Θέατρο: Δίχως Άγιο προστάτη
Από αρχαιοτάτων, ο εγχώριος Διόνυσος φιλοδώρησε στον Τόπο μια Γιορτή που έκτοτε καλά κρατεί. Η Γιορτή, η οποία συνοψίζεται στη λέξη «Θέατρο» (λέξη διεθνής και προσφιλής στο παγκόσμιο λεξιλόγιο), προϊόντος του χρόνου, διαδόθηκε όπου γης. Την σήμερον και στα καθ’ ημάς, βιώνοντας το Ελληνικό θέρος ο κάτοικος της χώρας ή ο επισκέπτης, διαπιστώνει την διεσπαρμένη προαιώνια Γιορτή: Θεατρικές παραστάσεις διασκορπισμένες σε όλην την Επικράτεια, όπου η σχέση προσώπου: (υποκριτή/χαρακτήρα) προς πρόσωπο: (θεατής /Κοινό) εξακολουθεί να υφίσταται ισχυρή και αμετάβλητη.
Στις νεώτερες εποχές η Γιορτή αυτή αν και δεν απέκτησε προστάτη Άγιο (και διότι υπήρξε κατά καιρούς και τόπους εξοβελιστέα από τον κοινωνικό και πολιτισμικό βίο) παρέμεινε ωστόσο εξόχως (και παραδόξως;) αγαπητή στον τόπο που τη γέννησε. Έγινε κάτι σαν «εθνική τέχνη» μας: Έτσι, η Πρωτεύουσά μας εκτιμάται ως ένα σημαντικότατο Θεατρικό Κέντρο, ενώ η Περιφέρειά μας εξελίσσει και ισχυροποιεί ένα πλούσιο και πολυπλόκαμο σύστημα αξιοσημείωτων, εντοπίων θεατρικών δράσεων, με ποικίλες αφορμές.
Θέατρο με τη γεύση της Στάχτης.
Φέτος το καλοκαίρι, παρά τη γεύση της Στάχτης και τη διάχυτη οσμή του Καπνού, που καγχάζουν νυχθημερόν την εξοργιστική αφροντισιά της Κοινωνίας μας (και κυρίως των ανευθυνο-υπεύθυνων: Κράτους, Υπηρεσιών, Δήμων κ.ά. φορέων και προσώπων) νιώσαμε την τραγική αναποτελεσματικότητα των ιθυνόντων, την απαράδεκτη αδιαφορία για τον «προστατευόμενο» δασικό πλούτο (που απεδείχθη εγκληματικά απροστάτευτος), τόσα και τόσα αποτρόπαια συμβάντα (την καταστροφική πύρινη «πολιορκία» πόλεων, χωριών, οικισμών, ζωών, υποδομών, περιουσιών) απέναντι στα οποία δεν υπάρχει καμία (απολύτως, καμία!) δικαιολογία.
Σε αυτό το νοσηρό κλίμα, το θέατρο –οι θεατρικές παραστάσεις– διήνυσαν τη συνήθη θερινή πορεία τους, mutatis mutandis. Κάποτε μάλιστα δημιουργήθηκαν «σκάνδαλα» στα επίσημα θεατρικά «βήματα» για μετρίως βαρυγδούπες παραστάσεις και μάλιστα διατυπώθηκαν θορυβωδώς απόψεις από –ορισμένως– «οπαδοποιημένα» Κοινά. Σε γενικές γραμμές οι περιοδεύουσες θεατρικές παραστάσεις βρήκαν πρόθυμο «βήμα» σε δημοτικές, περιφερειακές ή αυτόνομες διοργανώσεις, δημιουργώντας μία ευδόκιμη, αποκεντρωμένη εικόνα θεάτρου, προσθέτοντας παλμό στις, όλο και θερμότερες νύχτες, του ελληνικού θέρους.
Αλλά το παρόν πεδίο αναφοράς δεν ασχολείται με τις «επίσημες» σκηνές, αυτές που ονομάζουμε συνολικά επαγγελματικές (τις καλώς ή κακώς και αδρώς ή πλημμελώς χρηματοδοτούμενες εξ ολοκλήρου ή εν μέρει από το κρατικό ταμείο ή από άλλη θορυβώδη χορηγική χρηματοδότηση ή και, απλώς, εξ ιδίων πόρων, πενιχρή). Επίσης δεν γίνεται λόγος για τα –κατά γενική ομολογία– υποβαθμιζόμενα ΔηΠεΘε ως επισήμως χρηματοδοτούμενους επαγγελματικούς φορείς (αν και σε ορισμένες – ολίγες– περιπτώσεις ευνοούν και προωθούν την ερασιτεχνική δημιουργία).
Αναφέρομαι στις εντόπιες, τις ερασιτεχνικές θεατρικές δράσεις, αυτές που απηχούν –με όλο και μεγαλύτερη συχνότητα– αυθεντικές εκφάνσεις θεατρικής ζωής των μικρών πόλεων, δηλαδή αυτές που δημιουργούνται, υπάρχουν, δραστηριοποιούνται στην περιφέρεια της Περιφέρειας! Η «καταιγιστική» –τα τελευταία τουλάχιστον 30 χρόνια– ερασιτεχνική δραστηριότητα σε μεγάλες, μεσαίες, μικρές και μικρότερες πόλεις και κοινότητες της ελληνικής Περιφέρειας, εξελίσσεται σε φαινόμενο.
Αυθεντικές εκφάνσεις
Εξ επιστημονικού αντικειμένου αλλά και προσωπικού ενδιαφέροντος καθώς και καλλιτεχνικής εμπειρίας παρακολουθώ –όσο μού είναι δυνατόν– την ερασιτεχνική θεατρική δραστηριότητα. Εξ αρχής διαπιστώνω ότι δεν θα συναντήσουμε εύκολα μικρή ή μεγάλη κοινότητα που να μη διαθέτει ή να μην καυχιέται για την παρελθούσα, την παρούσα ή την προϊούσα ερασιτεχνική θεατρική ιστορία της! Αυτή η δύσκολη και πολλαπλώς επίπονη αλλά και «θεραπευτική/απελευθερωτική», δημιουργική, συλλογική δράση: η θεατρική παράσταση, βρίσκει πρόθυμους εκφραστές στα πρόσωπα νέων κυρίως (αλλά συχνά και όλων των ηλικιών) μεταξύ των μελών ευρύτερων κοινωνικών ομάδων (με κοινό χαρακτήρα εντοπιότητας, επαγγέλματος, ιδιότητας κ.ά.). Αυτό συμβαίνει με μεγαλύτερη συχνότητα και επιτυχία εκεί όπου η έννοια Κοινότητα είναι ακόμα ζωντανή και λειτουργική, οπότε η θεατρική ομάδα φαίνεται να απηχεί ευθέως τις ανάγκες και τις επιδιώξεις του Κοινού της. Οι ερασιτεχνικές παραστάσεις, ιδίως στις μικρότερες πόλεις, υποστηρίζονται άμεσα από την Κοινότητα, καθώς όσοι αποτελούν την ερασιτεχνική ομάδα είναι αναγνωρίσιμα μέλη της, «σαρξ εκ της σαρκός» της. Εξ άλλου, σοβαρό μερίδιο στην επιβίωση αυτών των θιάσων έχει η υποστήριξη των φορέων αναφοράς (τοπικών και άλλων) οι οποίοι –άλλος λίγο κι άλλος πολύ και για ποικίλους λόγους– προσφέρουν συχνά υποστήριξη υλική (χρηματική ή υποδομών), η οποία λειτουργεί ως αναγνώριση και ενθάρρυνση των ερασιτεχνικών θεατρικών ομάδων.
Καταθέτω μια σύντομη προσωπική εκτίμηση για τους λόγους που συντηρούν την ευρωστία του ερασιτεχνικού θεάτρου: α) Η εδραιωμένη αγάπη του ελληνικού κοινού για το ερασιτεχνικό θέατρο και η παλαιότατη παράδοσή του στην Ελλάδα. β) Η ερασιτεχνική παράσταση ως προσφιλής μορφή «εθιμικής» μέθεξης, που περιέχεται στην κοινή συγκέντρωση (τοπική, επαγγελματική, πνευματική κ.ά.). γ) Η επιβεβαίωση του ανήκειν στην κοινότητα, μέσω του γλωσσικού, εκφραστικού, ιστορικού βιώματος, όπως αυτό κατατίθεται στην ερασιτεχνική παράσταση. δ) Η αποδοχή και η υποστήριξη του «οικείου» κατορθώματος που σημαίνεται δια της παράστασης, δηλαδή η ζωντανή, η ενεργή σχέση του Κοινού με «τα δικά του παιδιά». ε) Η ενίσχυση της σημασίας του θεάτρου και η αύξηση των ανθρώπων που ασχολούνται με το θέατρο. (Υπογραμμίζεται ο σημαντικός ρόλος που διαδραματίζουν τα 4 Πανεπιστημιακά Τμήματα Θεατρικών Σπουδών της χώρας, καθώς και η παρουσία –έστω και περιορισμένη– των θεατρολόγων στην εκπαίδευση). στ) Σε πολλές περιπτώσεις εκδηλώνεται από φορείς της τοπικής κοινωνίας ουσιαστική μέριμνα (οικονομική, υλικοτεχνική, επαγγελματική παρουσία του «ειδικού»). Έτσι υπάρχει γενικότερη ενίσχυση/«υιοθέτηση» της ομάδας από τον/τους τοπικούς φορείς με στόχο τον πολιτισμικό εμπλουτισμό, την πνευματική αναβάθμιση της τοπικής Κοινότητας. ζ) Το ενδιαφέρον της τοπικής κοινότητας για προβολή και διάχυση της δράσης της δια του θιάσου σε άλλες κοινότητες.
Όπως και να έχει, η ερασιτεχνική θεατρική δραστηριότητα ευημερεί και μακροημερεύει.
Αντι-κύκλωμα: Συναντήσεις. Παραστάσεις. Πανελλήνια φεστιβάλ
Οι πολλοί ερασιτεχνικοί θίασοι της Περιφέρειας έχουν ανάγκη από την επαφή μεταξύ τους. Χρειάζεται να αλληλο-γνωρίζονται, να ανταλλάσσουν εμπειρίες, να μαθαίνουν από τα λάθη, τις παραλείψεις και τις επιτυχίες των άλλων, να παρακολουθούν τις εξελίξεις, να πλουτίζουν τις τεχνικές τους, να προβάλλουν τις επιδιώξεις τους, να αναβαθμίζουν το ρεπερτόριό τους. Παλαιοτέρα, κατά τις πρώτες μεταπολιτευτικές δεκαετίες υπήρχε μέριμνα σε θεσμικό επίπεδο (κεντρικό και περιφερειακό από επίσημους αλλά και ανεπίσημους φορείς). Τότε λάμβαναν χώρα πολλές και συχνές συναντήσεις και ποικίλες επαφές μεταξύ των ερασιτεχνικών ομάδων με σεμινάρια, διδασκαλίες, διαγωνισμούς (μαθητικές, φοιτητικές, επαγγελματικές, τοπικές κ.ά. ομάδες καθώς και επαφή/διδασκαλία από ειδικούς καλλιτέχνες του Θεάτρου και των συνοδών Τεχνών). Καθώς αυτά δεν υφίστανται πλέον (παρά μόνον περιορισμένα και σε ειδικές περιπτώσεις και από ελάχιστους φορείς), θα ήταν αναμενόμενος ο σταδιακός περιορισμός της ερασιτεχνικής θεατρικής δραστηριότητας.
Αντιθέτως, ιδίως από τη δεκαετία του 1990 και μετά, οι ερασιτεχνικές ομάδες πληθύνονται και εδραιώνονται όλο και περισσότερο στη συνείδηση των τοπικών αναφορών τους. Αυτό το «αντιφατικό» φαινόμενο χρειάζεται να μελετηθεί και να διερευνηθεί βαθύτερα. Ακόμα και σε επίπεδο αριθμών μπορεί να πιστοποιηθεί αυτή η άνθιση καθώς ένα πλήθος ερασιτεχνικών θιάσων (άνω των 45 κατά μέσον όρο) θέτουν κάθε φορά υποψηφιότητα για πρόκριση της συμμετοχής τους σε κάθε ένα από τα πολλά πανελλήνια Φεστιβάλ ερασιτεχνικού θεάτρου, τα οποία επιμένουν με σταθερότητα, μεγαλώνουν σε διάρκεια και αυξάνονται σε αριθμό. Αναφέρομαι σε ορισμένα παραδείγματα του αντι-κυκλώματος που σημαίνουν τα οργανωμένα Φεστιβάλ ερασιτεχνικού θεάτρου, αφού εκεί συναντώνται οι θίασοι που έχουν επιλεγεί, εν μέρει γνωρίζονται μεταξύ τους (εξαιρώ τα αντίστοιχα φεστιβάλ των μεγάλων Δήμων: Δήμων της Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Πάτρας, Ιωαννίνων κ.ά.).
Ενδεικτικά αναφέρομαι στα πλέον περιφερειακά και σε αυτά που φιλοξενούν πανελλήνιες συμμετοχές. Το πρώτο ιστορικό Φεστιβάλ ερασιτεχνικού θεάτρου πανελλήνιου ενδιαφέροντος έγινε στην Ιθάκη. Εγκαινιάστηκε το 1975 με αξιόλογους θιάσους και συμμετοχή πολλών και σπουδαίων ανθρώπων του Θεάτρου. Αυτό το μικρό νησί φιλοξένησε διαγωνιζόμενους θιάσους για 21 χρόνια, ως το 1998, οπότε έπαυσε για να επανενεργοποιηθεί και πάλι από πέρσι. Στις εσχατιές της χώρας, στην Ιεράπετρα για 11η χρόνια πραγματοποιείται ένα πλούσιο σε συμμετοχές φεστιβάλ ερασιτεχνικού θεάτρου, επίσης πανελλήνιου ενδιαφέροντος. Κατά παρόμοιο τρόπο, για 24 χρόνια στην Ορεστιάδα διοργανώνεται πανελλήνιο φεστιβάλ ερασιτεχνικού θεάτρου. Ομοίως και στην Κόρινθο, λαμβάνει χώρα μια από τις παλαιότερες πανελλήνιες φεστιβαλικές διοργανώσεις για 19 χρόνια (με ορισμένες διακοπές). Για 13 συνεχή έτη διοργανώνεται το πανελλήνιο φεστιβάλ Διστόμου. Το νεότερο αλλά εξαιρετικό σε ποιότητα φεστιβάλ Μονεμβασίας, στους Μολάους συμπλήρωσε φέτος 7 έτη πανελλήνιας διοργάνωσης, ενώ το μακροβιότερο και διασημότερο όλων, το Πανελλήνιο Φεστιβάλ Καρδίτσας αγγίζει την τεσσαρακονταετία!
Όλες αυτές οι διοργανώσεις φέρουν και άλλες παράλληλες, ενδιαφέρουσες θεατρικές ποιότητες και δράσεις όπως: σεμινάρια, εργαστήρια, ημερίδες, αφιερώματα, διαλέξεις, εκπαιδευτικές δράσεις κ.ά. Χαρακτηριστικά, στο φεστιβάλ Μονεμβασίας περιλαμβάνεται, τα 2 τελευταία χρόνια, πολύ επιτυχημένος Διαγωνισμός πρωτοεμφανιζόμενου Θεατρικού συγγραφέα.
Σταθερά και ολισθηρά σημεία του ερασιτεχνικού θεατρικού εγχειρήματος.
Σοβαρός παράγοντας για την επιβίωση αλλά και την εν γένει αξιοπιστία, επιτυχία, καθώς και τη μακροημέρευση των ερασιτεχνικών θιάσων έχει συνήθως το πρόσωπο του «ηγέτη», του εμπνευστή, του «εμψυχωτή» του. Αυτός δίνει τον τόνο και το πνεύμα της ιδέας. Αυτός σχεδιάζει το εγχείρημα και προτείνει το ρεπερτόριο. Αυτός σταθμίζει κάθε φορά τις υπάρχουσες δυνάμεις και διαθέσεις του ανθρώπινου δυναμικού και υποστηρίζει την ηθική και αισθητική ποιότητα του εγχειρήματος. Στη θέση αυτή του υπευθύνου «εμψυχωτή/σκηνοθέτη» (από κάποιες προσωπικές στατιστικές προσεγγίσεις) βρίσκονται συνήθως και κυρίως καλλιεργημένοι «ένθεοι» εκπαιδευτικοί ή καλλιτέχνες (ιδίως κατά τη διάρκεια της πανδημίας και κατόπιν, οπότε η έλλειψη εργασίας στο Κέντρο οδήγησε αρκετούς καλλιτέχνες του θεάτρου να προσανατολιστούν στην Περιφέρεια, δημιουργώντας σχετικά «εργαστήρια» ή μικρούς θιάσους) είτε (σπανιότερα) πρόσωπα που διαθέτουν και τις δύο ιδιότητες!
Είναι φανερό ότι ένα αξιόλογο (από πολλές απόψεις) αποτέλεσμα ερασιτεχνικής θεατρικής δράσης προϋποθέτει πολλές ώρες εργασίας: μελέτης, αναλύσεων, συζητήσεων, δοκιμών, απορρίψεων, εφαρμογών, συνθέσεων. Απαιτεί ευρεία και συντονισμένη συνεργασία όλων των μελών της ομάδας. Απαιτεί πνευματική ενάργεια, κινητοποίηση και αξιοποίηση της φαντασίας. Απαιτεί προσφορά του ελεύθερου χρόνου. Απαιτεί εκπαίδευση, μόχθο, πειθαρχία, ενθάρρυνση. Απαιτεί σφυρηλάτηση σχέσεων, συνεργατικών και αγαπητικών.
Στις πιο ενδιαφέρουσες των περιπτώσεων οι ερασιτεχνικοί θίασοι είναι πολυμελείς, ώστε έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν σε περισσότερους εθελοντές ερασιτέχνες τη χαρά της συμμετοχής, αλλά ταυτόχρονα είναι σε θέση να επιλέγουν ρεπερτόριο με κλασικότερο ή και ευρύτερο χαρακτήρα. Δεν είναι λίγοι οι θίασοι που, σπαρμένοι σε διάφορα σημεία της Επικράτειας, διαθέτουν μακρά ιστορία και ευδόκιμη θητεία στην περιπέτεια της θεατρικής πράξης, με αξιοσημείωτο ρεπερτόριο, όπως δηλώνεται στο βιογραφικό τους. Εν τέλει το καλαίσθητο αποτέλεσμα, το αξιόλογο αισθητικό προϊόν στους ερασιτεχνικούς θιάσους υποδηλώνει πάντοτε την ύπαρξη εμπνευσμένου παιδαγωγού και την εφαρμογή δοκιμασμένου και επιτυχημένου παιδαγωγικού μοντέλου. Παρότι η δουλειά ενός θιάσου είναι υποχρεωτικά συλλογική, ο εμψυχωτής (αυτός που δίνει τον τόνο, την έμπνευση, τον στόχο και τη γνώση) έχει τον καίριο ρόλο στη δημιουργία, την εξέλιξη, την προοπτική και την επιτυχία του εγχειρήματος. Ο πνευματικός, αισθητικός και παιδαγωγικός ορίζοντας του υπεύθυνου εμψυχωτή (που σχεδόν πάντα είναι και ο σκηνοθέτης της παράστασης) καθορίζει την πορεία και τη «μοίρα» της θεατρικής ερασιτεχνικής ομάδας. Το μοιραίο, το «οδηγητικό» πρόσωπο είναι πανταχού παρόν στην έμπνευση και στην πορεία, στο αποτέλεσμα.
Ένας συμπυκνωμένος ορισμός της σύγχρονης ερασιτεχνικής θεατρικής δραστηριότητας με αξιώσεις ποιότητας και αποτελεσματικότητας θα μπορούσε να περιέχει τα κάτωθι δομικά στοιχεία: α) πολυμελής, εκπαιδευμένος, συνεργατικός θίασος με ποικιλία ηλικιών και προελεύσεων. β) σημαντικό-ποιοτικό ρεπερτόριο και ενδιαφέρον για το αισθητικό αποτέλεσμα. γ) κατανόηση σε βάθος του έργου, των αξιών, των νοημάτων, των ιδεών από τη θεατρική ομάδα. δ) η επιτυχής επίδοση των στόχων στον τελικό αποδέκτη: το Κοινό. Η μέθεξη, το μοίρασμα, η «κοινωνική χαρά», που προκύπτει μεταξύ θιάσου και Κοινού (όπως υπογραμμίζει ο Β. Ρώτας).
Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, οι ερασιτεχνικές παραστάσεις μπορούν να προσφέρουν ολοχρονίς ευωχία στο Κοινό τους!
