Στο κύτος του κήτους, με γαμώ τα σάουντρακ

Η πρώτη μου παιδική ανάμνηση αντανακλά χωρίς υπερβολή μία αλλοτινή εποχή, πριν από πολύ-πολύ καιρό, σε κάποιον πολύ γαλαξία πολύ-πολύ μακριά. Είναι αρχές της δεκαετίας του 1980, επί της μίας και μοναδικής αγίας, ομοουσίου και αδιαιρέτου, πραγματικά ορθοδόξου Αλλαγής. Ο υπογράφων πρέπει να ήταν 2-3 ετών και είχε βρεθεί σε μία συνδιάσκεψη της κλαδικής του ΠΑΣΟΚ στην ΟΤΟΕ –ο τραπεζικοί γονείς συνδικαλίζονταν γαρ. Θυμάμαι έναν κύριο με μουστάκι, που πιθανότατα να μη ζει πια, να μου δίνει καταχαρούμενος αυτοκόλλητα με τον πράσινο ήλιο του ΠΑΣΟΚ, τα οποία κολλούσα, εννοείται, παντού.

Ανατρέχω σε αυτήν την ανάμνηση κάθε φορά που τα παιδιά μου εξαντλούν ένα ρολό αυτοκόλλητα μέσα σε λίγα λεπτά. Είναι από αυτές τις μνήμες που χαράσσονται βαθιά στην ψυχική σου οργάνωση. Σκέφτομαι καμιά φορά ότι εάν ξεκινήσω ποτέ ψυχανάλυση, οι πρώτες συνεδρίες θα φύγουν σε εκείνα τα αυτοκόλλητα του ΠΑΣΟΚ. Στις τελευταίες εσωκομματικές του ΠΑΣΟΚ πήρα αυτοκόλλητα του κόμματος για τα παιδιά. Η κόρη μου δεν ξέρει τι είναι το ΠΑΣΟΚ, αλλά κατά καιρούς φωνάζει μέσα στο σπίτι: «είμαστε ΠΑΣΟΚ!». Όλοι τελικά είμαστε ορφανά του Ανδρέα, απλά δεν το ξέρουμε.

Από τον «Νόμο 4000» στους Prodigy

Η νιότη μας ήταν γαμώ τις εποχές: μερικά από τα ωραιότερα πράγματα που έχει να παρουσιάσει η Ελλάδα, έγιναν τότε. Οι γονείς μας μεγάλωσαν με τον «Νόμο 4000» και τη χούντα και μας παρέδωσαν στο Rockwave και τους Prodigy –μόνο γι’ αυτό αρκεί για να περάσουν στην ιστορία και να πάρουν το εισιτήριο της αιωνιότητας. Τίποτε από όλα αυτά όμως δεν ήταν παρθενογένεση –δεν φτάσαμε έτσι στη «μάνα ρέιβερ». Μέσα από τρομερές κοινωνικές, τεχνολογικές και πολιτικές ζυμώσεις που ξεκίνησαν στη Μεταπολίτευση, επιταχύνθηκαν τη δεκαετία του 1980 και κορυφώθηκαν στη συνέχεια, μπήκαμε φουριόζοι στα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα: με Napster, Audiogalaxy, φτηνά ταξίδια στην Ευρώπη, Deep Dish και τις ποτάρες μας. Τυπικώς, επρόκειτο για βηματισμούς που έφεραν ένα περιφερειακό έθνος από τα σύνορα των κόσμων ανάμεσα σε τρεις ηπείρους, στον σκληρό πυρήνα του Ευρωπαϊκού γίγνεσθαι, σε μία ιλιγγιώδη πορεία προς το αύριο που κατέληξε σε μία σύγχρονη ανοιχτή κοινωνία. Ουσιαστικώς, όμως, μιλούν καλύτερα οι αριθμοί. Γιατί πιστοποιούν ότι γίναμε άνθρωποι μέσα σε 30 χρόνια. Μπήκαμε στον επιταχυντή και ξεβλαχέψαμε, που είπε και ο «Πετράν». Ο ιστορικός του μέλλοντος θα αντικρίζει το ελληνικό μεταίχμιο των δύο αιώνων με έναν κάποιον θαυμασμό. Τα ίδια θα βλέπει και στον υπόλοιπο Νότο: δείτε τις ταινίες του Αλμοδόβαρ της δεκαετίας του 1980 για να δείτε τους πραγματικούς μας αδελφούς: ΠΑΣΟΚ εμείς, PSOE αυτοί.

Στα βιντεοκασετάδικα

Μια άλλη γερά σφυρηλατημένη ανάμνησή μου είναι οι βιντεοκασέτες, τις οποίες νοικιάζαμε σωρηδόν κατά τη δεκαετία του 1980 από ένα τοπικό βίντεο κλαμπ στην Καλαμαριά. Τα πλαστικά κουτιά τους είχαν μία πολύ χαρακτηριστική μυρωδιά, που δεν μπορεί να διαγραφεί από τη μνήμη μου. Οι ιδιοκτήτες του βίντεο κλαμπ το έκλεισαν με την εκκίνηση της ιδιωτικής τηλεόρασης και άνοιξαν δίπλα κατάστημα με ξηρούς καρπούς και αργότερα ένα μαγαζί με ηλεκτρονικούς υπολογιστές, όπου αγόραζες εύκολα πειρατικά PC games – και ο υπολογιστής άρπαζε και κανέναν ιό πού και πού.

Για ένα παιδί σήμερα φαντάζει παράλογα μαρτυρικό όλο αυτό που περνούσαμε τότε για να δούμε μια ταινία, αλλά εκεί ήταν που μάθαμε τελικά κινηματογράφο. Για χρόνια μάταια πίστευα ότι μία μέρα θα γινόμουν Jedi –τελικά έγινα δημοσιογράφος– όμως, πράγματι, μια ανεξήγητη προαίσθηση σχεδόν πάντα μου έδειχνε εγκαίρως τον σωστό δρόμο για την είδηση. Ίσως να υπάρχει η Δύναμη τελικά. Γιατί η σκοτεινή και η φωτεινή πλευρά των ανθρώπων υπάρχουν μετά βεβαιότητας από κτίσεως κόσμου. Και απόδειξη είναι ότι στα καλά καθούμενα γεμίζουμε κόπανους πανταχόθεν, οι οποίοι είναι έτοιμοι να καταστρέψουν το παν για να νιώσουν καλύτερα.

Τα τοτέμ

Αλλά πάμε πάλι λίγο πίσω στον χρόνο. Όταν ήμασταν παιδιά, οι μεγάλοι (οι γενιές των παππούδων και των γονιών μας) γκρέμισαν διάφορα τοτέμ: έδωσαν ίσα δικαιώματα στη γυναίκα, αποποινικοποίησαν τη μοιχεία, έδωσαν ψωμί στον κοσμάκη και, μάλιστα, οι μεγάλοι πολιτικοί αντίπαλοι του 20ού αιώνα συνέπραξαν κυβερνητικά και έκαψαν 17 εκατ. φακέλους της κρατικής ασφάλειας, ανήμερα της επετείου της λήξης του εμφυλίου. Κατέστρεψαν έτσι ένα σπουδαίο κομμάτι ιστορίας προς έρευνα, αλλά εν πάση περιπτώσει οι γενιές εκείνες ησύχασαν – στις μέρες μας οι «τοξικομανείς της εθνικοφροσύνης» (έτσι τους έλεγε κάποτε ο Γεώργιος Μαύρος) έχουν επανέλθει πάντως δριμύτεροι και είναι το ηλεκτρόνιο. Μένει να δούμε ποιοι θα γίνουν το πρωτόνιο για να ξεκινήσει το επόμενο πατιρντί.

Τα χρόνια εκείνα, ο αέρας της ελευθερίας έπνεε σε όλη την Ευρώπη και ισοπέδωνε τα αυταρχικά καθεστώτα της ΕΣΣΔ και των δορυφόρων της. Η κατάρρευσή τους δημιουργούσε μία post-apocalyptic κατάσταση, με τα τηλεοπτικά ρεπορτάζ να δείχνουν πρωτοφανείς εικόνες, που έδεναν μαγικά με το “What Time is Love” των KLF –το πιο ευπώλητο άλμπουμ της ηλεκτρονικής μουσικής– που μόλις είχε κυκλοφορήσει. Ήταν το τέλος του Ψυχρού Πολέμου κι ένας θρίαμβος του Δυτικού Κόσμου και της ατομικής ελευθερίας. Ο κομμουνισμός έχει έκτοτε ξεφτιλιστεί και χάσει κάθε ουσιαστικό λόγο ιδεολογικής ύπαρξης, επιβιώνοντας (όπου επιβιώνει) μόνο χάρη στο «παλαιοημερολογίτικο» πνεύμα. Αντιθέτως οι Κινέζοι, ως αρχαίος λαός με ρίζες στον χρόνο και αίσθηση προορισμού, είχαν την πρόνοια να κάνουν τον κομμουνισμό τους αγοραίο και γι’ αυτό σήμερα η Κίνα είναι υπερδύναμη σε όλα τα πεδία. Θυμάμαι στο πρώτο μου ταξίδι στο Πεκίνο πόσο με είχαν εντυπωσιάσει οι χρυσές πλάκες με τα ονόματα των αριστευσάντων μαθητών που κοσμούν τις προσόψεις των σχολείων. Κανονική αριστεία, όχι γιαλαντζί.

Η λαϊκή με τους Ρωσοπόντιους

Μια άλλη ανεξίτηλη παιδική ανάμνηση που θα θυμάμαι για πάντα ήταν, όταν ένα Σάββατο, η λαϊκή μας στην Καλαμαριά έγινε διπλάσια σε μήκος. Ταλαίπωροι άνθρωποι με κόκκινα μάγουλα, που μιλούσαν ακαταλαβίστικες γλώσσες, είχαν στήσει πάγκους και πωλούσαν τον ανθό του σοβιετικού ντιζάιν: φακούς με δυναμό, φωτογραφικές μηχανές, κιάλια, σοβιετικά μετάλλια, φωτογραφίες, έγγραφα –ό,τι κατάφεραν να φέρουν μαζί τους από την ΕΣΣΔ που είχε καταρρεύσει.

Για εβδομάδες Ρωσοπόντιοι ξεπουλούσαν όσο όσο το βιός τους για να ζήσουν. Θυμάμαι, τότε, είχε κυκλοφορήσει η εφημερίδα Μακεδονία με πρωτοσέλιδο την ιστορία ενός παλιννοστούντα που είχε διδακτορικό από την ΕΣΣΔ, μιλούσε 5-6 γλώσσες και έπλενε τα λεωφορεία του ΟΑΣΘ. Αυτή ήταν η αντιμετώπιση της μητέρας Ελλάδας σε χιλιάδες ανθρώπους που θα μπορούσαν να στηρίξουν διαφορετικά την ανάπτυξη της χώρας. Αξίζει κανείς να δει πώς το Ισραήλ, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, όχι μόνο προετοίμασε την παλιννόστηση των Εβραίων της ΕΣΣΔ, αλλά και φρόντισε να αξιοποιήσει στο έπακρο τις επιστημονικές τους γνώσεις. Ένα τμήμα της τεχνογνωσίας της Σοβιετικής τεχνολογίας στήριξε το τεχνολογικό θαύμα του Ισραήλ. Σε εμάς οι άνθρωποι έγιναν φτηνή εργατική δύναμη –ίσως γιατί δεν θέλουμε τεχνολογίες, βιομηχανία και άλλα τέτοια πράγματα του διαβόλου.

Το συναπάντημα της Ιστορίας

Εμείς στη Θεσσαλονίκη βιώσαμε και κάτι ακόμη που ελάχιστοι άνθρωποι στην υπόλοιπη Ελλάδα είχαν ζήσει: οι ομογενείς από την πρώην ΕΣΣΔ συνεννοούνταν με τους απογόνους των Ποντίων προσφύγων του 1922, απευθείας στα ποντιακά, κλείνοντας έτσι έναν παράξενο κύκλο ολοκλήρωσης της επιστροφής από την υπερορία και την προσφυγιά. Ήμουν αυτόπτης μάρτυρας σε μία τέτοια συναλλαγή και δεν το πίστευα. Κάτι αντίστοιχο είδα και σε έναν γάμο μεταξύ Ποντίων, όπου κατά τη διάρκεια του Πυρρίχιου μπήκαν στον χορό οι Καυκάσιοι, δαγκώνοντας μαχαίρια και δημιουργώντας έναν απίθανο συγχρονισμό που βασιζόταν στην κοινή μουσική και πολιτισμική ρίζα. Απορώ πώς δεν έχει βρεθεί ένας σκηνοθέτης να τα κάνει όλα αυτά ντοκιμαντέρ ή, ακόμα καλύτερα, ταινία. Η ποντιακή κουλτούρα είναι πανίσχυρη και επιβιώνει ακόμη και στην Τουρκία, σχεδόν έναν αιώνα μετά τον διωγμό των χριστιανών.

Είδα τις αντανακλάσεις όμως των πιτσιρικάδων που βοηθούσαν με τα καφάσια στους πάγκους της λαϊκής και τα μερεμέτια των παλιννοστούντων, κάποια χρόνια αργότερα στην ταινία Από την άκρη της πόλης του Κωνσταντίνου Γιάνναρη, όπου οι δρόμοι, τα πάρτι, η ανοιχτή ομοφυλοφιλία και τα drugs θα συναντούσαν αυτό το νέο τότε, αναδυόμενο κοινωνικό περιθώριο, σε μία πιο σκληρή Αττική εκδοχή. Για κάποιον ανεξήγητο λόγο, το ελληνικό κατεστημένο έχει την τάση να στέλνει στις δυτικές πλευρές των πόλεων τους ανεπιθύμητους, την ώρα που ο προσανατολισμός της χώρας στρατηγικά στο DNA της είναι σταθερά στραμμένος προς τη Δύση. Υπάρχει μία αμφιθυμία σε όλο αυτό που ίσως και να συμβολίζει και τη διεστραμμένη ισορροπία μας μεταξύ Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.

Τέλος εποχής

Πίσω στα χρόνια μας. Ένας σίφουνας από το Μπρίστολ ανακάτεψε τα κρουστά του «Parade Strut» του J.J. Johnson και τα φωνητικά του «Planetary Citizen» των Mahavishnu Orchestra –ξεχασμένων ήχων της δεκαετίας του 1970– φέρνοντας το μνημειώδες «Unfinished Sympathy», με το οποίο οι Massive Attack γέμισαν τις ψυχές των ανθρώπων και επανοριοθέτησαν τα μουσικά σύνορα μέχρι σήμερα.

Την ίδια εποχή, η Ελλάδα υπέγραφε τη συνθήκη του Μάαστριχτ και έμπαινε στην Ε.Ε., αφήνοντας πίσω της μια Βαλκανική μιζέρια αιώνων. Όχι πολύ καιρό αργότερα, οι Prodigy με το Experience, την παρακαταθήκη του Max Romeo και το «Out of Space» έγιναν το σάουντρακ της ελευθερίας και της αυτοτέλειας της ύπαρξης για χιλιάδες νέους παντού – και θα ακολουθούσε ένας νέος τότε μουσικός με το περίεργο όνομα Moby και έναν δίσκο, το Go, που θα γινόταν σκαπανέας του ηλεκτρονικού ήχου.

Ήταν άλλωστε εποχή ραγδαίων αλλαγών. Το κρατικό μονοπώλιο της ραδιοτηλεοπτικής ενημέρωσης ήταν πια παρελθόν. Ιδιωτικά ραδιόφωνα και κανάλια έκαναν τα πρώτα τους άγαρμπα βήματα προς το αύριο. Τα περιοδικά έβγαζαν απωθημένα δεκαετιών γύρω από τη φήμη, το φύλο, το χρήμα και το σεξ. Ήταν παράξενα εκείνα τα χρόνια: μέσα σε μια αποθέωση της κατανάλωσης, της σπατάλης και της επίδειξης, τα πιο εναλλακτικά πράγματα του κόσμου (όπως οι Pearl Jam, οι Nirvana, τα Σπαθιά και οι Τρύπες) είχαν τέτοια απήχηση που έφταναν και αυτά να γίνουν mainstream. Σήμερα mainstream είναι κάτι παρτάλια τράπερ που υμνούν τη βία, τους ντίλερ και το έγκλημα και φτύνουν τις γυναίκες, που είναι ό,τι πιο ωραίο κυκλοφορεί στον πλανήτη Γη. Ευτυχώς, υπάρχει ο ΛΕΞ που επιβεβαιώνει την εξαίρεση του κανόνα: το ωραίο πράγμα έχει τον τρόπο του να μιλά στις ψυχές των ανθρώπων απευθείας και αδιαμεσολάβητα.

Η μετάβαση και η μουσική

Δίσκοι, κασέτες και CD συνυπήρχαν παράλληλα –κάποια τελευταία δισκάδικα συνέχιζαν την παράδοση της δεκαετίας του 1980 να πουλούν αντίγραφα άλμπουμ σε κασέτα στους πιτσιρικάδες στη μισή τιμή– ενώ τα πρώτα μόντεμ εγκαινίαζαν τα θεμέλια ενός παράλληλου ψηφιακού κόσμου, που έμελλε να γίνει μεγαλύτερος του φυσικού.

Βέβαια, εδώ είναι Ελλάδα. Ο επανεκλεγείς Ανδρέας στο Υπουργικό Συμβούλιο της 2ας Δεκεμβρίου 1993 είπε το πάντοτε επίκαιρο: «Είτε το Έθνος θα εξαφανίσει την υπερχρέωση της χώρας είτε η υπερχρέωση θα αφανίσει το Έθνος». Τότε ξεκίνησε και η πορεία μας για το ευρώ.

Δύο χρόνια μετά, ο λυκειόπαις υπογράφων θα αγόραζε από ένα κατάστημα της Εγνατίας ένα ιαπωνικό ηλεκτρικό μπάσο Kumika κι έναν μικρό ενισχυτή, ξεκινώντας ένα απίστευτο ταξίδι ζωής. Τίποτε δεν με επηρέασε τόσο πολύ στη ζωή μου από εκείνο το μπάσο. Γρήγορα ακολούθησε αναβάθμιση και αγοράστηκε ένα αμερικανικό Fender Jazz Bass με έναν ενισχυτή της προκοπής Trace Elliott –όλα με γραμμάτια. Εκείνο το μπάσο είχε μια μυρωδιά που δεν θα την ξεχάσω σε όλη μου τη ζωή. Πρέπει να είχα κάποια στιγμή 3 μπάντες και κουβαλούσα το μπάσο και τον ασήκωτο ενισχυτή μέσα στα λεωφορεία. Όταν είσαι νέος, είσαι ανίκητος.

Με τη μουσική μού ταρακουνήθηκε ο εγκέφαλος: Nick Cave, Nirvana, Pearl Jam, Peppers, REM, Hendrix, Τρύπες και άλλα. Έγινα αυτός που είμαι χάρη στη μουσική –και απορώ στα 46 μου πια πώς και γιατί την παράτησα τόσο νέος. Δεν ξέρω τι διάολο συνάψεις σφυρηλατήθηκαν εκεί μέσα, αλλά παραμένουν αναλλοίωτες. Απτή απόδειξη: στο πρώτο άκουσμα ελαφρολαϊκών ή σκυλάδικων παθαίνω υπόταση. Ίσως να είναι τεκμήριο ψυχοσωματικού, όπως θα το περιέγραφαν οι ψυχαναλυτές. Ποιος ξέρει; Πάντως, ακολουθώ τη σκηνοθετική συμβουλή του Ταραντίνο και φτιάχνω σάουντρακ για κάθε νέο βιβλίο που γράφω, γιατί η μουσική με βοηθά να οργανώνω το χάος. Ρωτήστε τον αλγόριθμο (ή και τον ιατρό σας) και θα δείτε τι εννοώ. Νομίζετε χαζά είναι τα νέα παιδιά που κυκλοφορούν με τα ακουστικά; Ξέρουν πολύ καλύτερα από εμάς. Σάουντρακ θέλει και η ζωή.

Από το άλμα στην Ιθάκη

Στο μεταίχμιο των δύο αιώνων, η Ελλάδα ξεμπερδεύει με τον πληθωρισμό και τη δραχμή, μπαίνει στο ευρώ, εκμηδενίζει τα επιτόκια δανεισμού και για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία της βρίσκεται με πάμφθηνο χρήμα, που φέρνει ριζική ανατροπή του τρόπου ζωής: Το εθνικό εισόδημα εκτοξεύεται, η κατανάλωση αυξάνεται πάνω από 100% και γίνεται τρόπος ζωής και δυστυχώς αυτοσκοπός. Από τα decks των ελληνικών κλαμπ παρελαύνει κάθε εβδομάδα η διεθνής μουσική αφρόκρεμα. Και μέσα σε λιγότερο από 10 χρόνια η χώρα τα κάνει μαντάρα. Η Ελλάδα είναι παγκόσμια περίπτωση: σε όλο τον πλανήτη τα σκορπάνε οι Σοσιαλιστές και τα μαζεύουν οι Συντηρητικοί. Εκτός από τη χώρα μας όπου γίνεται το αντίστροφο: Μισό τρισ. χρέος συσσώρευσε ο ιδιωτικός και ο δημόσιος τομέας μέσα σε λίγα χρόνια συντηρητικής διακυβέρνησης, που έγινε PSI και «κόκκινα» δάνεια. Και μετά όλοι τους έσπευσαν στα ορύγματα του Ζαππείου, ζητώντας τα ρέστα! Απίθανοι τύποι!

Τα θυμήθηκα όλα αυτά με την Ιθάκη του Αλέξη Τσίπρα. Το τραύμα του 2015 αναβίωσε μέσα μου –τότε ξανάρχισα το κάπνισμα, όταν έκλεισαν τις τράπεζες. Κλείστηκα μία εβδομάδα στο σπίτι, μίλησα με όποιον ήξερα και δεν ήξερα στο ελληνικό κράτος και βρήκα τα ίχνη του «Plan B». Δημοσίευσα ό,τι μπόρεσα και όποιος κατάλαβε, κατάλαβε.

Θυμάμαι έναν πορωμένο, ιδεαλιστή δημοσιογράφο που με είχε εντάξει στη χορεία των δημοσιογράφων-παπαγάλων επειδή είχαμε αναδημοσιεύσει έναν non-paper της Νέας Δημοκρατίας, το οποίο προειδοποιούσε ότι η έξοδος από το ευρώ σήμαινε κι έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πού να φανταζόταν ο κακομοίρης ότι ο 35χρονος τότε υπογράφων ήταν εκείνος που είχε πείσει σημαίνοντες πολιτικούς να βγει ένα κείμενο που να λέει υπεύθυνα στον ελληνικό λαό τι θα σήμαινε το ΟΧΙ. Τόσο τους έκοβε. Ο καθένας βλέπει στη ζωή μέχρι εκεί που πιστεύει ότι μπορεί να δει. Αλλά είπαμε, άλλοι μικροί ήθελαν να γίνουν Ζαχαριάδης ή Στάλιν –εγώ απλώς ήθελα να πιλοτάρω διαστημόπλοια και, ει δυνατόν, να ρίξω τη μοιραία τορπίλη στους κακούς στο φινάλε της ταινίας (τα βίντεο κλαμπ που λέγαμε).

Τα παιδιά απέκτησαν παιδιά

Αλλά get a life, ήρθε η κωλοτούμπα και περάσανε αυτά: σήμερα μεγαλώσαμε κι έχουμε παιδιά που είναι θυσία και υπαρξιακή αναβάθμιση συνάμα. Προ μηνών, η κολλητή της κόρης μου, της Μαρκέλλας, αποχαιρέτισε το σκυλάκι τους, με το οποίο είχαν περάσει μαζί μια μικρή ζωή. Στο άκουσμα της είδησης, η Μαρκέλλα άρπαξε το κινητό μου και έριξε σύρμα στην υπόλοιπη κοριτσοπαρέα μέσα από τα viber των μαμάδων. Και τα 9χρονα ετοίμασαν άμεσα επιχείρηση ανακούφισης και ψυχολογικής υποστήριξης για τη φιλενάδα τους. Ήταν σαν να βλέπω το «Στάσου πλάι μου» live. Κάτι καλό υπάρχει ακόμη εκεί έξω και κατοικεί στις παιδικές ψυχές. Να το ακούμε. Τα παιδικά μας τραύματα, που είναι υπεύθυνα για τόσες πολλές ταλαιπωρίες που περνάμε στη ζωή μας, δεν παύουν να είναι και τα πρώτα πολεμικά παράσημα της ζωής.

Το ίδιο συμβαίνει και με τα συλλογικά τραύματα. Ο ψυχαναλυτής και παιδοψυχίατρος Θανάσης Χατζόπουλος το είχε πει ωραία: πρέπει να τα ιστορούμε, να τα επεξεργαζόμαστε και να τα αφομοιώνουμε –αλλιώς κινδυνεύουμε να τα επαναλάβουμε. Και παρόλο που το τραύμα εμπεριέχει την καταστροφή, δεν παύει να μπορεί να γίνει δημιουργία με βάση τον λόγο. Τα τραύματα της κρίσης είναι ακόμη γύρω μας. Όμως, πραγματικά δεν ξέρω τι από όλα αυτά έχουμε χωνέψει, κατανοήσει ή απωθήσει. Ο κίνδυνος να καταστρέψουμε ό,τι έχουμε καταφέρει, παραμένει πάντοτε υπαρκτός –άλλωστε η βλακεία είναι ακατανίκητη.

Οι κρίσεις που μας περιμένουν

Τα σκεφτόμουν αυτά προ μηνών οδηγώντας στην Εθνική Οδό καθ’ οδόν για το οικονομικό συνέδριο των Δελφών. Μέχρι που είδα τη στάθμη της Υλίκης να έχει πέσει στο μισό και να αποκαλύπτεται η «παραλία» της. Ήταν ένα σοκ που επιβεβαιώθηκε αργότερα από τα πλέον επίσημα χείλη. Αν δεν γίνουν γρήγορα μεγάλα τεχνικά έργα και δεν αποκατασταθούν άμεσα οι εγκληματικές διαρροές των δικτύων μέσα στην Αθήνα, θα έχουμε τεράστιο πρόβλημα και το ενδεχόμενο να εκκενώσουμε την Αθήνα δεν θα είναι καθόλου μα καθόλου ακραίο σε λίγα χρόνια– με ένα τέτοιο σενάριο ήδη ζει η Τεχεράνη. Και το περιβαλλοντικό είναι μόλις μία από τις κρίσεις που καραδοκούν στον ορίζοντα.

Προ δεκαετίας είχα την σπάνια ευκαιρία να ξεναγηθώ σε βιομηχανική γραμμή τεχνολογικής παραγωγής στην Κίνα, όπου παρατηρούσα την αγαστή συνεργασία μεταξύ μηχανών και ανθρώπων. Μέσα σε λίγα λεπτά μια η μηχανή, μια ο άνθρωπος είχαν έτοιμο από το τίποτε ένα κινητό τηλέφωνο. Σήμερα μετά βεβαιότητας η δουλειά γίνεται εξ ολοκλήρου από τη μηχανή. 

Οι μηχανές και οι αλγόριθμοι ήρθαν να μας αλλάξουν τη ζωή, ωθώντας μία πελώρια αλλαγή. Όπως η πανδημία μάς υποχρέωσε να γίνουμε πιο ψηφιακοί –και άρα πιο πρακτικοί– έτσι και οι άγριοι μετασχηματισμοί που θα έρθουν, θα ωθήσουν τους πάντες να υιοθετήσουν την τεχνητή νοημοσύνη σε όλες τις πτυχές της καθημερινότητας. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι θα κοπούν θέσεις εργασίας, αλλά ότι κατ’ αρχήν πολλές νέες θέσεις εργασίας θα ανατίθενται σε μηχανές. 

Η ιστορία επιμένει ότι πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι: Η 1η Βιομηχανική Επανάσταση γέννησε έως και 2 θέσεις εργασίας για κάθε 1 που κατήργησε∙ η 2η έως και 3,5∙ η 3η περίπου 1,5. Για την 4η τα πράγματα είναι ακόμη σχετικά και διφορούμενα. Το θέμα είναι κατ’ αρχήν πόσο πρόθυμος να αλλάξει είναι ο επηρεαζόμενος και τι στάση θα κρατήσουν οι πολιτικοί σε όλον τον πλανήτη. Αλλά υπάρχει κι ένα βαθύτερο φιλοσοφικό ερώτημα. Πώς στην πραγματικότητα θα μπορέσει η μηχανή να αντικαταστήσει την ανθρώπινη δημιουργικότητα; Τους ανθρώπους που κρατάνε το σφυρί του Ηφαίστου; Το κηρύκειο του Ερμή; Τη λύρα του Απόλλωνα; Μένει να τα δούμε, μαζί με το δημογραφικό, το στεγαστικό, το συγκοινωνιακό και την κρίση της δημοκρατίας. Ίσως οι μηχανές να είναι τελικά μια κάποια λύσις σε όλα αυτά.

Το β΄ ημίχρονο

Αυτή είναι η δική μας εποχή. Ολοκληρώσαμε το α’ ημίχρονο με ωραίες στιγμές και μεγάλες περιπέτειες, καβαλώντας το εκκρεμές της ιστορίας. Στη μουσική, δε, σφυρηλατήσαμε μια καταπληκτική κουλτούρα, που ένωσε φτωχούς και πλούσιους κι έφερε απόλυτη κοινωνική ισότητα, καταφέρνοντας κάτι που μέχρι τότε μόνο το ποδόσφαιρο είχε επιτύχει: μια αταξική κατάσταση – όλοι ήταν ίσοι απέναντι στον DJ. Στα υπόλοιπα, καλό είναι να μάθουμε από τα λάθη μας γιατί εισήλθαμε πλέον στο β’ ημίχρονο του παιχνιδιού της ζωής.

Για να σας ταρακουνήσω: έχουν περάσει 40 χρόνια από τότε που βγήκε το «Like a virgin» της Madonna –όσα είχαν μεσολαβήσει μεταξύ της κυκλοφορίας του τραγουδιού και της φυγάδευσης του Χίτλερ στο Führerbunker. Παρεμπιπτόντως, η Madonna πλησιάζει τα 70, όπως άλλωστε και η Σάρον Στόουν και η Άννα Βίσση –κάντε τα μαθηματικά για να δείτε πού είστε κι εσείς.

Δεν ξέρω τι θα φέρει το β’ ημίχρονο της ζωής και τι θα θυμόμαστε όταν πια θα πλησιάζουμε στη λήξη του. Ξέρω όμως ότι δεν θα ξεχάσουμε ποτέ τα κορίτσια που φιλήσαμε –εκ των σπουδαιότερων πράξεων της ζωής μας.

Γράφοντας σε παιδότοπους που από τα ηχεία ακούγεται Καρβέλας και από την κουζίνα μυρίζουν προψημένες κοτομπουκιές, μου ήρθε μια μέρα μία επιφοίτηση –η μεγαλύτερη αποκάλυψη της ζωής. Εάν ο Θεός αφαιρούσε τις τύψεις από τις γυναίκες, σήμερα αυτές θα ήλεγχαν τον κόσμο. Η φύση τις φόρτωσε με τύψεις για να αντισταθμίσει το γεγονός ότι αποτελούν ανώτερη μορφή ζωής και να αναστέλλει τυχόν σατανικά τους σχέδια. Άρα, πιθανότατα τα αναγραφόμενα στην Γένεσι να ήταν λάθος του διορθωτή. Άλλωστε, είναι γνωστόν τοις πάσι ότι τέτοια πράγματα συμβαίνουν και στην Εδέμ. Συνέβη και στον Μελ Μπρουκς στην Ιστορία του Κόσμου – Μέρος Α’ όταν έπαιζε τον Μωυσή. Οι εντολές του Θεού ήταν 15, όμως η μία πλάκα έσπασε και έμειναν 10. Έβλεπα μικρός αυτή τη σκηνή ξανά και ξανά στο βίντεο. Σήμερα καταλαβαίνω το γιατί. Οι κανόνες υπάρχουν για να σπάνε, στην κυριολεξία. Σαν τα πρόστιμα που σου έριχνε το βίντεο κλαμπ όταν αργούσες να επιστρέψεις την κασέτα –ήταν πάντα στη διακριτική ευχέρεια του καταστηματάρχη.

⸙⸙⸙

[Ο Αχιλλέας Χεκίμογλου (Θεσσαλονίκη, 1979) είναι συγγραφέας και ερευνητής. Εργάστηκε στα ΜΜΕ για 15 χρόνια ως ρεπόρτερ και ραδιοφωνικός παραγωγός, τα περισσότερα εκ των οποίων στην εφημερίδα Το Βήμα. Εδώ και μία δεκαετία ασχολείται επαγγελματικά με την εταιρική επικοινωνία. Από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος κυκλοφορούν τα βιβλία του Ο Ωνάσης και ο Σμηναγός Χ, Ατομική Εποχή: Πυρηνική Ενέργεια, αντιδραστήρες και ουράνιο στην Ελλάδα του 20ού αιώνα και Αιχμάλωτοι στις Ράγες – Γιατί δεν έχουμε τον σιδηρόδρομο που θέλουμε