Στη σύγχρονη παραθεριστική κατοίκηση η εμπειρία του χώρου εγκλωβίζεται στην πρόσληψη της εικόνας του. Και μάλιστα της πιο πριμοδοτημένης πλευράς της, αυτής με τη θέα της θάλασσας ή της πλαγιάς (πάντα αγροτικής και εκτός σχεδίου). Μια θέα στη θάλασσα που μοιάζει με τοπίο μέσα σε οθόνη. Η σχέση με το τοπίο γίνεται μια αποστασιοποιημένη άχρονη εμπειρία, κατ’ αντιστοιχία με τον κατακλυσμό εικόνων στα κοινωνικά δίκτυα, στιγμιότυπα χωρίς ειρμό και συνοχή, ανάγοντας τη ζωή στο σκηνικό της. Ο ακινητοποιημένος χρόνος κάνει το παρόν να επικρατεί πάνω στο παρελθόν, διαρρηγνύοντας οποιαδήποτε σύνδεσή μας με αυτό.
Αυτή η εμπειρία είναι ριζικά διαφορετική από αντίστοιχες προηγούμενων κοινωνιών που έζησαν στο ίδιο μέρος, κοινωνίες που παρήγαγαν αυτό που σήμερα αποκαλούμε παράδοση, παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Γνωρίζοντας πως η απόσταση από οτιδήποτε ορίζει η λέξη «παράδοση» είναι μια απόσταση κοινωνικοοικονομική και οτιδήποτε ορίζει συνάντηση με την παράδοση είναι μια σύγχρονη προβολή, αναρωτιόμαστε: υπάρχει η δυνατότητα αντί να αφεθούμε σε μια τυποποιημένη επανάληψη της σχέσης μας με το τοπίο να βρεθούμε σωματικά μέσα σε αυτό; Μπορεί το ίχνος αυτής της παρουσίας να θέτει τους όρους μιας συνάντησης με την παράδοση; Μπορεί το σώμα να υφάνει μια νέα πλέξη στο υπάρχον πλέγμα αποθέματος ιστοριών, χρήσεων, πρακτικών; Μπορεί το σώμα να συναντήσει το πλέγμα που έχει παραδοθεί, όχι την παράδοση ως μουσειακή συντήρηση;
Ξανακοιτώντας κάποια έργα από την πρακτική του παραθερισμού αναζητούμε την ιδιαίτερη συνθήκη που περιήλθε το σώμα στην αναμέτρησή του με το τοπίο, που ίσως αποτελεί νήμα συνάντησης με μια παλιότερη σωματοποιημένη εμπειρία αυτού του τοπίου.
αιώρηση / έκθεση
Το αυτοδιάθετο δάνεισμα του σώματος στο τοπίο, η έκθεση δηλαδή σ’ αυτό το τοπίο και τα στοιχεία του, σαν ένα άλλο εκτεθειμένο βρέφος, ξαναγεννάει το σώμα σε μια άλλη ταυτότητα, αυτήν του παραθερισμού. Είναι η ταυτότητα με την οποία κυρίως σχετιζόμαστε με τη φύση, αφού η άλλη μας ταυτότητα έχει εξαστικοποιηθεί ανεξάρτητα απ’ το μέρος που μένουμε. Ανέκαθεν οι άνθρωποι στα μέρη μας μετακινούνταν εποχιακά (παραθερισμός – ξεχειμώνιασμα), ανάμεσα σε τρόπους ζωής και σχέσης με το τοπίο. Σ’ ένα καλαμένιο διάτρητο δωμάτιο ενός δεντρόσπιτου ή σε μια πλατφόρμα-δωμάτιο που δροσίζεται από το βορεινό ρεύμα των βουνών, το σώμα έχει την εγγύτητα με τον άγριο λόφο αλλά και την απόσταση από αυτό. Η αιώρηση μέσα στο τοπίο, εν είδει αρχαιολογικής διαδρομής που δεν άπτεται των αρχαιολογικών “καταλοίπων” αλλά τα κοιτάει, μπορεί είναι μια πρώτη κίνηση σπασίματος της οθόνης του τοπίου. Το εκτεθειμένο σώμα που κοιμάται πάνω στο ανοιχτό δωμάτιο συντονίζεται με τον κύκλο της ημέρας, λειτουργεί με όλες του τις αισθήσεις διαρρηγνύοντας την πρωτοκαθεδρία του βλέμματος. Σε αντιπαράθεση με το μεγάλο παράθυρο προς την θέα, μια τυποποιημένη συνθήκη κάθε σύγχρονου εξοχικού, παρατηρώ το τοπίο όντας μέσα του σε μια πιο ενεργητική συνθήκη. Ακούω τα τριζόνια, το θρόισμα του ανέμου.
(εμ)βύθιση
Η παλιότερη αγροτική κατοίκηση κατά πλειονότητα κείται εγκαταλελειμμένη. Επιστρέφοντας για μια νέα φάση κατοίκησης, το δασωμένο χωράφι καθαρίζεται από τους θάμνους που είχαν φυτρώσει. Οι παλιές ξερολιθιές του ορίζουν εκ νέου τις πεζούλες, γίνονται τα δάπεδα, εσωτερικά ή εξωτερικά, ενός σπιτιού. Η χορογραφία των σωμάτων εκεί ακολουθεί τα βήματα των παλιότερων που μάζευαν ελιές και έτρωγαν το δεκατιανό τους στη σκιά των δέντρων. Η ζωή στο χώμα αφαιρεί την κυριαρχία της όρασης, το σώμα κατακλύζεται από τις άλλες αισθήσεις, βυθίζεται στις υλικότητες – οι ρίγανες, τα δέντρα, οι ξερολιθιές, οι πέτρες. Ακόμα και να ξαπλώσεις στο ζεστό σκληρό πάτωμα το βράδυ μπορεί να είναι ευχάριστο. Ή να διαλέξεις μια ξερολιθιά που δεν συσσωρεύει τόσο τη ζέστη και είναι πιο δροσερή. Η μη ομοιογένεια στη σκιά σε κάνει να αναζητάς τις γωνιές που βολεύουν για κάθε ώρα ή δραστηριότητα. Τα ζωύφια που ζουν στο χώμα κάνουν και αυτά τις καθημερινές τους δραστηριότητες, μπορείς και τα βλέπεις. Η αφή, η αίσθηση που εξαπλώνεται σε όλη την επιφάνεια του σώματος, παίρνει τα ηνία. Η εναλλαγή στην υλικότητα ξεκουράζει το σώμα. Ο συντονισμός με το περιβάλλον και τη φύση γίνεται μια πράξη επουλωτική.
κάματος
Ακόμη και αν θεωρήσει κανείς πως οι βασικές ανάγκες των ανθρώπων μέσα στον χρόνο είναι ίδιες, ο τρόπος που επιτελείται η κάλυψή τους σε κάθε κοινωνία είναι τόσο ποικίλος αλλά είναι και αυτός που χτίζει τον κόσμο της. Όταν οι καθημερινές λειτουργίες απαιτούν κάματο, την κάλυψη μιας απόστασης στον χώρο, αν πρέπει να ετοιμάσεις τον χώρο που θα κοιμηθείς πιθανώς σε ένα μονόχωρο ή να περπατήσεις μέχρι την υπαίθρια κουζίνα, η ζωή γίνεται μια προετοιμασία που επαναλαμβάνεται καθημερινά και παίρνει διαστάσεις τελετουργικού. Οι βασικές λειτουργίες απλώνονται στον χώρο και εμπλέκουν στοιχεία της φύσης. Δημιουργείται μια αναμονή, ο χρόνος επιβραδύνεται, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των χώρων που επιτελούνται εμπλουτίζουν την εμπειρία. Στο σπίτι διακοπών για τον François-Bernard Mâche (Ι. Ξενάκης 1966-74) στην Αμοργό, η τουαλέτα βρίσκεται στην άλλη άκρη από το δωμάτιο, αφού βγει κανείς στο ύπαιθρο και προσπεράσει άλλα δυο δωμάτια του σπιτιού.
μέγεθος
Οι σύγχρονοι τρόποι κατοίκησης του παραθερισμού έχουν μια μόνο κλίμακα, όλοι μεταφέρουν την αστική ζωή στην ύπαιθρο. Το αντίθετο συμβαίνει σ’ έναν μικρό χώρο που υποβάλλει να ζεις σε πολλές κλίμακες. Ένας κόσμος μέσα σε πολλαπλούς κόσμους. Εσοχές στην τοιχοποιία που μπαίνουν μικροαντικείμενα, ραφάκια στις πέτρες, ακόμα και ο διάκοσμος με τα κεντήματα ή οι τοιχογραφίες προσθέτουν μια άλλη διάσταση χώρου. Έπιπλα χτιστά ή κινούμενα με πολλαπλές χρήσεις και όχι μονοδιάστατα σηματοδοτημένα συμμετέχουν σε καθημερινά τελετουργικά μετατροπής, επιτελώντας τον χώρο. Στον Κήπο Διακοπών με Δωμάτιο (Vacation garden with a room, 2016-22) ο Αλέξανδρος Φωτάκης και η Nicoletta Caputto στο μονόχωρο σύμπαν του δωματίου εντάσσουν ένα υπερυψωμένο κρεβάτι που είναι ταυτόχρονα και αποθηκευτικός χώρος σαν τον καρπάθικο ξύλινο σουφά, ο παλιός μαρμάρινος νεροχύτης γίνεται η ποδιά του παραθύρου και η εστία πάγκος μαζεύει γύρω της την υπόλοιπη ζωή του σπιτιού. Η επινοητικότητα που διακρίνει τους μικρούς χώρους εξανεμίζεται με την επιτρεπόμενη δόμηση των 186 τ.μ. εκτός σχεδίου.
μνήμη / μυθολογημένη αυτοχθονία
Οι άνθρωποι αναζητούν κάτι να τους συνδέει με τη συγκεκριμένη γη, με τον τόπο, όχι μόνο με το τοπίο ως εικόνα. Έστω και σαν ψευδαίσθηση ότι υπήρχαν πάντα εκεί, ότι έχουν «ρίζα». Συνδέονται με τον τόπο μέσω ιστοριών και αφηγήσεων. Παράγουν καινούργια νήματα ιστοριών στο διαρκές πλεκτό της κατοίκησης, όντας σε μια διαρκή συσχέτιση με τον τόπο. Το σπίτι του Ροδάκη στην Αίγινα έχει προσωποποιημένους προστάτες, ζώα. Είναι μια προνεωτερική πρακτική, όπου δουλεύοντας μαζί με τα ζώα και τα φυτά οι άνθρωποι έβλεπαν τα όμοια χαρακτηριστικά τους περισσότερο από τα μη όμοια. Στον ελαιώνα ενός νησιού οι νέοι κάτοικοι ονομάτισαν όλες τις 42 ελιές, σαν να έμεναν εκεί καιρό και χρειάστηκε για κάποιον λόγο να τις ξεχωρίζουν (οι σιαμαίες, η κραυγή, η γυρτή, οι τρεις αδελφές). Ο «χορός» των ελιών συμμετείχε εξ αρχής στη δημιουργία του σπιτιού τους. Κατοικούν μέσα σ’ αυτήν την παρέα των ελιών, βλέποντάς τες από κάθε σημείο του σπιτιού τους.
Διατρέξαμε αυτές τις πέντε θέσεις επιδιώκοντας να συναντήσουμε τους προγόνους του τοπίου μας ή να βρούμε εργαλεία να βρεθούμε κοντά τους.
Το σώμα ως φορέας ιστοριών και σχέσεων γίνεται ο πρωταγωνιστής αυτής της στροφής. Η «παράδοση» εδώ δεν είναι φολκλορική καταφυγή· είναι η δυναμική εγγραφή της εμπειρίας πάνω στην ύλη, παύει να λειτουργεί ως απολιθωμένη αναφορά ή νοσταλγικό σημείο. Εμφανίζεται ως μια χωρική και κοινωνική πρακτική, που δεν εγγυάται την αυθεντικότητα. Το σώμα δοκιμάζει τρόπους συνάντησης με το παρελθόν μέσω του παρόντος. Ένα σύνολο κινήσεων, σκιών, αποτυπωμάτων. Αναδύεται μια πρακτική εγγύτητας με το παρελθόν, όχι για να το αναστήσει, αλλά για να το φέρει σε διάλογο με το παρόν μέσα από το σώμα που πράττει. Απέναντι σε έναν κόσμο που επιταχύνει, που ομογενοποιεί, που εξορίζει το νόημα από τον τόπο, η σωματική κατοίκηση γίνεται ένας τρόπος να υπάρχουμε, όχι απλώς να παρατηρούμε. Μια μορφή φιλοξενίας, στην οποία δεν καλούμαστε απλώς να μείνουμε, αλλά να συνυπάρξουμε. Και αυτή η συνύπαρξη είναι το βαθύτερο ζητούμενο της συνομιλίας με την παράδοση.
13/4/2025
⸙⸙⸙
[Οι Δημήτρης Θεοδωρόπουλος, Μαριάννα Ξυνταράκη, Μαρία Τσιγάρα είναι Αρχιτέκτονες (Hiboux Architecture).]
