Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στον εγχώριο εκδοτικό κόσμο ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για την queer λογοτεχνία, και ευρύτερα την queer τέχνη[2]. Μεγάλης εμβέλειας εκδοτικοί οίκοι, όπως η Διόπτρα, ο Καστανιώτης, το Μεταίχμιο, οι εκδόσεις Πόλις, ο Ίκαρος, ο Πατάκης κ.ά.[3], διευρύνουν τις προτάσεις τους και σε Έλληνες και σε μεταφρασμένους LGBTIQ+ (lesbian, gay, bisexual, trans, intersex, queer) συγγραφείς. Από τους Έλληνες δημιουργούς ξεχωρίζει η περίπτωση τ@ Sam Albatros. Το βιβλίο τ@ ίδι@ Ελαττωματικό αγόρι, που κυκλοφόρησε το 2021 από τις εκδόσεις Εστία, τοποθετεί στο κέντρο της αφήγησης την αγία ελληνική οικογένεια και τις σχέσεις μεταξύ των μελών της. Με σημαντική και ενεργή δράση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, @ Sam Albatros διεύρυνε το αναγνωστικό κοινό της queer λογοτεχνίας στη χώρα μας, υπερβαίνοντας μάλιστα τον σκόπελο της κριτικής και των κριτικών. Από τη μεταφρασμένη queer λογοτεχνία, το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού φαίνεται να μονοπώλησε την περασμένη χρονιά (2021) η περίπτωση του Ocean Vuong (Νυχτερινός ουρανός με τραύματα εξόδου· Στη γη είμαστε πρόσκαιρα υπέροχοι), ο οποίος παρουσιάστηκε από τον εκδοτικό οίκο Gutenberg, που το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής του αφορά πανεπιστημιακά και ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος συγγράμματα, ως το απόλυτο queer φαινόμενο της εποχής μας, που επιδίδεται σε μια γραφή μεταποικιοκρατική και βαθιά πολιτική.
Αλλά και μικρότερης εμβέλειας εκδοτικοί οίκοι, όπως το Βακχικόν, η Θράκα, ο Στιγμός με το έργο του Ευά Παπαδάκης μερακλίνα κουκιμπιμπέρισσα ομπλαντί, που συνιστά ένα από τα σημαντικότερα βιβλία της queer ποίησης στη χώρα μας[4], καθώς και οι Αντίποδες, φαίνεται να επενδύουν στην κυκλοφορία κειμένων με queer περιεχόμενο. Για τον τελευταίο εκδοτικό δεν γίνεται να μην αναφέρουμε την περίπτωση του Γάλλου συγγραφέα Édouard Louis, με ένα από τα κείμενά του να γνωρίζει και επιτυχία επί σκηνής στο Εθνικό Θέατρο το 2019 (βλ. Να τελειώνουμε με τον Εντύ Μπελγκέλ, σε σκηνοθεσία Ηλία Αδάμ).
Με βάση όλα τα παραπάνω καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η εκδοτική κίνηση στη χώρα μας αποπνέει την αίσθηση μιας μεγαλύτερης από ποτέ αναγνώρισης queer συγγραφέων. Μάλιστα, δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστούμε ότι αυτή είναι η χρυσή εποχή της queer λογοτεχνίας στην Ελλάδα. Κατά πόσο, όμως, αυτό είναι αληθές; Το να ισχυριστούμε ότι βρισκόμαστε σε μια χρυσή εποχή queer εκδόσεων στην Ελλάδα –αλλά και στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο– είναι ένας αμφιλεγόμενος ισχυρισμός. Σε θεσμικό επίπεδο διάχυτος είναι ένας συντηρητισμός, επομένως η άποψη ότι κάτι προοδευτικό συμβαίνει στον εκδοτικό χώρο είναι αβάσιμη. Πράγματι, στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής πολλά queer βιβλία αντιμετωπίζονται με καχυποψία εν μέσω ενός κύματος αντι-LGBTIQ+ νόμων λογοκρισίας και απαγόρευσης, που αποτελούν την επιτομή της πρόσφατης ψήφισης του νομοσχεδίου «Don’t Say Gay» στη Φλόριντα[5]. Αλλά και στη Ρωσία, τον Οκτώβριο του 2022 οι βουλευτές ενέκριναν την επέκταση της απαγόρευσης της προπαγάνδας των μη παραδοσιακών σεξουαλικών σχέσεων. Η νομοθεσία επεκτείνει τον ισχύοντα νόμο του 2013 που απαγόρευε την προώθηση της ομοφυλοφιλίας στα παιδιά, καλύπτοντας πλέον και τους ενήλικες. Η απεικόνιση queer σχέσεων στη λογοτεχνία, στα μέσα ενημέρωσης, στο διαδίκτυο και σε ταινίες και διαφημίσεις θα εμπίπτει στην απαγόρευση αυτή. Γνωστή ακόμα είναι η περίπτωση της Πολωνίας, χώρα η οποία υποστηρίζει δήμους και περιφέρειες στην επικράτειά της απαλλαγμένες από την LGBTIQ+ ιδεολογία, ενώ στην Τσετσενία τα τελευταία χρόνια πραγματοποιείται ένα πογκρόμ κατά των queer ατόμων, που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων βασανιστήρια σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και δολοφονίες.
Στην Ελλάδα μπορεί να μην ισχύουν οι παραπάνω νόμοι και να μην υιοθετούνται παρόμοιες πολιτικές ή/και στρατηγικές εξόντωσης, ωστόσο η χώρα μας το τελευταίο χρονικό διάστημα έρχεται αντιμέτωπη καθημερινά με υποθέσεις γυναικοκτονιών, βιασμών, ενδοοικογενειακής βίας και κακοποίησης. Επομένως η όποια συζήτηση σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο για δικαιώματα και ορατότητα των queer ατόμων έρχεται σε δεύτερη μοίρα, ενώ δεν λείπουν και περιστατικά ομοφοβίας και τρανσφοβίας που εντείνουν την επισφάλεια, με νωπή ακόμα στη μνήμη μας την άγρια δολοφονία του/της Ζακ/Ζάκι Κωστόπουλου στην οδό Γλάδστωνος τον Σεπτέμβριο του 2018.[6]
Αυτό, λοιπόν, που παρατηρούμε είναι ότι οι Έλληνες εκδότες προσεγγίζουν πτυχές από την queer ζωή, προσφέροντας στο αναγνωστικό κοινό queer αφηγήσεις με κοινή αφετηρία το τραύμα και τη θλίψη, παραμερίζοντας σε μεγάλο βαθμό τη χαρά, το queer σεξ και την υπονόμευση που προσφέρει το queer σε όλα τα επίπεδα. Με άλλα λόγια, φαίνεται να παγιώνονται θεματικές στερεοτυπίες στις επιλογές των εκδοτών, με σημαντικότερη την αναφορά στην οικογένεια και στους δεσμούς των μελών της (Édouard Louis, Να τελειώνουμε με τον Εντύ Μπελγκέλ, μτφ. Μιχάλης Αρβανίτης, Αντίποδες, Αθήνα 2018. Stuart Douglas, Σάγκι Μπέιν, μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, Μεταίχμιο, Αθήνα 2021. Marieke-Lucas Rijneveld, Δυσφορεί η νύχτα, μτφ. Άγγελος Αγγελίδης & Μαρία Αγγελίδου, Ίκαρος, Αθήνα 2021), στον κοινωνικό αποκλεισμό (Carolin Emcke, Ο δικός μας πόθος, μτφ. Δημήτρης Δημοκίδης, Πόλις, Αθήνα 2021), στην απώλεια συντρόφων, στην αδυναμία εξωτερίκευσης επιθυμιών και συναισθημάτων (Ocean Vuong, Στη γη είμαστε πρόσκαιρα υπέροχοι, μτφ. Έφη Φρυδά, Gutenberg, Αθήνα 2021), ακόμη και στον φυσικό ή συμβολικό θάνατο (Ann Cleeves, Άλμπατρος, μτφ. Παλμύρα Ισμυρίδου, Κλειδάριθμος, Αθήνα 2022. Adam Silvera, Στο τέλος πεθαίνουν και οι δύο, μτφ. Βαγγέλης Γιαννίσης, Διόπτρα, Αθήνα 2022). Αναμφίβολα, οι αφηγήσεις αυτές είναι κάτι παραπάνω από απαραίτητες και σημαντικές, κυρίως αν αναλογιστούμε τον ενδυναμωτικό τους χαρακτήρα και τον αντίκτυπο που έχουν στη διαδικασία της εξομολόγησης και της παρρησίας.
Ωστόσο, χρειαζόμαστε και κείμενα τα οποία βρίσκονται σε ανοικτό διάλογο και με την περφόρμανς, την ψηφιακή ζωή, την πολιτική του σώματος, ακόμα και με την ελληνική παράδοση και ιστορία. Κείμενα καλλιτεχνών όπως το Mochi και η Πρόκνη που δεν έχουν την αντίστοιχη δυναμική παρουσία στον χώρο των εκδόσεων. Κείμενα όπως του ποιητή Λεύκιου, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αυτογκόλ, και στα οποία διασταυρώνεται η λαϊκή κουλτούρα με την τρέχουσα queer συνείδηση. Ακόμα και τα δυσεύρετα πλέον κείμενα του Βασίλη Νούλα, με λιγοστά να κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης, στα οποία κυριαρχεί το ανατρεπτικό χιούμορ, το queer σεξ και η αστική ηθική του queer υποκειμένου[7].
Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι το γεγονός ότι από τη χώρα μας, και κατ’ επέκταση από τον εκδοτικό της κόσμο, απουσιάζει η queer γενεαλογία, με την ταυτόχρονη δημιουργία ενός ενιαίου και ουσιαστικού queer αρχείου. Απουσιάζουν εκδόσεις που κάνουν αναφορά σε κουλτούρες της εγχώριας queer κοινότητας, ή ακόμη και στη σύγχρονη εμπειρία της ασθένειας του AIDS[8]. Μην ξεχνάμε ότι το queer γεννήθηκε μέσα από τις φωνές των ασθενών και θυμάτων του HIV/AIDS στην Αμερική των αρχών της δεκαετίας του 1990. Και αν κυρίαρχη φαντάζει η gay εμπειρία στις περισσότερες εκδόσεις –ταυτισμένη σε μεγάλο βαθμό με την queer, αυτό συμβαίνει καθώς απουσιάζει σε σημαντικό βαθμό η λεσβιακή μαρτυρία, καθώς και η trans. Εξάλλου, χρειαζόμαστε περισσότερες αφηγήσεις και βιβλία συγγραφέων που ιστορικά έχουν αποδώσει μια λοξή/queer ματιά στον κόσμο, μια διαφορετική οπτική των πραγμάτων. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τέτοια κείμενα θα μπορούσαν να προσφέρουν ορατότητα αλλά και να μας εκπαιδεύσουν σχετικά με μειονότητες που υφίστανται ακόμα επίθεση στα θεμελιώδη νομικά δικαιώματά τους.
Πέρα, όμως, από κάθε «φιλολογική» συζήτηση, ο οικονομικός αντίκτυπος και οι απολαβές –μιας και το βιβλίο αποτελεί εμπορικό προϊόν– διαμορφώνουν ή όχι μια χρυσή εποχή. Δεν αρκεί να αγοράζουμε και να καταναλώνουμε ένα ασυμβίβαστο βιβλίο για queer, αλλά να δίνουμε σε αυτ@ τ@ συγγραφ@ αρκετά χρήματα για να μπορούν να υπάρχουν. Το ζήτημα αυτό θίγει επανειλημμένα @ Sam Albatros στις διαδικτυακές του αναρτήσεις, με τ@ ίδι@ να σχολιάζει δικαίως τους ταξικούς και οικονομικούς περιορισμούς που έχει να αντιμετωπίσει στην προσπάθειά του να αφοσιωθεί στο συγγραφικό και καλλιτεχνικό του έργο.
Κλείνοντας, δεν χωρά αμφιβολία ότι στον εγχώριο εκδοτικό κόσμο υπάρχει μια αυξημένη ορατότητα όσον αφορά το queer βίωμα. Οι εκδοτικοί οίκοι φαίνεται να έχουν κατανοήσει σε μεγάλο βαθμό ότι «βρισκόμαστε σε μια ιστορική στιγμή κατά την οποία ιδέες και ιστορίες ανθρώπων που δεν βρίσκονται στο επίκεντρο εισέρχονται στο mainstream, καθώς γίνεται όλο και πιο σημαντικό για τους μη περιθωριοποιημένους ανθρώπους να κατανοήσουν τη ζωή των περιθωριοποιημένων»[9]. Βέβαια, ο χρόνος θα δείξει αν αυτό αποτελεί μια πρόσκαιρη τάση, που θέλει τους εκδοτικούς να βγάζουν ένα ή δύο queer βιβλία τον χρόνο. Επίσης, ο χρόνος θα δείξει αν το αναγνωστικό κοινό της χώρας έχει εκπαιδευτεί τόσο ώστε να αντιλαμβάνεται το διακύβευμα όλων αυτών των queer αφηγήσεων. Δεν πρόκειται για απλή κατανάλωση ιστοριών, αλλά για τη συγκρότηση ενός ευρύτερου σώματος απαξιωμένων εμπειριών που αποζητούν λίγο φως.
[1] Το παρόν κείμενο επικοινωνεί ανοικτά και σε πολλά επίπεδα με το άρθρο της Amelia Abraham «Is This the Golden Era of Queer Literature», όπως δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική έκδοση της αμερικάνικης Vogue, στις 24 Ιουνίου 2022 (βλ. εδώ). Η αρθρογράφος με εύστοχα και επίκαιρα παραδείγματα από τον εκδοτικό χώρο των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, και συνομιλώντας παράλληλα με queer συγγραφείς όπως οι Carmen Maria Machado και Paul Mendez, διαμορφώνει την άποψή της περί ουσιαστικής –και όχι αποκλειστικά εμπορικής– queer ορατότητας.
[2] Στο ίδιο συμπέρασμα φαίνεται να καταλήγει και η Βαρβάρα Ρούσσου. Βλ. αναλυτικά, «Queer λογοτεχνία – προτάσεις ανάγνωσης και απορίες “είδους”».
[3] Ενδεικτικά να αναφέρω ορισμένους τίτλους, όπως: Robert Jones, Jr., Οι προφήτες, μτφ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, Διόπτρα, Αθήνα 2022, Carolin Emcke, Ο δικός μας πόθος, μτφ. Δημήτρης Δημοκίδης, Πόλις, Αθήνα 2021, Emmanuelle Bayamack-Tam, Αρκαδία, μτφ. Χαρά Σκιαδέλλη, Πόλις, Αθήνα 2021, Pedro Lemebel, Φοβάμαι, ταυρομάχε, μτφ. Κώστας Αθανασίου, Καστανιώτης, Αθήνα 2021. Για περισσότερα, βλ. Πέτρος Αλεξανδρής, «22+2 queer βιβλία για να διαβάσεις στις διακοπές (και όχι μόνο)».
[4] Βλ. αναλυτικά, Χαράλαμπος Οταμπάσης, «Queer ποίηση τώρα – Η περίπτωση του Ευά Παπαδάκης».
[5] Σύμφωνα με το εν λόγω νομοσχέδιο οι γονείς και όχι οι δάσκαλοι θα πρέπει να μιλούν στα παιδιά τους για θέματα σχετικά με το φύλο τους ή τη σεξουαλικότητά τους, κατά τα πρώτα χρόνια της μόρφωσής τους. Απαγορεύονται, λοιπόν, στη Φλόριντα τα μαθήματα σχετικά με τον σεξουαλικό προσανατολισμό σε παιδιά ηλικίας από 5 έως 9 ετών. Επίσης, θεωρείται πως δεν είναι σωστό τα παιδιά να λαμβάνουν σχετικά μηνύματα, μέσω ψυχαγωγικού περιεχομένου. Βλ. αναλυτικά, Amber Phillips, «Florida’s Law Limiting LGBTQ Discussion in Schools, Explained», The Washington Post, 1.4.2022.
[6] Βλ. αναλυτικά, Αθηνά Αθανασίου, Γρηγόρης Γκουγκούσης & Δημήτρης Παπανικολάου (επιμ.), Κουήρ πολιτική/ Δημόσια μνήμη: 30 κείμενα για τον Ζακ, Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ, Αθήνα 2020.
[7] Βλ. Χαράλαμπος Οταμπάσης, «Στο πάρκο των ανώμαλων»: μιλώντας για τη σεξουαλική επιθυμία, την ηθική της ετερότητας και το cruising στην ελληνική queer ποίηση», Yusra, τχ. 12, Φεβρουάριος 2022, σ. 36-39.
[8] Βλ. Χαράλαμπος Οταμπάσης, «HIV/AIDS και ομοφυλοφιλία στη σύγχρονη ελληνόφωνη ποίηση», Ερωφίλη, τχ. 2, ΕΚΠΑ, Μάρτιος 2022, σ. 144-166.
[9] Η άποψη αυτή αποτελεί θεμελιώδη αρχή στο κείμενο της Amelia Abraham. Μιλώντας για «περιθώριο» και «περιθωριοποιημένους» γίνεται άμεση αναφορά στη θεσμική υποεκπροσώπηση των queer ατόμων ανά τον κόσμο αλλά και στις καθημερινές δυσκολίες που έχουν να αντιμετωπίσουν. Ενδεικτικό αυτής της τάσης θα μπορούσε να είναι το βιβλίο του Paul B. Preciado Είμαι το τέρας που σας μιλά: Αναφορά σε μια ακαδημία ψυχαναλυτών (μτφ. Αναστασία Ελευθερίου, Αντίποδες, Αθήνα 2022). Πρόκειται για την ομιλία του ίδιου στο ετήσιο συνέδριο της Σχολής του φροϋδικού αιτίου στο Παρίσι το 2019, όπου καταγγέλλει μεταξύ άλλων «τη βία της γλώσσας του Φρόιντ και του Λακάν, τη συμμαχία της ψυχανάλυσης με τα δυτικά αποικιοκρατικά συστήματα που συνεχίζουν να καταπιέζουν το διαφορετικό, την παγκόσμια νεκροπολιτική που καταδικάζει σε θάνατο ή στην κοινωνική περιθωριοποίηση όσους αντιστέκονται στους νόμους της υποχρεωτικής ετεροφυλοφιλίας, την ελλιπή αναγνώριση των θεμελιωδών δικαιωμάτων για όποιον αποφασίζει να προβεί σε μια φυλομετάβαση, την απουσία μιας νέας επιστημολογίας που να επιτρέπει την κοινωνική και πολιτική αναγνώριση κάθε έμψυχου σώματος, δίχως η απόδοση εκείνου ή του άλλου φύλου να είναι η συνθήκη που να καθιστά εφικτή την ύπαρξή του». Βλ. αναλυτικά, Παναγιώτης Τσιαμούρας, «Για μια νέα μορφή ζωής», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 1.5.2022.