Το πλαίσιο
Η συντηρητική απάντηση στον εκσυγχρονισμό ξεκινά ήδη από τον 17ο και 18ο αιώνα ως απάντηση στον παραδοσιακό τρόπο ζωής και έχει να κάνει με τη σφοδρή σύγκρουση ανάμεσα στους ηγεμόνες και τους ευγενείς, τους αριστοκράτες, επικεφαλής συντεχνιών, θρησκευτικούς ηγέτες. Επί της ουσίας ξεκινά μια σύγκρουση που σε διάφορους μετασχηματισμούς ακουμπά και το σήμερα. Έχει να κάνει με τη θέαση και άσκηση της εξουσίας και με την επέκταση των πεδίων εξουσίας. Η διακίνηση αυτών των ιδεών περνάει μέσα από ιδεολογικά σχήματα, πολεμικές συγκρούσεις, εναλλαγές όπου συχνά οι εμπλεκόμενοι αλλάζουν στρατόπεδο. Εκφραστές απολυταρχικών ιδεών, θιασώτες φασιστικών ιδεών, συντηρητικοί που αναζητούν μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική ελευθερία. Μια γραμμή που φτάνει σήμερα στον μετα-φασισμό αλλά και στον μετασχηματισμό διαφορετικών ιδεολογικών γραμμών και μοιάζει να έχει απέναντί της έναν ριζοσπαστικό συντηρητισμό, ο οποίος βρίσκεται ανάμεσα στην ανάγκη σύνταξης ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου αλλά και της μεγαλύτερης επιβολής κανόνων.
Ο 18ος αιώνας: Η αρχή
Οι ευγενείς ή οι επικεφαλής των διάφορων επαγγελματικών συντεχνιών εξέφραζαν την άποψη ότι το κράτος δεν μπορούσε να επεκτείνει τη δικαιοδοσία του σε βάρος των τοπικών ομάδων και των συντεχνιακών συμφερόντων. Η μεγάλη διαμάχη για τη συγκρότηση κράτους είχε ξεκινήσει. Η επικράτηση των ευγενών στην Πολωνία είχε οδηγήσει στη διάλυση και στον διαμοιρασμό της. Το τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα ήταν γεμάτο από πολιτική αστάθεια σε ολόκληρη την Ευρώπη, ακριβώς λόγω της πίεσης που δέχθηκε το Παλαιό Καθεστώς, σε τέτοιο βαθμό που ονομάστηκε ως ο «Αιώνας των Δημοκρατικών Επαναστάσεων» ή της «Αληθινής Αναγέννησης», ή ο αιώνας μιας συντηρητικής αντεπανάστασης εναντίον των Ηγεμόνων, αν το δει κάποιος από τη σκοπιά των ιστορικών που αντιμετωπίζουν το Παλαιό Καθεστώς με μεγαλύτερη ευμένεια. Στην πραγματικότητα είναι μια εσωτερική διαμάχη στο εσωτερικό των ομάδων που διαχειρίζονται την εξουσία, όπου συχνά η μπαγκέτα του ριζοσπαστισμού αλλάζει χέρια ανάλογα με τη θέαση του καθενός. Μέτρα για την επέκταση της πολιτικής σταθερότητας ή επέκταση της συμμετοχής στην εξουσία και άλλων στρωμάτων;
Η οικονομία
Αν το δούμε πάντως πιο αποστασιοποιημένα, πρόκειται σίγουρα για το τέλος μιας περιόδου που ξεκίνησε τον 16ο αιώνα και οδήγησε τις εξελίξεις στην Ευρώπη μέχρι τον 18ο. Η αλήθεια είναι ότι στον πυρήνα αυτής της μεταστροφής βρίσκεται ένα οικονομικό δόγμα που θεωρείται σήμερα τελείως αναχρονιστικό, εκείνο του μερκαντιλισμού, το οποίο υποστηρίζει ότι η μεγιστοποίηση των καθαρών εξαγωγών είναι η καλύτερη διαδρομή για την εθνική ευημερία. Η εξωστρέφεια της ευρωπαϊκής οικονομίας ανέβασε το ρίσκο αλλά δημιούργησε έναν εντυπωσιακό νέο πλούτο και κατά συνέπεια δημιούργησε νέες δυνάμεις που διεκδίκησαν θέση στο μοίρασμα της εξουσίας. Η ανάπτυξη της τραπεζικής οργάνωσης, η επινόηση νέων επιχειρηματικών μεθόδων, νέων μηχανών που θα αποτελούσαν μια νέα κινητήρια δύναμη και θα προκαλούσαν ριζική μεταμόρφωση της παραγωγής και αντικατάσταση του εμπορικού καπιταλισμού, ο οποίος βρισκόταν στο επίκεντρο από τον βιομηχανικό.
Αν αυτό το οικονομικό άλμα αφορά την Αγγλία, στην υπόλοιπη Κεντρική Ευρώπη η οικονομική πρόοδος είναι εξίσου σημαντική, αν και δεν συνοδεύεται ακόμα από τις μεγάλες βιομηχανικές ή καινοτόμες αλλαγές. Αλλά τα οικονομικά και κοινωνικά εργαλεία για τον μετασχηματισμό είναι εδώ, από το πρώτο εργοστασιακό συγκρότημα του νεωτερικού κόσμου στο Λάνκαστερ μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση.
Οι Επαναστάσεις / Η Γαλλική Επανάσταση
Ο κόσμος του 1789 είναι αγροτικός και αυτό είναι μια παραδοχή κρίσιμη για την κοινωνική κατανόηση της εποχής. Όποιος είχε γαίες ήταν «ευγενής». Ο κόσμος της γεωργίας ήταν βραδυκίνητος και βασιζόταν στις δουλοκτητικές σχέσεις, σε αντίθεση με εκείνον της βιοτεχνίας, του εμπορίου, του πνεύματος, της τεχνολογίας, που απέπνεε δυναμισμό και εξωστρέφεια αλλά και στήριξη από την αποικιοκρατική επέκταση. Το τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα στην Ευρώπη χαρακτηρίζεται από μάλλον συντηρητικές επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις που έχουν να κάνουν περισσότερο με τη διευθέτηση των σχέσεων ηγεμόνων και αριστοκρατών. Η Γαλλική Επανάσταση όμως, που ξεσπά εκείνη τη στιγμή, διαφοροποιείται στα ποιοτικά της αποτελέσματα. Δεν ολοκλήρωσε απλώς το έργο της μοναρχίας και των φωτισμένων υπουργών της όσον αφορά τον εξορθολογισμό του κράτους τελειοποιώντας την εθνική ενότητα, ρυθμίζοντας τη διοικητική οργάνωση και ενισχύοντας την κεντρική εξουσία και τις κρατικές δομές∙ η Γαλλική Επανάσταση σήμαινε επίσης την εγκαθίδρυση της Συνταγματικής Μοναρχίας, την υποταγή της βασιλικής εξουσίας στην εκλεγμένη εθνική αντιπροσωπεία, κάτι που ήταν αιτία πολέμου για όλους τους ηγεμόνες της Ευρώπης. Η Γαλλική Επανάσταση, πέρα από τους απολογισμούς για τη μορφή της, έπληξε καίρια την οικονομική και κοινωνική υπεροχή τόσο της Μοναρχίας όσο και της Αριστοκρατίας.
Η Βιέννη. Η Επαναφορά του Παλαιού Καθεστώτος
Οι τέσσερις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης, οι οποίες είχαν νικήσει τη Γαλλία του Ναπολέοντα, δηλαδή η Αυστρία, η Ρωσία, η Πρωσία και η Βρετανία, συγκάλεσαν το Συνέδριο στη Βιέννη το 1814 για να τερματίσουν και επίσημα τον πόλεμο και για να λύσουν τα προβλήματα που αυτός είχε προκαλέσει. Το Συνέδριο Ειρήνης της Βιέννης, από τον Οκτώβριο του 1814 μέχρι τον Ιούνιο του 1815, αποτελεί σταθμό στην ιστορία της Ευρώπης και του κόσμου και καταλήγει στη Συνθήκη Ειρήνης (1815) του Παρισιού. Οι ηγεμόνες της Ευρώπης επιδίωκαν να παλινορθώσουν το «παλαιό καθεστώς»(ancien régime) των αριστοκρατικών φεουδαλικών προνομίων. Οι αντιπρόσωποι των νικητριών δυνάμεων ίδρυσαν την Ιερή Συμμαχία και αποφάσισαν να επαναφέρουν το «παλαιό καθεστώς» των αριστοκρατικών προνομίων (αρχή της νομιμότητας).
Η επαναφορά του παλαιού καθεστώτος ήταν η μία από τις τέσσερις προσεγγίσεις που έπεσαν στο τραπέζι του Συνεδρίου, μαζί μ’ εκείνες της «εξισορρόπησης των Δυνάμεων», της παραδειγματικής τιμωρίας τυχόν ταραχοποιών κρατών, ώστε να διασφαλιστεί η ειρήνη, και της κατανομής εδαφών με βάση τον αυτοπροσδιορισμό των κατοίκων και της εθνικότητάς τους. Και, αν και οι τρεις πρώτες προσεγγίσεις βρήκαν χώρο στην τελική συμφωνία, η τέταρτη αποκλείστηκε. Ήταν η τελευταία προσπάθεια για την επαναφορά του Παλαιού Καθεστώτος, θα χρειαστεί όμως άλλος ένας αιώνας περίπου και ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος για την επιβολή του Έθνους-Κράτους –είχε ανοίξει με τον δικό του τρόπο τον δρόμο το ελληνικό Έθνος-Κράτος– ώστε να λήξει οριστικά η διαμάχη Μοναρχίας και Ευγενών με τη σύνθλιψη και των δύο. Ο ριζοσπαστικός συντηρητισμός είχε πλέον άλλον φορέα έκφρασης.
Ο Μεσοπόλεμος
Ο μεσοπόλεμος, η «σκοτεινή» περίοδος για την Ευρώπη όπως έχει επισημάνει ο Μαζάουερ, συνιστά το χρονικό πεδίο της μεγάλης σύγκρουσης ανάμεσα στο φιλελεύθερο καθεστώς και σε μια «συντηρητική Επανάσταση» που βρίσκει τις ρίζες της στη Βαϊμάρη και συσπειρώνει γύρω της μεγάλα ονόματα της γερμανικής Διανόησης, από τον Τόμας Μαν μέχρι τον Καρλ Σμιτ, και βρίσκει απήχηση βέβαια σε όλη την Ευρώπη. Συσπειρώνει πρόσωπα που έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό την αντίθεσή τους στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και την πίστη σε θεσμούς όπως η Μοναρχία, η Εκκλησία αλλά και η Αριστοκρατία. Αυτή η ριζοσπαστική συντηρητική Επανάσταση που τροφοδότησε ιδεολογικά και τη Νέα Δεξιά των δεκαετιών 1960-70 κατέρρευσε με την άνοδο εκείνων που διευκόλυναν ιδεολογικά να πάρουν την εξουσία: των Ναζιστών και του Χίτλερ.
Μετά τον Πόλεμο κι έως σήμερα
Το τέλος του Β’ Παγκόσμιου βρήκε την Παγκόσμια κοινότητα να προσπαθεί να κάνει κάτι πραγματικά δύσκολό, να ζήσει σε ένα καθεστώς ειρήνης, έστω και επίπλαστο. Η Γιάλτα, ο ΟΗΕ, οι ζώνες επιρροής φαινομενικά συνέβαλαν σε αυτήν την κατεύθυνση. Στην πραγματικότητα, ο Ψυχρός Πόλεμος που ξεσπά σχεδόν αμέσως μετά τη λήξη του εκτόνωσε σε εκατοντάδες περιφερειακές συγκρούσεις την παγκόσμια σύγκρουση και μετέθεσε σε πιο ιδεολογικό επίπεδο μια ρήξη που έχει να κάνει με τη διαχείριση και τη θέαση της εξουσίας. Η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ήταν ένα σημαντικό βήμα για την ειρήνευση και την ανάπτυξη της Ευρώπης. Παράλληλα όμως η διαίρεση της Ευρώπης σε έναν κόσμο με δημοκρατικούς θεσμούς και έναν πόλο που διαχειρίζεται την εξουσία με μετα-αυκρατορικούς όρους πυροδότησε και τη νέα σύγκρουση που ξεκίνησε μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Η δίνη της Ευρώπης, όπως την περιέγραψε εύστοχα ο Ιαν Κέρσω, δεν καταλάγιασε αλλά, μετά από μια 20ετία ζυμώσεων και ανακατατάξεων, ανατροφοδοτήθηκε από μια νέα, ίσως και πιο καθοριστική σύγκρουση.
Από τη μια μεριά βρίσκονται οι λεγόμενες «πολιτικές του αναπόφευκτου», που τις εκφράζουν οι χώρες της Δύσης θεωρώντας ότι ο κόσμος του μέλλοντος είναι ήδη γνωστός στο παρόν και η μάχη για την πρόοδο έχει κερδηθεί. Από την άλλη βρίσκονται οι «πολιτικές της αιωνιότητας» που εκφράζει κυρίως σήμερα ο Πούτιν και το καθεστώς στη Ρωσία. Δεν πιστεύουν στη γραμμικότητα της εξέλιξης αλλά υποστηρίζουν ότι η ιστορία κάνει κύκλους, στο κέντρο των οποίων βρίσκεται πάντα το «θυματοποιημένο» έθνος, μονίμως κάτω από τις ίδιες απειλές, οι οποίες έρχονται πάντα από το παρελθόν.
Ο ρωσοουκρανικός πόλεμος είναι ένας βαθιά ευρωπαϊκός πόλεμος με ρίζες πολύ πιο πίσω από εκεί που πιστεύουμε. Ίσως και ο πιο καθοριστικός σε μια σύγκρουση την ώρα που το δημοκρατικό κεκτημένο αμφισβητείται, το έθνος-κράτος μεταλλάσσεται και αποδομείται και η σύγκρουση της κουλτούρας των ταυτοτήτων με εκείνες της παραδοσιοκρατίας ή μιας βαθιάς αντίδρασης αποσυνθέτει το κοινωνικό συμβόλαιο.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
- Mark Mazower, Σκοτεινή ήπειρος. Ο ευρωπαϊκός εικοστός αιώνας, μτφρ. Κώστας Κουρεμένος, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1998.
- Ian Kershaw, Η Ευρώπη σε δίνη, 1950-2017, μτφρ. Μενέλαος Αστερίου, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2020.
- Georges Lefebvre, Η Γαλλική επανάσταση, μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2012.
- Tim Blanning, The pursuit of glory. Europe 1648-1815, Penguin, 2007.