάτι από κάποιον εν ζωή συνθέτη;), αλλά όλο και περισσότερο, ιδιαίτερα σε ορχηστρικά προγράμματα. Η νέα γενιά μουσικών είναι πολύ ανοικτή στο να δουλέψει με εν ζωή συνθέτες και οι όλο και υψηλότερες τεχνικές τους δεξιότητες τους επιτρέπουν να παίζουν νέα μουσική πολύ πιο εύκολα απ’ ό,τι μόλις 50 χρόνια πριν. Από αυτή την άποψη, όλο και περισσότερες ορχήστρες επίσης παίζουν νέα μουσική, όπως ήδη παρατήρησε ο Esa-Pekka Salonen όταν άνοιξε το φεστιβάλ Présences που ήταν αφιερωμένο στη μουσική του πριν από δέκα χρόνια.
Στην πλευρά του κοινού, η επιτυχία των αιθουσών συναυλίας Philharmonie de Paris στη χώρα μου, όπου προσέρχεται μια υπέροχη πολυμορφία ανθρώπων όλων των ηλικιών από διάφορες κοινωνικές καταβολές, είναι πολύ σημαντική. Νιώθοντας το κοινό συνεπαρμένο και βλέποντας να χειροκροτεί θερμά μετά από το έργο μου Ouverture philharmonique τον περασμένο Οκτώβριο με την Mikko Franck και την Orchestre Philharmonique de Radio France, ήταν τόσο πολύ συγκινητικό! Η αντίδραση του κοινού επίσης όταν η μουσική μας παίζεται σε μικρότερες πόλεις και καλοκαιρινά φεστιβάλ, όπου οι άνθρωποι σε πλησιάζουν πιο εύκολα, είναι επίσης πολύ συγκινητική και προσφέρει ικανοποίηση. Δυστυχώς, η μουσική δεν είναι μέρος της εκπαίδευσης όπως θα ελπίζαμε, ωστόσο τα εκπαιδευτικά προγράμματα των ορχηστρών και των συναυλιακών αιθουσών δημιουργούν όλο και περισσότερες ευκαιρίες για τα παιδιά να ανακαλύψουν το συναίσθημα μιας ζωντανής παράστασης. Ήμουν επίσης τυχερός που συμμετείχα στο Grand prix lycéen des compositeurs το 2018, όταν έξι συνθέτες επισκέφτηκαν πολλά σχολεία για να παρουσιάσουν τη μουσική μας στη νεότερη γενιά. Ήταν πολύ όμορφο να βλέπεις τα παιδιά πραγματικά συγκινημένα από τη μουσική και να μας ρωτούν για το τι εκφράζαμε και πώς να ακούνε, να παίζουν και να συνθέτουν νέα μουσική.
Αυτό δηλώνει πόσο πολύ μπορεί οι άνθρωποι να αναζητούν καλλιτεχνικά συναισθήματα, πράγμα το οποίο είναι πρωτίστως ο λόγος που αφιερώνουμε τις ζωές μας στη σύνθεση νέας μουσικής.
⸙⸙⸙
Ενδεικτικά έργα: