Υποδείξεις διδασκαλίας για την προσέγγιση της ποίησης
βασισμένες σε ό,τι ενδιαφέρει περισσότερο εσάς και τους μαθητές σας
Μετάφραση: Έρη Μακρή
Αυτή την περίοδο διδάσκω σε ένα πολύ επιλεκτικό κολλέγιο, και πιο πριν ήμουν σε ένα άλλο λιγότερο αυστηρό ως προς την επιλογή και τον αριθμό των εισαχθέντων, με αποτέλεσμα να απέχω αρκετό καιρό από την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ωστόσο, μόλις πρόσφατα ξαναθυμήθηκα τις απολαύσεις και τις δυσκολίες της μέσω του μεγαλύτερου τελειόφοιτου γιου μου. Όταν λοιπόν οι επιμελητές του Open the Door μου ζήτησαν να μοιραστώ, ή καλύτερα να δημιουργήσω, ένα βοηθητικό πρόγραμμα σπουδών, μια βοηθητική ύλη, για τους καθηγητές αυτής της βαθμίδας οι οποίοι επιθυμούν να διδάξουν ποίηση –και με αυτό εννοώ το πώς να τη διαβάζεις και να την αναλύεις, πώς να τη γράφεις, μαζί με την ιστορία και την αποτίμησή της (αν όλα αυτά μπορούν να συνδυαστούν, τότε έχουμε την ιδανική περίπτωση)–, στην αρχή κολακεύτηκα, έπειτα λογικεύτηκα και μετά προβληματίστηκα από αυτό το αίτημα. Ο προβληματισμός αυτός δεν οφειλόταν μόνο στο ότι η διδακτική μου σταδιοδρομία αφορούσε σχεδόν αποκλειστικά σπουδαστές κολλεγίων –καταλαβαίνετε πως αν εσείς διδάσκετε κάθε εβδομάδα τους μαθητές των πρώτων τάξεων του λυκείου, τότε γνωρίζετε πράγματα για τα παιδιά αυτής της ηλικίας που ένας, σαν εμένα, σποραδικός επισκέπτης στις τάξεις αυτές τα αγνοεί–, αλλά επειδή τόσο το αίτημα όσο και οι λόγοι πίσω από αυτό δείχνουν κάτι για το πού βρίσκεται, και πού δεν βρίσκεται, η ποίηση στις δύο πρώτες βαθμίδες της εκπαίδευσης, τις τελευταίες δεκαετίες.
Πέρυσι είχα την ευκαιρία να συναντηθώ με μια ομάδα μεταπτυχιακών φοιτητών, οι περισσότεροι από τους οποίους σύντομα θα είναι φιλόλογοι αγγλικής γλώσσας σε σχολεία και από ό,τι μου είπαν δεν ήταν καθόλου σίγουροι για το πώς να διδάξουν την ποίηση. Δεν την «έπιαναν» – δεν μπορούσαν καν να μεταφέρουν στους μαθητές τους ό,τι τους άρεσε από αυτή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να τη διδάσκουν μόνο ως δημιουργική γραφή (οι μαθητές διάβαζαν ολόκληρες, και μόνο, τις εργασίες των άλλων). Ή τη δίδασκαν, κάπως απρόθυμα, ακριβώς όπως την είχαν διδαχτεί και οι ίδιοι: ως ένα μικρό σύνολο από «κλασικούς» ποιητές, το οποίο αντικατόπτριζε τις ιστορικές, κοινωνικοπολιτικές, πολιτισμικές αλλαγές και εξελίξεις της χώρας μας (Ρόμπερτ Φροστ, Έμιλι Ντίκινσον, Λάνγκστον Χιουζ, και μάλιστα ούτε καν τα πιο ενδιαφέροντα ποιήματα των τριών αυτών πολύ σημαντικών ποιητών)· ή ως ένα τεκμήριο για τις παλαιότερες αναγνωστικές προτιμήσεις· ή σαν γρίφους που πρέπει να λυθούν, δηλαδή απλώς σαν τα διανοητικά παιχνίδια ενός διαγωνίσματος χωρίς κανέναν άλλο συναισθηματικό στόχο και λόγο.
Κάτι τέτοιο δεν βοηθάει· και φοβάμαι πως ούτε ένα πρόγραμμα σπουδών (μια εβδομαδιαία ύλη που θα περιέχει αγαπημένα μου ποιήματα και ασκήσεις) θα είχε τη χρησιμότητα που θα έπρεπε να έχει, γιατί εσείς γνωρίζετε τους μαθητές σας καλύτερα από εμένα. Όπως επίσης, και γιατί εσείς ξέρετε τις δικές σας προτιμήσεις και το πώς αυτές εξελίσσονται. Η απάντηση λοιπόν στο «Πώς και τι πρέπει να διδάσκετε όταν διδάσκετε ποιήματα και ποίηση» εξαρτάται από το τι αρέσει σε εσάς και τι πιστεύετε πως θα αρέσει στους μαθητές σας, και από το είδος της ανάλυσης που προτιμάτε περισσότερο να ακολουθήσετε. Έτσι αντί για ένα βοηθητικό πρόγραμμα σπουδών και ένα σχέδιο μαθημάτων, εδώ θα βρείτε μερικές συμβουλές για τη δημιουργία του δικού σας πλάνου μαθημάτων.
1. ΝΑ ΔΙΔΑΣΚΕΤΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΣΑΣ ΑΡΕΣΕΙ
Αν επιθυμείτε να «πείσετε» τους μαθητές σας να διαβάζουν ποίηση, να απολαμβάνουν την ανάγνωσή της, αλλά και να μπορούν να μιλάνε και να γράφουν κατανοητά για αυτήν, πρέπει πρώτα να τη διαβάζετε και να την απολαμβάνετε κι εσείς οι ίδιοι. Αυτό, ασφαλώς, δεν σημαίνει πως θα πρέπει να αγαπάτε κάθε ποίημα που διδάσκετε (έτσι κι αλλιώς υπάρχουν ποιήματα που απαιτείται να τα διδάξετε λόγω της διδακτέας υποχρεωτικής ύλης), αλλά ότι πρέπει να προσπαθήσετε να ψάξετε να βρείτε ποια ποιήματα θαυμάζετε, να σκεφτείτε γιατί τα θαυμάζετε, κι έπειτα να τα εντάξετε μαζί με τα υπόλοιπα. Αν η Ελίζαμπεθ Μπίσοπ είναι η αγαπημένη σας ποιήτρια, ενσωματώστε τη στα μαθήματά σας. Αν αγαπάτε τη Mary Oliver (Μέρι Όλιβερ) ή τη Sharon Olds (Σάρον Ολντς) ή τη Sarah Morgan Bryan Piatt (Σάρα Μόργκαν Μπράιαν Πιατ) ή την Kathleen Fraser (Κάθλιν Φρέιζερ) ή την Έμιλι Ντίκινσον ή τον Bruce Smith (Μπρους Σμιθ) ή τον Hart Crane (Χαρτ Κρέιν) ή τον Άλφρεντ Τέννυσον, βρείτε έναν τρόπο να εισάγετε τα ποιήματά τους στη διδασκαλία σας.
Αν τώρα είστε απ’ τους καθηγητές που αγαπούν την πεζογραφία κι όχι ακόμη την ποίηση (και υπάρχουν πολλοί τέτοιοι δάσκαλοι στα καλύτερα αμερικανικά σχολεία), ανατρέξτε σε ανθολογίες, ξεφυλλίστε τις μέχρι να βρείτε κάτι που θα σας αρέσει. Όσον αφορά τη σύγχρονη ποίηση, θα πρότεινα να χρησιμοποιήσετε περισσότερες από μία ανθολογίες και προσπαθήστε αυτές να προέρχονται από επιμελητές που έχουν ριζικά αντίθετες προτιμήσεις. Ενώ για την ποίηση παλαιότερων περιόδων, αν έχετε τη δυνατότητα να τη μελετήσετε διεξοδικά, τότε πειραματιστείτε με ανθολογίες που αφορούν μεμονωμένους αιώνες.
Αν επίσης πιστεύετε πως ένας αγαπημένος σας ποιητής θα αρέσει στους μαθητές σας, μπορείτε να τους ζητήσετε να διαβάσουν ένα βιβλίο του (εννοώ μία ολόκληρη ποιητική του συλλογή, κι όχι έναν τόμο επιλεγμένα ποιήματα). Είναι κάτι που κάνω επανειλημμένα στους φοιτητές, ζητώντας τους να κατανοήσουν, για παράδειγμα, το Lighthead του Terrance Hayes (Τέρανς Χέις), το Lunch Poems του Φρανκ Ο’ Χάρα και το Gardening in the Dark της Laura Kasischke(Λόρα Καζίσκι). Τα τρία αυτά βιβλία είναι πάντα αποτελεσματικά (τους περισσότερους φοιτητές μου δεν τους ενοχλεί το πλήθος των κύριων ονομάτων που χρησιμοποιεί ο Ο’ Χάρα, μιας και το ύφος του είναι αρκετά ανεπίσημο και καθημερινό, ενώ η Καζίσκι και ο Χέις είναι άριστοι στην απεικόνιση της εφηβικής εμπειρίας).
Τέλος, μπορείτε να συμβουλευτείτε εγχειρίδια για τη θεωρία της ποίησης, τα οποία αν και δεν λειτουργούν ως υποκατάστατο του προγράμματος που θα φτιάξετε, θα σας βοηθήσουν ωστόσο στον σχεδιασμό του.[1]
2. ΝΑ ΜΗΝ ΠΡΟΧΩΡΑΤΕ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΑ
Υπάρχουν μαθήματα που ξεκινούν από την απαρχή της αγγλικής ποίησης ή από την εποχή του Σαίξπηρ και απλώς κινούνται προς το παρόν.
Μην το κάνετε αυτό. Είναι αρτηριοσκληρωτικά αντιπαραγωγικό· οι μαθητές αναγκάζονται να έρθουν σε επαφή πρώτα με την πιο παράξενη, και προφανώς την πιο δύσκολη ποίηση. Ακόμα χειρότερα, θεωρούν ότι πρέπει να μάθουν την ποίηση με βάση την ιστορική της εξέλιξη –σαν μια σειρά γεγονότων– και επιπρόσθετα πως για την κατανόησή της απαιτείται σκληρή δουλειά. Θα χρειαστεί όντως να δουλέψουν σκληρά για να κατανοήσουν κάποια από τα ποιήματα αυτά, αλλά είναι πιο πιθανό να θέλουν να το κάνουν αφού θα έχουν πρώτα γνωρίσει τις ανταμοιβές και την απόλαυση που προσφέρει η κατανόηση ποιημάτων τα οποία δεν θέτουν τόσο ψηλά τον πήχη.
Οπότε μην ξεκινάτε από τα δύσκολα. Μην ξεκινάτε με το μακρινό παρελθόν, ή τουλάχιστον όχι μόνο από αυτό. Ξεκινήστε είτε με μια επιλογή από λίγο πολύ πρόσφατα έργα –μην ξεχνάτε όμως από έργα που θαυμάζετε κι εσείς– είτε με μια επιλογή έργων από διάφορες περιόδους. Για τους μαθητές των δύο τελευταίων τάξεων του λυκείου θα μπορούσατε να φτιάξετε μια ενότητα ποιημάτων –που θα εξετάζονται ταυτόχρονα– και η οποία θα περιέχει τα σονέτα 18 και 130 του Σαίξπηρ («Πώς να σε πω – καλοκαιριάτικο πρωί;» και «Τα μάτια της αγάπης μου ωχριούν μπροστά στον ήλιο»,[2] αντίστοιχα) ως τα πιο παλιά ποιήματα, μαζί με μια επιλογή ποιημάτων από εν ζωή συγγραφείς όπως οι C.D. Wright (Σι.Ντι. Ράιτ), Kay Ryan (Κέι Ράιαν), W.S. Merwin (Γ. Σ. Μέρουιν) και Juan Felipe Herrera (Χουάν Φελίπε Χερέρα).
Ωστόσο, μην περιοριστείτε, σας παρακαλώ, σε ζωντανούς ή πρόσφατους συγγραφείς· διδάξτε τον 18ο αιώνα, την Αναγέννηση, και την Αμερικανική Αναγέννηση, και την κλασική ποίηση σε μετάφραση (ή από το πρωτότυπο αν μπορείτε) – κάντε τα όλα αυτά προσιτά στους μαθητές σας. Απλώς μην τα βάζετε πρώτα.
3. ΔΩΣΤΕ ΣΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΣΑΣ ΜΙΑ ΑΙΣΘΗΣΗ ΑΥΤΕΝΕΡΓΕΙΑΣ: ΑΦΗΣΤΕ ΤΟΥΣ ΝΑ ΕΠΙΛΕΞΟΥΝ ΠΟΙΗΜΑΤΑ (ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΚΗ ΣΑΣ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΙΗΜΑΤΩΝ)
Όταν διδάσκω ποίηση σε μορφή σεμιναρίου (κι όχι τόσο ως πανεπιστημιακό μάθημα), πάντα αναθέτω περισσότερα ποιήματα απ’ όσα θα έχουμε τη χρονική δυνατότητα να συζητήσουμε. Σε κάθε συνάντηση, ζητάω από έναν μαθητή, τον οποίο συνήθως επιλέγω τελείως τυχαία (έχω χρησιμοποιήσει μέχρι και Twister spinner για την επιλογή), να επιλέξει ένα ποίημα από αυτά που έχουμε ήδη μελετήσει και να το διαβάσει σε εμάς.
Η μέθοδος αυτή εγγυάται ότι κάθε εξεταζόμενο ποίημα θα έχει τουλάχιστον έναν μαθητή που έχει ασχοληθεί με αυτό και ο οποίος δηλώνει με αυτόν τον τρόπο, έστω και διστακτικά, πως του αρέσει.
4. ΝΑ ΘΥΜΑΣΤΕ ΠΩΣ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΣΑΣ ΕΧΟΥΝ Ο ΚΑΘΕΝΑΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ
Ορισμένοι μαθητές προτιμούν τη ρίμα και το μέτρο και την «παλιά» ποίηση, αρκεί να μην είναι πολύ εξεζητημένη. Άλλοι προτιμούν τα ποιήματα να ακούγονται πιο «μοντέρνα», μιας και το γούστο τους μπορεί να διαμορφώνεται από το ενδιαφέρον τους για τη χιπ χοπ ή για την κλασική ή για την κάντρι μουσική. Προσπαθήστε να συνταχθείτε μαζί τους, βρίσκοντας πράγματα που αρέσουν σε εσάς αλλά επίσης και σε εκείνους. Οι μαθητές τείνουν να βρίσκουν τα σύγχρονα ποιήματα, έστω κι αν τα θεωρούν δύσκολα, πιο ευχάριστα, πιο κατανοητά και πιο προσιτά για συζήτηση απ’ ό,τι τα πιο παλιά ποιήματα. Κι αυτό γιατί κάτι που είναι προφανές και σαφές για εσάς, για αυτούς μπορεί να μην είναι.
5. ΜΗ ΦΟΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΦΡΑΣΗ ΚΑΙ ΜΗ ΦΟΒΑΣΤΕ ΤΑ ΠΑΛΙΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ (ΕΣΤΩ ΚΙ ΑΝ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΑ ΦΟΒΟΥΝΤΑΙ)
Αρκετοί μαθητές μπορεί να αποθαρρύνονται από την ομοιοκαταληξία και το μέτρο, ενώ άλλοι μπορεί να γοητεύονται από αυτά. Σχεδόν πάντα, το πολύπλοκο και απαρχαιωμένο λεξιλόγιο, μαζί με τις αναφορές σε άγνωστους τομείς γνώσης (όπως η θρησκεία, αλλά και μερικές φορές η γεωργία, η επιστήμη, η αγγλική γεωγραφία κ.λπ.), λειτουργούν αποτρεπτικά για τους μαθητές. Αυτό σαφώς δεν συνεπάγεται ότι θα πρέπει να αποφεύγετε τα ποιήματα με τέτοιες αναφορές, ούτε βέβαια και τα ποιήματα με μέτρο και ρίμα. Αντίθετα, χρησιμοποιώντας την παράφραση –η οποία ενδέχεται να είναι κάποιες φορές αρκετά τραβηγμένη– μπορείτε να αντικρούσετε την αποξένωση και να αποφύγετε τη σύγχυση, κάνοντας έτσι ολοφάνερη την ουσία ενός παλαιότερου ποιήματος. Οι μαθητές μόνο όταν μάθουν τι λέει το ποίημα, θα μπορούν να περιγράψουν πώς λέει ό,τι λέει ή τι αποφεύγει να πει (Φροστ: «Όλη η ευχαρίστηση είναι στο πώς να πεις κάτι»). Αν λοιπόν παραφράσετε σωστά, με ενθουσιασμό, και έχοντας κατά νου οικεία, για τους μαθητές σας, βοηθητικά πράγματα, τότε θα τα καταφέρετε με τα υποτιθέμενα αρκετά δύσκολα ή «προχωρημένα» κείμενα.
Το έργο κάποιων καλών παλαιότερων ποιητών περιλαμβάνει και έναν αξιοπρόσεκτο αριθμό σχετικά προσιτών ποιημάτων (που θεωρώ πως οι προσεκτικοί μαθητές των τελευταίων τάξεων του γυμνασίου θα τα έβρισκαν ενδιαφέροντα)· σε αυτά περιλαμβάνονται τα σονέτα του Σαίξπηρ, ο Λόρδος Ρότσεστερ [John Wilmot (Τζον Ουίλμοτ)] (εφόσον μπορέσετε να ξεπεράσετε πως όλα σχεδόν τα καλύτερά του ποιήματα είναι άσεμνα), ο Ουίλιαμ Μπλέικ, ο Τόμας Χάρντι, ο A.E. Housman (Α.Ε Χάουσμεν), ο Γουόλτ Γουίτμαν, η Έμιλι Ντίκινσον, ο Thomas Traherne (Τόμας Τράχερν), η Κριστίνα Ροσέτι και ο Robert Burns (Ρόμπερτ Μπερνς).
6. ΟΛΑ ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΘΕΤΟΥΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ, ΟΜΩΣ ΜΟΝΟ ΚΑΠΟΙΑ ΔΙΝΟΥΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Και τώρα μερικές σκέψεις όχι για το τι να διδάξετε, αλλά για το πώς να το διδάξετε. Η εμπειρία μού έχει δείξει πως πολλοί φοιτητές έχουν μάθει να ψάχνουν σε κάθε ποίημα για ένα «μήνυμα», δηλαδή είτε για ένα ηθικό δίδαγμα για το πώς να ζει κανείς, ή για μια θεωρία, ή για ένα πρόβλημα, κι έπειτα για μια λύση, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως σε ένα επιχειρηματολογικό δοκίμιο.
Υπάρχουν κάποια ποιήματα που λειτουργούν και με αυτόν τον τρόπο, τα περισσότερα όμως όχι. Όλα τα ποιήματα όμως –ακόμα και τα πιο εξεζητημένα– μιλούν για κάτι, επειδή αφορούν, μιλάνε για κάποιον. Δείχνουν δηλαδή πώς αισθάνεται κανείς. Τα ποιήματα λοιπόν, όπως ακριβώς και τα υπόλοιπα είδη λόγου και γραφής, –από το «Η ζωή μου μοιάζει ανούσια τώρα που μ’ άφησε η αγάπη μου» μέχρι το «Δεν μπορώ να βρω τις κάλτσες μου»–, θέτουν μια διατύπωση, μια συνειδητοποίηση, ή ένα πρόβλημα. Όπως όμως δεν έχουν όλα τα προβλήματα λύση, έτσι και ορισμένα μόνο ποιήματα δίνουν απαντήσεις στα ερωτήματα που θέτουν.
Για μένα αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι οι μαθητές μου να βλέπουν τα ποιήματα ως εκδοχές των ανθρώπινων συναισθημάτων. Και θέλω επίσης να θεωρούν τα ποιήματα ως κάτι που αξίζει να ξοδέψουν τον χρόνο τους για να το μελετήσουν· να σκεφτούν και να αναρωτηθούν γιατί αυτές οι συγκεκριμένες λέξεις υπάρχουν με αυτή τη συγκεκριμένη σειρά, γιατί παράγουν αυτούς τους ήχους και αυτούς τους υπαινιγμούς. Προσπαθώ, λοιπόν, οι μαθητές μου να καταλάβουν πως η ποίηση, όπως ακριβώς και η ίδια η ζωή, δεν προσφέρει πάντα σαφείς λύσεις στα προβλήματα που θίγει. Συχνά το μόνο που μπορεί να κάνει κανείς είναι να περιγράψει. Ή να ουρλιάξει. Ή να γράψει «Ουρλιαχτό».
7. Η ΠΟΙΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΜΟΡΦΗ ΤΕΧΝΗΣ
Οι μαθητές για να ευχαριστηθούν την ποίηση, για να τη σκέφτονται γυρίζοντας στο σπίτι τους, θα πρέπει να τη δουν ως μια καλλιτεχνική πρακτική την οποία ενθαρρύνει και υποστηρίζει το σχολείο, αλλά όμως ούτε περιορίζεται ούτε έχει σχεδιαστεί μόνο γι’ αυτό.
Σε αυτή την εποχή και στον τόπο όπου ζούμε, οι τεχνικές και η ιστορία της αγγλόφωνης ποίησης –όπως αντίστοιχα οι τεχνικές και η ιστορία της μουσικής για κομμάτια που γράφονται για ορχήστρες και κουαρτέτα εγχόρδων– μπορούν ως επί το πλείστον να προσεγγιστούν μέσω των επίσημων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Για τα συγκεκριμένα είδη τέχνης αυτό αποτελεί μια δυνητική αλήθεια, όχι όμως και αναγκαία. Οι σύγχρονοι Αμερικανοί, ωστόσο, μπορούν να γνωρίσουν άλλες μορφές τέχνης –όπως, για παράδειγμα, τη ροκ μουσική, τη χιπ χοπ και την χορευτική μουσική, αλλά και τα σεναριακά τηλεοπτικά προγράμματα–, μαζί με τις τεχνικές και την ιστορία τους, κυρίως μέσω μη ακαδημαϊκών δικτύων. Κι αυτό έχει ως αποτέλεσμα να τείνουν να θεωρούν τις δεύτερες ως άτεχνες, κακόγουστες ή απλές, ενώ τις πρώτες ως εξελιγμένες, εκλεπτυσμένες ή δύσκολες.
Αυτή η άποψη ωστόσο πρέπει να αλλάξει: τα διάφορα καλά και μακροσκελή ακαδημαϊκά δοκίμια που έχουν γραφτεί από κριτικούς για την τηλεόραση μάς δείχνουν πως οι μη ακαδημαϊκές μορφές τέχνης δεν είναι ακατάλληλες για ανάλυση. Κι από την άλλη, για να μπορέσουμε να απολαύσουμε τις ακαδημαϊκά υποστηριζόμενες μορφές τέχνης δεν χρειάζονται, ούτε αυτές ούτε εμείς, την ανάλυση. Κάποιοι, ή μάλλον πολλοί, άκουγαν Μότσαρτ και Μπετόβεν για διασκέδαση, πριν καν υπάρξουν τα μαθήματα θεωρίας της μουσικής· κι αν δεν ήταν έτσι, τα μαθήματα αυτά δεν θα είχαν υπάρξει ποτέ. Κατ’ αντιστοιχία, αν η ποίηση υπήρχε μόνο για να μπορούμε να τη βάζουμε σε διαγωνίσματα και για κανέναν άλλο λόγο, τότε ποτέ κανείς δεν θα την έγραφε.
Χρησιμοποιείστε τις ομοιότητες και τις αναλογίες με τις μη ακαδημαϊκές μορφές τέχνης για να μπορέσετε να διαχωρίσετε την ποίηση –που είναι μια μορφή τέχνης– από τα σχολεία και τα ιδρύματα. Υπάρχουν τρόποι να το κάνετε αυτό σωστά, χωρίς να γίνετε αντιπνευματικοί: μην προσποιηθείτε πως οι στίχοι των τραγουδιών είναι «το ίδιο πράγμα» με την ποίηση που γράφεται για το χαρτί· τα τηλεοπτικά προγράμματα δεν είναι μυθιστορήματα, τα γλυπτά δεν είναι πίνακες ζωγραφικής, και η τζαζ δεν αποτελεί μπαρόκ αντίστιξη, όπως και η μπαρόκ αντίστιξη δεν είναι ροκ εντ ρολ. Όταν στρέφουμε την προσοχή μας μόνο στα καλά παραδείγματα κάθε μορφής τέχνης, μαθαίνουμε πρώτα πώς να την εκτιμάμε, κι έπειτα πώς να την περιγράφουμε – είτε μέσα στο σχολείο είτε έξω από αυτό.
8. ΠΡΩΤΑ ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΙ ΥΣΤΕΡΑ ΟΙ ΖΩΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ (ΑΝ ΥΦΙΣΤΑΝΤΑΙ)
Η ζωή του Τζον Κητς μας κινεί το ενδιαφέρον επειδή έγραψε τα ποιήματά του. Το ίδιο συμβαίνει και για την Ελίζαμπεθ Μπίσοπ, τον Λάνγκστον Χιουζ, τη Σύλβια Πλαθ, τον Τζον Άσμπερυ, τον Ogden Nash (Όγκντεν Νας), τον Λόρδο Ρότσεστερ και σχεδόν για όλους τους ποιητές που μπορεί να διδάξετε. Για να ενδιαφερθούν λοιπόν οι μαθητές σας για το ποίημα ως ποίημα και όχι ως ένα τεκμήριο μιας πολυτάραχης, επεισοδιακής ζωής, θα πρέπει εσείς πρωτίστως να το προσεγγίσετε ως ποίημα. Δώστε τους λοιπόν τα βιογραφικά στοιχεία μόνο εφόσον απαιτούνται· δώστε τους όμως όσα πιο πολλά ποιήματα μπορείτε – μα ένα την κάθε φορά. Δεν εννοώ βέβαια ότι πρέπει να κρύψετε, ή και να σβήσετε, το όνομα του συγγραφέα, αλλά ότι δεν πρέπει να ξεκινάτε με βιογραφία, ή τις συνθήκες, ή τη λογοτεχνική ιστορία («αυτό είναι ρομαντική ποίηση»). Αν το ποίημα τους αρέσει αρκετά, τότε θα θελήσουν εγκαίρως να μάθουν για τον συγγραφέα και για το περιβάλλον του· αν δεν τους αρέσει, για ποιον λόγο να ενδιαφερθούν για τα υπόλοιπα;
Με οδηγό τα ποιήματα αντιμετωπίζεται επίσης και η διάχυτη πλάνη των μαθητών ότι τα πραγματικά ποιήματα μπορούν να γραφτούν μόνο από εξαίρετα, και ιδιαιτέρως ξεχωριστά άτομα· άτομα προνομιούχα ή καταραμένα, που εμείς, οι κοινοί θνητοί, δεν μπορούμε ποτέ να είμαστε. Κι αυτή η πλάνη με την οποία η διαδεδομένη νοοτροπία παρουσιάζει τους ποιητές (ή «ποιητές»: «Τζιμ Μόρισον, Αμερικανός Ποιητής») είναι ό,τι πιο εξοργιστικό. Κάποιοι ποιητές είχαν όντως ανήσυχη, προβληματική ζωή, ενώ πολλοί προέρχονταν από προνομιούχο περιβάλλον (που τους έδωσε την ευκαιρία να διαβάσουν περισσότερο και να μάθουν ξένες γλώσσες), άλλοι όμως έζησαν μια φαινομενικά αδιάφορή ζωή. Ο Λόρδος Μπάιρον πέθανε αγωνιζόμενος για την Ελληνική Επανάσταση, η Lorine Niedecker (Λορίν Νίντεκερ) ήταν για ένα διάστημα καθαρίστρια σε νοσοκομείο.
9. ΕΝΘΑΡΡΥΝΕΤΕ ΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΠΟ ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΤΟΥΣ ΔΙΝΕΤΕ
Εφόσον στο χρονοδιάγραμμά σας υπάρχει ελεύθερος χρόνο και κενό, θα σας βοηθήσει αρκετά το ζητήσετε από τους μαθητές σας να φέρουν στην τάξη ποιήματα που ήδη τους αρέσουν. Και μολονότι δεν πρέπει να αφήσετε τις επιλογές τους να μονοπωλήσουν το μάθημά σας, είναι σημαντικό να τους ωθήσετε να διαβάσουν παραπάνω πράγματα από αυτά που ορίζει το πρόγραμμα σπουδών σας. Μπορείτε να μοιράσετε στους μαθητές σας μια λίστα με διαδικτυακές ανθολογίες και λογοτεχνικά περιοδικά, που θα τους χρησιμεύσουν ως πηγές, και να ζητήσετε από τον καθένα να παρουσιάσει το ποίημα που προτιμάει. Η πληθώρα των διαδικτυακών περιοδικών, στα οποία μπορούν να ανατρέξουν και όταν είναι στο σχολείο και χωρίς να ξοδέψουν χρήματα, κάνει αυτού του είδους τις εργασίες ευκολότερες.[3]
10. ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΕΛΙΚΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΝΤΑΙ
Παρόλο που μέχρι τώρα σας παροτρύνω, από τη μία, να δίνετε βάρος στις προτιμήσεις των μαθητών σας αλλά και στην ανάπτυξη και εξέλιξή τους και, από την άλλη, να ασχολείστε με μεμονωμένα ποιήματα (κι όχι με ολόκληρο το έργο των ποιητών), θα πρέπει, συγχρόνως, να έχετε πάντα κατά νου πως υπάρχουν εμπειρίες που μπορούν να συμβούν, και ανακαλύψεις που μπορούν να γίνουν, μόνο μέσω του έργου των σημαντικών προσωπικοτήτων της τέχνης.
Συνεχίζουμε να διαβάζουμε Σαίξπηρ και Τζον Ντον και Γουόλτ Γουίτμαν και Έμιλι Ντίκινσον και Τόμας Χάρντι, και πιθανότατα θα συνεχίσουμε να διαβάζουμε Ελίζαμπεθ Μπίσοπ και James K. Baxter (Τζέιμς Κ. Μπάξτερ) και Γερτρούδη Στάιν και Λάνγκστον Χιουζ και Τζον Άσμπερυ και Φίλιπ Λάρκιν, επειδή: (α) μας παρέχουν γνώση και σοφία, (β) προσθέτουν ήχους και σχήματα λόγου στη γλώσσα, (γ) μας δίνουν τη δυνατότητα να δούμε την πραγματικότητα πιο έντονα και καθαρά, (δ) μας επιτρέπουν να δραπετεύσουμε από αυτήν πιο πιστευτά και χωρίς να θυσιάσουμε τη νοημοσύνη μας, και (ε) γιατί χρησιμοποιούν τις υφιστάμενες μορφές και τα υπάρχοντα σχήματα με εξαιρετικό σεβασμό, βαρύτητα, ικανότητα, ακρίβεια, τόλμη και ζωντάνια. Η εμπειρία μού έχει δείξει πως όσοι τα διαβάζουν προσεκτικά και με ενδιαφέρον, θέλουν να συνεχίσουν να τα διαβάζουν και να τα ξαναδιαβάζουν. Επομένως, θεωρώ πως είναι μέρος της δουλειάς σας, όπως ακριβώς είναι και μέρος και της δικής μου δουλειάς, να προκαλέσετε περισσότερες τέτοιες εμπειρίες.
⸙⸙⸙
*Η Stephanie Burt είναι ποιήτρια, κριτικός λογοτεχνίας και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.
[1] Στην ενότητα αυτή η Μπαρτ προτείνει τα ακόλουθα βιβλία: α) γενικά για την αμερικανική ποίηση The Norton Anthology of Poetry και τον πρώτο τόμο του The Norton Anthology of Modern and Contemporary Poetry (για την ποίηση στις αρχές του εικοστού αιώνα), β) για τη σύγχρονη ποίηση προτείνει να διαβαστούν μαζί ανθολογίες των J.D. McClatchy και του Paul Hoover, αντίστοιχα, ενώ για την ποίηση παλαιότερων περιόδων αυτές που έχουν επιμεληθεί ο Alastair Fowler, ο John Hollander, η Isobel Armstrong ή ο Christopher Ricks, γ) για τα εγχειρίδια θεωρίας της ποίησης προτείνει τα βιβλία της Helen Vendler, Poems, Poets, Poetry και της Mary Kinzie A Poet’s Guide to Poetry, αντίστοιχα.
[2] «Πώς να σε πω – καλοκαιριάτικο πρωί»: σε μετάφραση του Διονύση Καψάλη, από το Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, Εικοσιπέντε σονέτα, εκδόσεις Άγρα. «Τα μάτια της αγάπης μου ωχριούν μπροστά στον ήλιο»: σε μετάφραση της Λένιας Ζαφειροπούλου από το William Shakespeare, Τα σονέτα, εκδόσεις Gutenberg.
[3] Εδώ προτείνονται αρκετά διαδικτυακά περιοδικά μεταξύ των οποίων τα: Poetry Foundation (www.poetryfoundation.org), Academy of American Poets (www.poets.org) και British Poetry Library (www.poetrylibrary.org.uk).
