Ο ποιητής χρησιμοποιεί τον γραπτό λόγο για να περιγράψει
την αρχιτεκτονική μιας ηλιαχτίδας,
ή για να κρατήσει το καρδιοχτύπι ενός βουνού στην παλάμη του.
e.e. cummings
No man, if men are Gods
Είναι σπάνιο για τους περισσότερους Έλληνες αρχιτέκτονες, αλλά στη μοναδική ίσως ευκαιρία που θα έχει κάποιος να σχεδιάσει στο ελληνικό τοπίο, θα πρέπει να πράξει όπως ο ποιητής του Cummings. Η διαφορά με τον ποιητή είναι πως ο αρχιτέκτονας έχει την ύλη ως το βασικό του εργαλείο αντί τον γραπτό λόγο. Η ύλη, οι τοίχοι και οι οροφές, είναι μερικά από τα εργαλεία του αρχιτέκτονα για να περιγράψει την αρχιτεκτονική μιας ηλιαχτίδας. Όχι μόνο για να την περιγράψει, αλλά για να προσφέρει στον κάτοικο ή τον επισκέπτη την ευκαιρία να τη βιώσει. Με το βλέμμα και το σώμα, με την ίδια του την επιδερμίδα. Και ίσως να του δώσει μέσα από το πλάσιμο του χώρου, την πολυτέλεια να κρατήσει το καρδιοχτύπι ενός βουνού.
Θα θυμόσαστε ίσως το βιβλίο Walden του Thoreau, με την αφήγηση της ζωής του για δυόμισι χρόνια σε ένα ξύλινο σπίτι μέσα στο δάσος. Κάπως έτσι θα αφηγηθώ μια ιστορία γύρω και μέσα σε έναν μικρής κλίμακας χώρο κατοίκισης, κάπου στην ελληνική ύπαιθρο. Και δεν θα χρησιμοποιήσω πρώτο πρόσωπο πέρα από αυτή την πρόταση, μια και το γνωρίζετε ίσως καλύτερα από εμένα πως δεν χρησιμοποιείται ποτέ σε βιβλία ή άρθρα, όπως συζητά και ο Thoreau στην πρώτη σελίδα του Walden. Ακόμα και αν αυτές οι γραμμές αποτελούν μια προσωπική, υποκειμενική άποψη, μια χαμηλή σκοπιά που θα έλεγε ο Ταχτσής, δεν υπάρχει χώρος για τον εγωισμό του πρώτου προσώπου. Παραθέτω μερικά στιγμιότυπα από μια ιστορία κατοίκησης διακοπών στην ελληνική ύπαιθρο.
Ο άνθρωπος στο παράθυρο / το παραδοσιακό λιακωτό αλλιώς
Περπατώντας στην πλαγιά με τη μικρή κλίση, το σώμα και το βλέμμα πλανώνται στον τόπο ελεύθερα. Κάπου στο βάθος φαίνεται μια μικρή αντανάκλαση από παράθυρο ενός κυβικού κτίσματος. Πλησιάζοντας παρατηρεί κανείς πως πρόκειται για μια μικρή πέτρινη κατοικία. Η αντανάκλαση από το παράθυρο έχει χαθεί, αλλά δίπλα στο παράθυρο υπάρχει ένα μικρό κενό με ίδιες διαστάσεις. Είναι ένα άνοιγμα σε ένα μικρό «κρυφό» εξωτερικό δωμάτιο στον όροφο. Το εξωτερικό αυτό δωμάτιο δεν είναι το παραδοσιακό λιακωτό, αλλά το θυμίζει με έναν αφαιρετικό τρόπο, όχι σαν μορφή αλλά ως χώρος διαβίωσης. Είναι ένας περίκλειστος εξώστης που έχει ένα ή δύο μόνο ανοίγματα χωρίς τζάμια, που όπως και τα ανοίγματα των εσωτερικών χώρων, πλαισιώνουν τη θέα. Δεν υπάρχει οροφή στο εξωτερικό αυτό δωμάτιο, ο ήλιος λούζει το εσωτερικό του. Προστατευμένος από το καλοκαιρινό μελτέμι, ο χώρος αυτός είναι ένα φίλτρο μεταξύ έσω και έξω, ένας εσωστρεφής εξωτερικός χώρος.
Το ίδιο άνοιγμα του εξωτερικού δωματίου λειτουργεί και αντίστροφα: πλαισιώνει τον άνθρωπο, τον κάτοικο. Ο άνθρωπος στο παράθυρο δημιουργεί ένα tableau vivant. Ένα στενό κατακόρυφο παράθυρο στο διπλανό δωμάτιο προστατεύει τη ζωή στο εσωτερικό της κατοικίας. Και τη νύχτα, ένα φως στο παράθυρο αυτό, φανερώνει πως κάποιος είναι εκεί και μας περιμένει.
Η εικόνα versus η πραγματική ζωή
Ανοίγματα υπάρχουν και στον περιμετρικό τοίχο της προστατευμένης εσωτερικής αυλής της κατοικίας. Πολλά από τα ανοίγματα οργανώνουν τις ηλιαχτίδες. Ορίζουν πού θα έχει φως και πού σκιά στην κατοικία. Ορίζουν το σημείο που θα καθίσει κανείς για να ζεσταθεί από τον ήλιο σε μια κρύα ημέρα. Πλαισιώνουν σημεία του τόπου που περιβάλλει την κατοικία, δημιουργούν κάδρα, με πρωταγωνιστή το φυσικό τοπίο. Βάζουν την ανθρώπινη κλίμακα στον ατέρμονο ορίζοντα. Τα ανοίγματα αυτά πλαισιώνουν την αληθινή ζωή που συμβαίνει γύρω μας, στο χωράφι δίπλα μας, στο απέναντι βουνό, στην κοντινή παραλία. Τη ζωή που συχνά ξεχνάμε μπροστά από μια οθόνη. Ο Guy Debord στην Κοινωνία του Θεάματος (La Société du spectacle) μίλησε για μια ζωή χαμηλής ποιότητας που ζούμε μέσω του θεάματος –τον καταιγισμό εικόνων των μέσων μαζικής ενημέρωσης-mass media. Φανταστείτε πόσο πιο φορτισμένος είναι ο καθένας μας σήμερα, με τη συνεχή ροή εικόνων και πληροφοριών στο διαδίκτυο και την ακατάπαυστη κύλιση (scrolling) εικόνων και χαρούμενων emoji στα μέσα «κοινωνικής» δικτύωσης. Σε αυτή την κατοικία δεν υπάρχουν οθόνες, οι εικόνες που μας περιβάλλουν είναι τα ανοίγματα-παράθυρα-κάδρα της κατοικίας και της προστατευμένης αυλής. Η κοινωνικοποίηση –αν και όποτε την θελήσουμε– γίνεται διά ζώσης.
Η προστατευμένη εσωτερική αυλή / ένα στοιχείο της ανώνυμης λαϊκής αρχιτεκτονικής στη Μεσόγειο
Η αυλή είναι η καρδιά της κατοικίας. Προσφέρει προστασία από τις καιρικές συνθήκες χειμώνα-καλοκαίρι. Ολόκληρη η λεκάνη της Μεσογείου χαρακτηρίζεται από παραδοσιακές κατοικίες φτιαγμένες χωρίς αρχιτέκτονες (η λεγόμενη ανώνυμη λαϊκή αρχιτεκτονική) με μια τέτοια αυλή. Δέντρα φυλλοβόλα σε κατάλληλες θέσεις δημιουργούν δροσερές γωνιές το καλοκαίρι και ηλιόλουστα πρωινά τον χειμώνα. Πέρα από τον αειφορικό σχεδιασμό, η κοινωνική σημασία της αυλής είναι ίσως ακόμα πιο σημαντική. Εκεί θα συναντηθεί η οικογένεια, θα γιορτάσει με φίλους, θα φάει και θα πιεί μαζί. Μπορεί να είναι το καθιστικό, ο χώρος μελέτης, το δωμάτιο παιχνιδιού, η κουζίνα, το ντους, η κρήνη, το μποστάνι, όλα μαζί.
Ο χρόνος ως παράμετρος της σύνθεσης / οι υφιστάμενες δομές, παραδοσιακές ή μη, ως ίχνη
Ο χρόνος αποκτά βασική σημασία στην ιστορία μας, φανερώνει μέρος του χθες, την ανάμνηση του κελύφους από σκυρόδεμα που ήταν κάποτε η κατοικία. Ταυτόχρονα βιώνει το σήμερα και αφήνει ανοιχτή την εξέλιξη προς το αύριο. Η σημερινή κατοικία ήταν μια ημιτελής ορθογωνική δομή χτες, όπως πολλές στην ελληνική ύπαιθρο. Σήμερα μια νέα επιδερμίδα κάλυψε τη δομή για να προσφέρει στον άνθρωπο μια εμπειρία του τόπου και του φυσικού τοπίου. Με χώρους κοντά στην ανθρώπινη κλίμακα όπως οι εσωτερικές αυλές, τα εξωτερικά δωμάτια και τα ανοίγματα. Η επιδερμίδα φανερώνει έστω και στιγμιαία το παρελθόν: ανασηκώνεται σε σημεία για να αποκαλύψει τη δομή που καλύπτει, όπως στον πίνακα ο Άπιστος Θωμάς του Caravaggio.
Ξερολιθιές και πεζούλες οργανώνουν τον χώρο γύρω από την κατοικία. Δεν είναι ξεκάθαρο πότε κατασκευάστηκαν, κάποιες είναι σαν ίχνη στο χώμα. Όλη η γύρω περιοχή έχει πεζούλες, πέτρινα τοιχαλάκια που έφτιαξε κάποιος αγρότης για να κρατήσουν το χώμα και να μειώσουν τη ροή του βρόχινου νερού. Αυτές οι ξερολιθιές κάνουν το φυσικό τοπίο επισκέψιμο τις μέρες που ο καιρός το επιτρέπει: δημιουργούν περάσματα στο χώμα και σημεία στάσης όπου μπορεί να ξαποστάσει κανείς, κάτω από τη σκιά μιας ελιάς που μοιάζει ανέκαθεν ιστάμενη, όπως οι πεζούλες. Κάτω από την ελιά υπάρχει μόνο ο άνθρωπος και το «καρδιοχτύπι του απέναντι βουνού». Και οι μυρωδιές από ρίγανη και θυμάρι. Κάποιες από τις πέτρινες πεζούλες γίνονται ψηλοί τοίχοι που συνεχίζουν στο εσωτερικό της κατοικίας. Σαν συνοδοιπόροι που σε οδηγούν πίσω στην ασφάλεια.
Οι ξερολιθιές φανερώνουν και ένα πιθανό μέλλον για το αύριο. Οι ανάγκες του ανθρώπου αλλάζουν μέσα στα χρόνια. Ίσως οι πεζούλες να συνεχίσουν να επεκτείνονται στο χώμα, κάπου να χάνονται και κάπου να γίνονται δομές για την επέκταση των εσωτερικών χώρων. Κάνουν την κατοικία να μοιάζει με στιγμιότυπο στον τόπο και τον χρόνο. Ένα στιγμιότυπο της ζωής στην εξοχή, στατικό και δυναμικό μαζί, παραδοσιακό αλλά και σύγχρονο.
⸙⸙⸙
[Ο Σίμος Βαμβακίδης είναι Επίκουρος Καθηγητής Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Πατρών, Διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ.]
