Μετά την πανδημία και όσα την ακολούθησαν (ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, επίθεση στο Ισραήλ και ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή, πόλωση στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών, διαρκής απομείωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε κάθε επίπεδο), εντείνεται η αίσθηση ότι αντιμετωπίζουμε μια έκλειψη του πολιτικού, ολική ή μερική. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που ισχυρίζονται ότι εκλείπουν τα αληθινά πολιτικά διακυβεύματα, οι ιδέες, οι ουτοπίες, η διαπάλη και η ελπίδα που αυτά κομίζουν. Συνήθως, η κριτική αυτή ασκείται από ανθρώπους που ιδεολογικά συγκινούνται από τις σοσιαλιστικές ή τις φιλελεύθερες ουτοπίες, οι οποίες διαψεύσθηκαν οικτρά τα τελευταία πενήντα χρόνια. Στο σύντομο αυτό κείμενο θα προσπαθήσω να δείξω ότι πολλά από όσα εκλαμβάνουμε ως συμπτώματα κρίσης είναι αποτέλεσμα της επικράτησης της αποτελεσματικότητας (efficiency) ως βασικού πολιτικού διακυβεύματος και της αλλαγής της φοράς του πολιτικού εκκρεμούς, αλλά σαφώς όχι ενδείξεις έκλειψης του πολιτικού.
Αρχικά, η μεγάλη επιτυχία της Κίνας, της Σιγκαπούρης και αρκετών άλλων ασιατικών χωρών, στο επίπεδο της οικονομικής ανάπτυξης και της τεχνολογικής προόδου, έχει κλονίσει βαθιά την εμπιστοσύνη του δυτικού ανθρώπου στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Η εντύπωση που κυριαρχεί, σε μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης, είναι ότι στις αυταρχικές ασιατικές πολιτείες παράγεται πλούτος, η τεχνολογία καλπάζει και τα ζέοντα κοινωνικά προβλήματα της Δύσης –μετανάστευση, δημογραφική κατάρρευση, κοινωνική αποσάρθρωση, εγκληματικότητα, οικονομική παρακμή, μεταξίωση– είναι από ανύπαρκτα έως απόλυτα ελεγχόμενα. Ο θεμελιωτής της σύγχρονης Σιγκαπούρης, ο Lee Kuan Yew (1923-2015), είχε δηλώσει, σε μια προσπάθεια απάντησης στο πώς κατόρθωσε να μετατρέψει μια πάμφτωχη χώρα σε οικονομικό τίγρη: «δεν ενδιαφέρομαι για τη δημοκρατία∙ ενδιαφέρομαι για ό,τι αποδίδει.» Αντίστοιχη είναι η ρήση του Deng Xiaoping (1904-1997), του ενορχηστρωτή του οικονομικού θαύματος της σύγχρονης Κίνας: «δεν έχει σημασία αν η γάτα είναι άσπρη ή μαύρη∙ αρκεί να πιάνει ποντίκια». Κοινός παρονομαστής των δύο αυτών τοποθετήσεων είναι η αποτελεσματικότητα, η οποία τοιουτοτρόπως αναγορεύεται ως το βασικό πολιτικό πρόταγμα, ως στόχος και μέτρο αξιολόγησης της πολιτικής και των επιμέρους πολιτικών. Η αποδοχή της αποτελεσματικότητας ως βασικού πολιτικού προτάγματος δεν είναι δυσεξήγητη σε πληθυσμούς που πένονται, πόσο μάλλον στο μεταπολεμικό πολιτισμικό περιβάλλον, το οποίο κυριαρχείται από τον καταναλωτισμό και τον υλισμό.
Στη Δύση, αντίθετα, από την απαρχή της νεωτερικότητας, το ζητούμενο ήταν η θέσπιση αυστηρά περιγεγραμμένων ορίων στο πεδίο της πολιτικής. Εκείνο που είχε την πρώτιστη σημασία, σε επίπεδο διακηρυγμένων και θεσμοποιημένων πολιτικών αρχών και αξιών έστω, ήταν το πώς∙ όχι το τι ή το γιατί. Η πολιτική έπρεπε να υπακούει σε αυστηρούς κανόνες και ο πολιτικός να κινείται εντός αυστηρού πλαισίου, ηθικού και νομικού. Αυτή η αρεταϊκή αρχή –η εμμονή στο πώς– είναι κατεξοχήν συμβατή με ένα ιουδαιοχριστιανικό πολιτισμικό πλαίσιο, το οποίο δίνει έμφαση στις αρετές. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός είναι κατεξοχήν ηθικά συστήματα και δευτερευόντως, ή παραπληρωματικά, πολιτικά. Η εδραίωση και η επιτυχία τους εξαρτώνται και αποτιμώνται από την προαγωγή ηθικών αρχών και από μια πλούσια αντίληψη της ευημερίας, η οποία εξαρτάται δομικά από την εμπέδωση ελευθεριών και δικαιωμάτων.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο καταναλωτισμός υπονόμευσε σε μεγάλο βαθμό την αξιακή-αρεταϊκή βάση της πολιτικής στη Δύση. Η τάση αυτή μεγιστοποιήθηκε μετά τη δεκαετία του 1980, συμπίπτοντας μάλιστα με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Μια κατάρρευση στην οποία συνέβαλε καθοριστικά η υλική υστέρηση της Σοβιετικής Ένωσης και των δορυφόρων της. Η Δύση θεωρούσε ότι το Βατερλώ του υπαρκτού σοσιαλισμού στα μαρμαρένια αλώνια της υλικής ευημερίας ήταν η μαγική συνταγή που θα εξασφάλιζε την αιώνια πρωτοκαθεδρία της∙ σε μια συγκυρία μάλιστα που η Δύση υπερτερούσε τεχνολογικά και συνακόλουθα και στρατιωτικά, μιας και η τεχνολογική και οικονομική υπεροχή παράγει στρατιωτική ισχύ.
Μέσα σε αυτή την ιστορική παραζάλη, που γέννησε και την αντίληψη περί του τέλους της ιστορίας εντός μιας παγκοσμιωμένης φιλελεύθερης ουτοπίας, η αποτελεσματικότητα ήλθε τελικά να υποκαταστήσει κάθε πολιτικό πρόταγμα. Η Δύση πρόδωσε τις αρχές και τις αξίες, ηθικές και πολιτικές, που αποτέλεσαν τα θεμέλιά της επί αιώνες, πιστεύοντας ότι στην πίστα της αποτελεσματικότητας ήταν αδύνατον να υποστεί ήττα στον αιώνα τον άπαντα. Αλλά, σε σύντομο μάλιστα χρόνο, φάνηκε ότι αυτό ήταν μοιραίο λάθος. Η Κίνα, και άλλες ασιατικές χώρες, κατόρθωσαν να επιτύχουν εντυπωσιακότερα οικονομικά και τεχνολογικά επιτεύγματα από τη Δύση. Η τεχνολογική και υλική υστέρηση, με τις παρεπόμενες συνέπειές τους σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, δημιούργησαν στις δυτικές κοινωνίες πολιτική κρίση. Στην αναζήτηση του τι φταίει, η εύκολη απάντηση είναι η υστέρηση στην αποτελεσματικότητα, η οποία με τη σειρά της αποδίδεται σε δύο βασικά αίτια: την ύπαρξη αυστηρών δημοκρατικών και φιλελεύθερων κανόνων και την αδυναμία του παραδοσιακού πολιτικού προσωπικού. Η απάντηση είναι η ανάδειξη επιχειρηματιών σε ύπατα πολιτικά αξιώματα (Berlusconi, Trump) και η εντεινόμενη πίεση για τη χαλάρωση, έως κατάλυση, των κανόνων που διασφαλίζουν τον φιλελεύθερο και δημοκρατικό χαρακτήρα των δυτικών πολιτειών.
Αν κανείς διαβάσει τις πολιτικές παρεμβάσεις του Elon Musk και τον σχολιασμό τους από τον Donald Trump καταλαβαίνει το πού οδηγείται ο ρους της ιστορίας. Ο Musk εκφράζει την αγωνία του για την τεχνολογική και οικονομική πρόοδο της Κίνας, υποστηρίζοντας ότι χωρίς άμεση δράση οι ΗΠΑ θα μείνουν οριστικά πίσω στον ανταγωνισμό. Θεωρεί παράλληλα πως ο ίδιος, αλλά και άλλες τεχνολογικές φίρμες, έχουν τον τρόπο να υπερβούν την υστέρηση αυτή. Τι τους εμποδίζει και δεν το πράττουν; Η απάντηση είναι οι ελεγκτικές αρχές του κράτους, οι οποίες έχουν κάποιες «περίεργες» ευαισθησίες για το περιβάλλον, τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και «άλλα ηχηρά παρόμοια». Ο Trump αποδέχεται ασμένως τον πυρήνα της σκέψης του, τον χρίζει Υπουργό Αποτελεσματικότητας και διακηρύσσει δημοσίως ότι θα απομακρύνει κάθε εμπόδιο που αποτρέπει τις αμερικανικές εταιρείες από το να είναι αποτελεσματικότερες των κινεζικών.
Κατά τη γνώμη μου, αυτή η στρατηγική είναι καταδικασμένη εκ προοιμίου. Δεν μπορείς ποτέ να κερδίσεις μια μάχη στην οποία ο αντίπαλος επιλέγει το πεδίο σύγκρουσης, το οποίο είναι εξόχως βολικό για εκείνον. Το πιθανότερο αποτέλεσμα θα είναι, αρχικά, να προκληθούν τεκτονικές δονήσεις εντός των ΗΠΑ, που θα επιφέρουν περαιτέρω αποσάθρωση και παρακμή, και τελικά η Κίνα να καταγάγει θρίαμβο. Γιατί στο πεδίο της αποτελεσματικότητας, λόγω κοινωνικής και πολιτικής δομής, δεν μπορεί, τη δεδομένη στιγμή, να υποσκελιστεί.
Η κρίση επιτείνεται και από το γεγονός ότι το πολιτικό εκκρεμές στη Δύση κινείται εσχάτως προς την κατεύθυνση του αυταρχισμού, με ένα τρόπο που έχουν περιγράψει ήδη από την αρχαιότητα οι Έλληνες κλασικοί. Από τον 17ο αιώνα η κυρίαρχη ροπή ήταν η διαρκής διεύρυνση των ελευθεριών και των δικαιωμάτων. Η πραγματικότητα που έχει διαμορφωθεί πια, ως αποτέλεσμα αυτής της πορείας, εκλαμβάνεται από ένα πλειοψηφικό ρεύμα ως κατάσταση αναρχίας και ανομίας, το οποίο θα θεραπευτεί με πολιτικές που εστιάζονται στην ασφάλεια. Η απαίτηση για ασφάλεια όμως φέρνει στο προσκήνιο πολιτικούς που υπόσχονται αυστηροποίηση του νομικού και ηθικού πλαισίου, με συνακόλουθο περιορισμό ελευθεριών και δικαιωμάτων. Η υπόσχεση της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας, μέσω της απομείωσης των ελευθεριών και των δικαιωμάτων, είναι ο προθάλαμος της τυραννίας, καθώς είναι εύκολα κατανοητό και ιστορικά αποδεδειγμένο.
Η απάντηση της Δύσης στα μεγάλα διακυβεύματα και τις προκλήσεις του 21ου αιώνα δεν μπορεί να είναι ο αυταρχισμός και η τυραννία. Αντίθετα, η μόνη ρεαλιστική και ταυτόχρονα αισιόδοξη προοπτική είναι η περαιτέρω προαγωγή και ενίσχυση των δικαιωμάτων, των ελευθεριών και των κανόνων στις χώρες της Ανατολής και του Παγκόσμιου Νότου. Αντίθετα με την εντύπωση που κυριαρχεί και την προπαγάνδα των καθεστώτων, οι λαοί, εκτός των χωρών του δυτικού πολιτικού και πολιτισμικού κεκτημένου, διψούν για ελευθερίες και δικαιώματα. Υπάρχει αυξανόμενη κοινωνική δυσαρέσκεια, την οποία τα καθεστώτα έχουν επιλέξει να καταπολεμούν με περισσότερη επιτήρηση και όχι με αποσυμπίεση. Εάν η Δύση καταφέρει να ενισχύσει τη λαϊκή απαίτηση για ελευθερίες και δικαιώματα, η κοινωνική και πολιτική μηχανική που θα αναπτυχθεί θα αποφέρει μείωση της αποτελεσματικότητας στην Ανατολή και τον Παγκόσμιο Νότο, οδηγώντας σε υλικές στερήσεις και περαιτέρω αμφισβήτηση του προτύπου στο οποίο έχει βασιστεί η σημερινή επιτυχία τους. Πέρα από ηθικό καθήκον, η υπεράσπιση και προαγωγή των αρχών και αξιών του Δυτικού πολιτισμού είναι το πλέον ισχυρό μέσο αντιμετώπισης και ανατροπής της υπάρχουσας, εις βάρος της Δύσης, ανισορροπίας.
⸙⸙⸙
[Ο Γ. Στείρης είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ.]
