~ Είμαι ένας άνθρωπος που εκπληρώνεται από τη συνάντηση με τους άλλους ανθρώπους. Στον χώρο του βιβλίου, που τον λάτρεψα από παιδί, αυτή η συνάντηση ήταν πάντοτε δύσκολη και υπονομευμένη –πιθανώς κι από εμένα τον ίδιο. Τα ~μελένια λεμόνια~ κυκλοφόρησαν στο Διαδίκτυο για να βρουν μετά δύο χρόνια έντυπο εκδότη. Και γενικότερα υπάρχω πολύ περισσότερο στο Διαδίκτυο παρά στα βιβλιοπωλεία. Αντίθετα, στο θέατρο –που δεν το είχα σπουδάσει, ούτε το είχα στα παιδικά μου όνειρα– βρήκα, απρόσμενα και σε σχετικά μεγάλη ηλικία, μετά τα 40 μου, τον δρόμο αυτής της συνάντησης. Και εδώ υπάρχει μια ιδιαιτερότητα: τα έργα μου δεν επιχορηγούνται από το κράτος, δεν ανεβαίνουν από το Φεστιβάλ, από τις κρατικές σκηνές, από τα μεγάλα ιδρύματα –από εκεί όπου όλα γίνονται εύκολα όταν κάποιος αποφασίζει ότι θα ρίξει δεκάδες χιλιάδες ευρώ του κρατικού προϋπολογισμού πάνω σε μια δουλειά σου. Τα έργα μου ανεβαίνουν από τον δύσκολο δρόμο: από ομάδες ανθρώπων, μεγαλύτερων ή και νεότερων, που τα παίζουν και τα πληρώνουν από την τσέπη τους. Έτσι από το 2013 έχουν ανέβει περισσότερες από 60 παραστάσεις έργων μου. Νομίζω, στο βαθμό που το έχω ψάξει –και το έχω ψάξει εξονυχιστικά– πως σε κανέναν άλλο σύγχρονο ελληνόγλωσσο συγγραφέα δεν συμβαίνει αυτό: 60 παραστάσεις μέσα σε μια δεκαετία. Άρα το θέατρο μού έδωσε μια πρωτόγνωρη, για τα δικά μου δεδομένα, δυνατότητα διάχυσης της δουλειάς μου και της προσπάθειάς μου. Προφανώς είμαι ευγνώμων για κάθε μία από αυτές –τις λογαριάζω για δώρο που κανένας δεν μου χρωστούσε.
~ Δεν γράφω για να ευχαριστηθώ εγώ ο ίδιος ή για να ευχαριστηθούν αυτοί που με διαβάσουν. Γράφω για να περιγράψω ένα πνευματικό αίτημα. Έναν σκοπό. Στην προσπάθεια να κοινωνηθεί ετούτος ο σκοπός, και καθώς είμαι έξω από κρατικές χρηματοδοτήσεις και προστατευμένες παραστάσεις, δημοσιεύω τα κείμενά μου στο Διαδίκτυο ελεύθερα από πνευματικά δικαιώματα και ψάχνω για συναυτουργούς. Οι συναυτουργοί είναι οι ηθοποιοί και οι σκηνοθέτες και οι ομάδες που θα διαλέξουν τα κείμενά μου και θα παλέψουν ξενυχτώντας για μήνες για να οδηγήσουν ετούτα τα κείμενα στη σκηνή. Αυτούς τους συναυτουργούς γυρεύω. Μέχρι σήμερα έχω ανταμωθεί σε παραστάσεις δικών μου έργων με περισσότερους από 200 ανθρώπους του θεάτρου, κάθε γενιάς και κάθε ηλικίας. Από 15 έως 80 χρονών. Άλλοι με πολλά χιλιόμετρα στον θεατρικό χώρο, άλλοι νεότατοι στο ξεκίνημά τους, κι άλλοι σε όλα τα ενδιάμεσα στάδια. Μα όλοι έχουν ένα κοινό: ήρθαν στα έργα μου επειδή το ήθελαν –και ξέροντας πως θα δουλέψουν σκληρά δίχως να αμειφθούν ή και χάνοντας από το υστέρημά τους. Με αυτούς τους ανθρώπους νιώθω πως συμπορευόμαστε προς μια κοινή πολιτική προσπάθεια. Με κάποιους η συμπόρευση κρατάει για μια παράσταση –τους είμαι ευγνώμων, δεν μου το χρωστούσαν, ξέρω πως θα πληρώσουν ακριβό τίμημα για αυτήν την συνεργασία. Με κάποιους η συνεργασία κρατάει για δεύτερη παράσταση, για τρίτη, για τέταρτη –γίνονται οργανικό κομμάτι της ζωής μου, του νου μου, της προσπάθειάς μου. Γίνονται οικογένεια.
~ Εδώ και μερικά χρόνια, από τα ταξίδια μου στην Αφρική και μετά, βλέπω το θέατρο, την τέχνη γενικότερα, ως μέσο και όχι ως αυτοσκοπό. Ο σκοπός είναι αυτό που σας είπα και προηγουμένως: να υπερασπιστούμε μέσα από την κοινωνική όσμωση και τη συνειδητοποίηση που η τέχνη δημιουργεί τα περίσσια παιδιά του κόσμου μας. Είτε τα βομβαρδίζει κάποιος μεγαλοδολοφόνος (και μιλάω για όλους ανεξαιρέτως τους μεγαλοδολοφονους, από τον Λεοπόλδο του Βελγίου μέχρι τον Χίτλερ, από τον Χάρυ Τρούμαν μέχρι τον Στάλιν, από τον Μάο μέχρι τον Πούτιν) – είτε τα καταδικάζει στην πείνα και στον θάνατο ολόκληρος ο δυτικός κόσμος. Άρα καταλήγω πως αυτό που προσπαθώ να κάνω, τουλάχιστον την τελευταία εφταετία, είναι ένα είδος πολιτικού θέατρου.
~ Διόλου δεν με ενδιαφέρει να ευχαριστηθεί ο κόσμος που έρχεται στην παράσταση, να «περάσει καλά», όπως λέγεται. Σε ό,τι με αφορά, κάνω πια θέατρο (και γράφω βιβλία) μόνο για έναν λόγο: Για να ενεργοποιήσουμε μέσω της παιδείας και της καλλιτεχνικής συγκίνησης μια πνευματική συσπείρωση γύρω από την πυρηνική αρχή του ανθρωπισμού: Πως κάθε άνθρωπος, κάθε παιδί που γεννιέται, όπου κι αν γεννιέται, κοντά ή μακριά, έχει το ιερό δικαίωμα να υπάρξει και να ζήσει παρόμοια με τα δικά μας παιδιά ή και παρόμοια με το παιδί του πλουσιότερου ανθρώπου της γης. Πως δεν υπάρχουν περίσσια παιδιά, ούτε περίσσιοι άνθρωποι, που χρησιμεύουν ως έρμα του δικού μας πολιτισμού –υπάρχουν μονάχα οι ελεεινοί εαυτοί μας που λογαριάζουμε ως «περίσσιους» τους απελπισμένους και τους δυστυχισμένους.
~ Πρέπει να δούμε τι θα πει «πολιτικό θέατρο». Κατά την εκτίμησή μου είναι ένα θέατρο που έρχεται σε ρήξη με τον σχηματισμένο βιοπολιτικό κανόνα, στον οποίο μετέχουν τόσο οι θεατές όσο και οι συντελεστές της παράστασης. Είναι ένα θέατρο που καις ενώπιον όλων την ιερή αυτοκατάφαση που αποτελεί τον ζωτικό συνεκτικό δεσμό της αίθουσας και της κοινωνίας. Όσο πιο πολύ θυμώσουν οι θεατές, όσο λιγότερο καλά περάσουν, τόσο περισσότερη θεατρική ουσία έχει γεννηθεί. Κοντολογίς, πολιτικό θέατρο, κατά την εκτίμησή μου, είναι το θέατρο που αναπαριστά ή αφηγείται ή και αποκαλύπτει πως συντελεστές και θεατές είμαστε από κοινού δολοφόνοι.
~ Το πολιτικό θέατρο δεν πρέπει να σχηματίζεται υπό την σκέπη και την ασφάλεια ενός κλασικού κείμενου. Μπορεί από τα κλασικά κείμενα να βγουν εξαιρετικές παραστάσεις –αλλά δεν είναι πολιτικό θέατρο όπως το ορίζω εγώ. Το πολιτικό θέατρο οφείλει να είναι επείγον και επώδυνο. Και να έχει τίμημα. Θέλω να προσεχτεί πολύ αυτή η παράμετρος –και για αυτό θα την επαναλάβω: Το πολιτικό θέατρο οφείλει να έχει τίμημα. Το έργο Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ ήτανε ένα αξεπέραστο δείγμα πολιτικού θεάτρου το 1936. Σήμερα, εφόσον το ίδιο έργο ανεβαίνει στο Εθνικό Θέατρο μιας χώρας που κάνει Pushback δίχως να μιλάει για τα Pushback, γίνεται ένα ωραιότατο πλυντήριο μιας κοινωνίας που ναζιστικοποιείται με βήμα ταχύ.
~ Θεωρώ άνευ νοήματος τη φράση πως «όλα τα θεατρικά έργα παράγουν πολιτική», πως «τα πάντα είναι πολιτική», πως «το κάθε τι κουβαλάει το πολιτικό του αποτύπωμα». Η φράση αυτή μέσα στη γενικότητα της (και εξαιτίας αυτής) καταργεί την έννοια της πολιτικής. Αν τα πάντα είναι πολιτική τότε όλα σχετικοποιούνται και αποκτούν ισοδύναμο αξιακό βάρος: και τα παιδιά που πεθαίνουν από πείνα και τα παιδιά που πεθαίνουν από τα Pushback και το ποιο eyeliner θα χρησιμοποιήσω απόψε πριν βγω για τη βραδινή μου διασκέδαση.
~ Προσωπικά όταν ακούω τη φράση «Κάθε έργο τέχνης είναι πολιτική», ακούω έναν καλλιτέχνη που είναι αποφασισμένος να μη μιλήσει για το έγκλημα των Pushback, προκειμένου να μη χάσει την επιχορήγηση, την εύνοια του κράτους, την πιθανότητα να ενσωματωθεί σε αυτό.
~ Μόλις πριν από ενάμιση μήνα σε ένα προαναγγελθέν «ναυάγιο» στα ανοιχτά της Πύλου δολοφονήθηκαν περισσότεροι από 650 άνθρωποι –οι περισσότεροι ήταν γυναικόπαιδα κλεισμένα σε ένα αμπάρι. Η μαζική αυτή δολοφονία (καθώς και το εξακολουθητικό έγκλημα των Pushback) αγνοείται από τις θεατρικές παραστάσεις στα ανοιχτά θέατρα της Ελλάδας (όπου συνήθως είτε παρέες έμπειρες στην διασπάθιση γλυκοτρώνε κρατικά λεφτά – είτε τηλεοπτικοί πρωταγωνιστές εξαργυρώνουν την επιδοκιμασία των πολλαπλώς δυστυχών τηλεθεατών τους). Αυτό είναι για μένα η αφετηρία κάθε συζήτησης γύρω από το θέατρο: οι δολοφονημένοι γύρω μας. Το εάν μια παράσταση μιλάει για αυτούς, για την οδύνη τους, για το παράπονό τους, για τη δική μας συναυτουργία στον χαμό τους –ή τους θάβει στη μούγγα μιας διεσταλμένης δηθενιάς.
~ Αν το θέατρο χάσει την έννοια του επειγόντος, αν συνηθίσουμε να σιωπούμε για τους παροντικούς φόνους, τότε δεν κάνουμε θέατρο. Κάνουμε ένα μεγάλο βαλσαμωμένο tableau vivant.
Αρχές Αυγούστου του 2023
